Qoʻylarga makkajoʻxori: sutkasiga qancha berish, maydalash kerakmi va qaysi narxda u arpadan arzon

Makkajoʻxorida arpadagidan 9% koʻp energiya bor, lekin oqsil beshdan bir ulushga kam. Qoʻchqorlar, sovliqlar va qoʻzilarga qancha makkajoʻxori berish, uni maydalash kerakmi, 2026-yil oktyabrida u qaysi narxda arpadan foydali va qoʻchqorlarda siydik-tosh kasalligiga qanday yoʻl qoʻymaslik kerak.

Qoʻylarga makkajoʻxori berish mumkin va foydali: bir kilogramm makkajoʻxori donida bir kilogramm arpadagiga qaraganda taxminan 9% koʻp energiya bor, shuning uchun 0,41 kg makkajoʻxori 0,45 kg arpaning oʻrnini bosadi. Makkajoʻxorining zaif joyi — oqsil: u beshdan bir ulushga kam, kalsiy esa deyarli yoʻq. Arpa kilogrammiga 3 500 soʻmdan turganda makkajoʻxori ≈ 3 800 soʻm/kg dan arzon boʻlsa, foydaliroq (≈ 0,32 $). Katta yoshdagi qoʻylarga uni maydalash shart emas.

Quyida: qoʻylarga guruhlar boʻyicha qancha makkajoʻxori berish kerak, 2026-yil oktyabrida u qaysi narxda arpadan arzon, 100 ta qoʻchqorni bordoqilashda bu qancha tejaydi va qoʻchqorlarda siydik-tosh kasalligiga qanday yoʻl qoʻymaslik kerak. Oʻzbekiston Markaziy bankining 2026-yil 17-oktyabrdagi kursi — 1 dollar uchun 12 055,90 soʻm.

Qoʻylarni makkajoʻxori bilan boqish mumkinmi?

Ha. Makkajoʻxori doni qoʻylar uchun oddiy konsentrat, xuddi arpa kabi: u avvalo kraxmal, yaʼni vazn ortishi va sut uchun energiya. Oʻzbekistonda makkajoʻxori donga sentyabrdan noyabrgacha yigʻib olinadi: asosiy ekin oldinroq, bugʻdoydan keyingi takroriy ekin kechroq. Shuning uchun kuzda eʼlonlarda u koʻp.

Makkajoʻxorining cheklovlari har qanday don kabi. Birdan koʻp kraxmal — katta qorin atsidozi: kislota, ich ketishi, yemdan bosh tortish, ogʻir qoʻchqorlarda esa oʻlim. Makkajoʻxori kraxmali katta qorinda arpa yoki bugʻdoy kraxmalidan sekinroq bijgʻiydi — buni Feedipedia yem bazasi (INRAE, CIRAD, AFZ va FAO) taʼkidlaydi — shuning uchun undan atsidoz xavfi pastroq, lekin nolga teng emas. Makkajoʻxorini asta-sekin va faqat pichan bilan birga kiritish kerak.

Makkajoʻxorida energiya va oqsil arpadagiga nisbatan qancha?

Feedipedia maʼlumotlariga koʻra (Yevropa jadvali), makkajoʻxori donida har bir kilogramm quruq moddada 86,3% quruq modda, 13,6 MJ almashinuvchi energiya va 9,4% xom protein bor, kraxmal — 73,4%. Arpada esa — 87,1% quruq modda, 12,4 MJ va 11,8% protein. Almashinuvchi energiya — yem energiyasining qoʻy hayoti, oʻsishi va sut berishi uchun haqiqatan sarflaydigan qismi.

Bundan asosiy nisbat kelib chiqadi: 0,41 kg makkajoʻxori 0,45 kg arpa bilan baravar energiya beradi. Bunday almashtirishda oqsil sutkasiga har bir boshga 13 g kam chiqadi. Ratsion asosi beda pichani boʻlsa, uning oqsili yetarlicha, bunga eʼtibor bermasa ham boʻladi. Asosi somon boʻlsa, yetishmovchilikni paxta shroti bilan yopish kerak: sutkasiga bosh boshiga taxminan 35 g shrot.

Makkajoʻxori qaysi narxda arpadan arzon?

Kilogramm narxini emas, energiya narxini solishtirish kerak. 2026-yil oktyabrida olx.uz eʼlonlarida arpa kilogrammiga 3 100–4 000 soʻm turadi, hisobda 3 500 soʻm (≈ 0,29 $) olamiz. Bu energiyaning megajouliga 324 soʻmi. Demak, makkajoʻxori kilogrammi ≈ 3 800 soʻmdan (≈ 0,32 $) arzon turguncha arpadan foydali. Yaʼni makkajoʻxori kilogrammiga arpadan biroz qimmat boʻlsa ham, baribir foydaliroq boʻlishi mumkin.

Narxlar — olx.uz eʼlonlari, 2026-yil avgustdan oktyabrgacha. Eng arzon va eng qimmat eʼlon orasidagi farq deyarli uchdan bir ulush, shuning uchun ikki-uch sotuvchining narxini solishtiring. Ratsion somonda boʻlib, makkajoʻxoriga shrot ham kerak boʻlsa, chegara ≈ 3 500 soʻm/kg gacha tushadi: 35 g shrot uchun qoʻshimcha toʻlov foydaning bir qismini yeb qoʻyadi.

Qoʻyga sutkasiga qancha makkajoʻxori berish kerak?

Makkajoʻxori energiya jihatidan arpani almashtiradi, shuning uchun meʼyorni odatdagi arpa meʼyoridan hisoblash qulay: har bir kilogramm arpa oʻrniga — 0,9 kg makkajoʻxori. Oʻzbekiston ratsionlari uchun bizning tavsiyamiz — makkajoʻxori bilan konsentratning yarmigacha qismini yopish, ikkinchi yarmi — arpa va shrot:

Sof makkajoʻxori bilan, arpa va shrotsiz, faqat yaxshi bedada turgan katta yoshdagi qoʻylarni boqish mumkin. Qoʻzilar va sutdan ajratilgan qoʻzilarga bitta makkajoʻxori yetmaydi: ularga undagidan koʻproq oqsil kerak.

Qoʻylarga makkajoʻxorini maydalash kerakmi?

Katta yoshdagi qoʻylarga — yoʻq. Qoʻy donni yaxshi chaynaydi va kavsh qaytarganda yana bir bor ezadi, shuning uchun butun makkajoʻxorini u maydalanganidek deyarli bir xil oʻzlashtiradi. Qoʻylar uchun butun donni universitet maʼlumotnomalari ham tavsiya qiladi, masalan, Ogayo shtati universiteti qoʻychilik mutaxassislari: ishlov asosan yirik shoxli qoramolga va 25 kgdan yengil qoʻzilarga kerak.

Mayda tuyish zararli ham: mayda fraksiya katta qorinda tezroq bijgʻiydi va atsidoz xavfini oshiradi, changni esa qoʻylar yomonroq yeydi. Maydalash ikki holda oqlanadi: tishlari yeyilgan keksa sovliqlar uchun va donni endigina yeyishga oʻrgana boshlagan kichik qoʻzilarni qoʻshimcha boqishda. Unda yirik maydalang, donni 2–4 boʻlakka. 100 boshda maydalagichdan voz kechish elektr quvvatini va kuniga bir-ikki soat ishni tejaydi.

Atsidoz boʻlmasligi uchun qoʻylarni makkajoʻxoriga qanday oʻrgatish kerak?

Makkajoʻxorini 2–3 hafta ichida kiriting: sutkasiga bosh boshiga 100 g dan boshlang va har 3–4 kunda qoʻshib boring, shu bilan birga energiya boʻyicha xuddi shuncha arpani kamaytiring. Qoʻylar oldin arpa olgan boʻlsa, almashtirish osonroq oʻtadi: katta qorin donga allaqachon oʻrgangan.

Har qanday don uchun ishlaydigan uchta qoida:

• Avval pichan, keyin don. Makkajoʻxori birinchi boʻlib berilgan och qoʻchqor uni juda tez yeb qoʻyadi.
• Yemdon butun guruhga uzunligi bilan yetsin. Aks holda eng kuchli qoʻchqorlar birovning ulushini yeb, ortiqcha yeb qoʻyadi.
• Suv cheklovsiz, ayniqsa qishda: suv kam ichilsa, siydik yoʻllarida tosh xavfi oshadi.

Agar qoʻchqor donidan keyin yemay qoʻysa, yotib qolsa, katta qorni ishlamasa yoki ich ketishi boshlansa — makkajoʻxori va arpani olib tashlang va veterinarni chaqiring. Don bilan haddan tashqari boqilganda katta qorinda nima sodir boʻlishi va dastlabki soatlarda nima qilish kerakligini qoʻchqorlar don bilan bordoqilashda nega qirilib ketadi maqolasida batafsil yoritganmiz.

Nega makkajoʻxori va boshqa don bilan qoʻchqorlarda tosh paydo boʻladi va undan qanday qochish mumkin?

Donda — makkajoʻxorida ham, arpada ham — kalsiy kam, fosfor koʻp, makkajoʻxori esa ratsiondan bedani ham siqib chiqaradi. Bordoqida qoʻchqorlar va axta qilingan qoʻchqorlar koʻp don va kam beda yesa, ratsionda kalsiyning fosforga nisbati meʼyordan pasayadi va siydik yoʻllarida toshlar hosil boʻladi. Koʻpincha axta qilingan qoʻchqorlar aziyat chekadi: ularning siydik chiqarish kanali tor. Belgilari — qoʻchqor kuchanadi, tomchilab siyadi yoki umuman siymaydi. Veterinarsiz bunday qoʻchqor nobud boʻladi.

Oldini olish arzonga tushadi:

• Ratsionda kalsiy fosfordan kamida ikki baravar koʻp boʻlishi kerak. Beda pichani kalsiyga boy va odatda balansni oʻzi tenglashtiradi. Somonli ratsionda makkajoʻxoriga yemlik boʻr qoʻshiladi — konsentrat vaznining taxminan 1,5% i, yaʼni bir kilogramm donga 15 g. Bordoqidagi qoʻzilar uchun bunday dozani Yangi Janubiy Uels qishloq xoʻjaligi xizmati (NSW Local Land Services) tavsiya etadi.
• Tuz cheklovsiz va qishda iliq suv: qoʻy qancha koʻp ichsa, tosh xavfi shuncha kam.

100 ta qoʻchqorni bordoqilashda bu qancha tejaydi?

Sutkasiga 1,0 kg beda pichani va 0,9 kg arpa ratsionidagi bordoqi qoʻchqorni olaylik. Arpaning yarmini, 0,45 kg ni, 0,41 kg makkajoʻxoriga (aniqrogʻi, 0,414 kg) almashtiramiz — energiya baravar, beda oqsilni yopadi. Arpa sutkasiga har bir boshga 1 575 soʻm kam ketadi. 100 ta qoʻchqorda 90 kunlik bordoqida tejam makkajoʻxori narxiga bogʻliq:

• makkajoʻxori 3 200 soʻm/kg — tejam ≈ 2,25 mln soʻm (≈ 187 $);
• makkajoʻxori 3 600 soʻm/kg — tejam ≈ 0,76 mln soʻm (≈ 63 $);
• makkajoʻxori 4 100 soʻm/kg — sof arpaga nisbatan ortiqcha xarajat ≈ 1,10 mln soʻm (≈ 92 $).

Hisob shartli: u yetkazib berish va saqlashdagi yoʻqotishlarni hisobga olmaydi, vazn ortishi esa bir xil deb olingan, chunki ratsiondagi energiya baravar. Xulosa oddiy: makkajoʻxori sehrli yem emas, u energiya narxi boʻyicha arpadan arzon boʻlganda tejash usuli. Don narxlarini xariddan oldin turli sotuvchilarda solishtirgan maʼqul, masalan, qoʻchqorlar uchun makkajoʻxori, arpa va omuxta yem sotib olish mumkin boʻlgan eʼlonlarda. Shrot, kepak va boshqa yemlarni oqsil narxi boʻyicha xuddi shunday qanday solishtirishni qoʻchqorlar uchun qimmat yem oʻrniga nima berish mumkin maqolasida koʻrib chiqqanmiz.

Qoʻylarga qanday makkajoʻxorini berib boʻlmaydi?

• Mogʻorlangan va qoʻlansa. Nam yotgan makkajoʻxorida aflatoksinlar va boshqa mikotoksinlar ajratadigan zamburugʻlar oʻsadi. Ularni koʻz bilan koʻrib boʻlmaydi va quritish bilan ketkazib boʻlmaydi: ular vazn ortishini kamaytiradi, jigarga va koʻpayishga zarba beradi. Mogʻor dogʻlari, palaxsa yoki qoʻlansa hidli qopni butunlay tashlab yuboriladi.
• Nam, quritilmagan. Namligi 14% dan yuqori yangi hosil doni qopda isib, mogʻorlaydi. Uni quyoshda yoki soyabon ostida sochiladigan holatgacha quritadilar va shundan keyingina saqlashga solishadi.
• Dorilangan urugʻlik. Ekiladigan makkajoʻxori zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlangan boʻladi, odatda u boʻyalgan. Chorvaga uni berib boʻlmaydi.

Makkajoʻxori silosi — boshqa yem, boshqa meʼyorlar bilan: unda oʻsimlikning butun yashil massasi, faqat don emas.

Makkajoʻxori ratsionda doimiy boʻlsa, hisobni qanday yuritish kerak?

Makkajoʻxoridan foyda — energiya narxidagi 5–15% farq. Har bir partiya qanchadan olingani va qanchasi ketganini bilmasangiz, uni yoʻqotish oson. Mavsumda donni bir partiya qilib bir marta sotib olsangiz, daftar yetadi.

Partiyalar koʻp va narxlar turlicha boʻlsa, ularni yemlar va ombor hisobida yuritgan qulayroq. Bu QoyHunter (qoʻylarni hisobga olish uchun CRM va bazar.qoyhunter.com bozori) boʻlimi: xarid darhol xoʻjalik xarajatlariga tushadi, yemlash ombor qoldigʻini hisobdan chiqaradi, qoldiq kam boʻlsa esa xarid haqida eslatma keladi.

Ko'p beriladigan savollar

Qoʻylar uchun nima yaxshi — makkajoʻxorimi yoki arpa?

Energiya jihatidan makkajoʻxori kuchliroq: kilogrammida 11,7 MJ, arpada esa 10,8 MJ. Oqsil jihatidan arpa kuchliroq: 103 g, makkajoʻxorida — 81 g. Beda pichanida ular deyarli teng qiymatli va tanlovni narx hal qiladi: arpa kilogrammiga 3 500 soʻmdan turganda makkajoʻxori 2026-yil oktyabriga koʻra taxminan 3 800 soʻmdan (≈ 0,32 $) arzon boʻlsa, foydaliroq.

Qoʻchqorga sutkasiga qancha makkajoʻxori berish mumkin?

Bordoqidagi qoʻchqorga — sutkasiga 0,35–0,45 kg makkajoʻxori, xuddi shuncha arpa va beda pichani bilan birga. Bu konsentratning yarmi. 100 g dan boshlab, 2–3 hafta davomida qoʻshib borish kerak, aks holda katta qorin atsidozi boʻlishi mumkin.

Qoʻylarga makkajoʻxorini maydalash kerakmi?

Katta yoshdagi qoʻylarga — yoʻq: ular butun donni yaxshi chaynaydi, mayda tuyish esa atsidoz xavfini oshiradi. Makkajoʻxorini faqat tishlari yeyilgan keksa sovliqlar va qoʻshimcha boqishdagi kichik qoʻzilar uchun yirik maydalashadi.

Qoʻzilarga makkajoʻxori berish mumkinmi?

3–5 oylik sutdan ajratilgan qoʻzilarga mumkin, sutkasiga 0,15–0,25 kg, lekin faqat arpa va 50–80 g paxta shroti bilan birga: bitta makkajoʻxorida ularga oqsil yetmaydi. Kichik qoʻzilarga makkajoʻxori qoʻshimcha boqishda yirik maydalangan holda, bir necha oʻn gramm beriladi.

Nega makkajoʻxori bilan boqilgan qoʻchqor siymay qoʻydi?

Ehtimol, bu siydik-tosh kasalligi: donda kalsiy kam, fosfor koʻp, bedasiz ratsionda esa siydik yoʻllarida toshlar hosil boʻladi. Bunday qoʻchqorni darhol veterinarga koʻrsatish kerak. Oldini olish uchun yemlik boʻr qoʻshiladi, bir kilogramm donga taxminan 15 g, va suv cheklovsiz beriladi.