Қойға сүрлем: тәуліктік норма, қаупі, пішеннен қашан арзан

Топтар бойынша сүрлем нормасы, килограмм пішенге 2,5 кг сүрлем есебі, килограмына 440 сум баға шегі және 100 саулықты қыстату есебі (2026 ж. қыркүйек бағасы).

Қойға сүрлем беруге болады. Қорада бағатын кезеңде ересек қойға тәулігіне 2,5–3,0 кг жүгері сүрлемі беріледі, енесінен айырылған төлге — 1,5–2,5 кг, тұқымдық қошқарға — 2,0–2,5 кг. Отарды тек сүрлеммен асырай алмайсыз: онда құрғақ зат небәрі үштен бір бөлігі, ал бір килограмм сүрлемдегі сіңімді белок бір килограмм жоңышқа пішеніндегіден жеті есе аз (құрғақ затқа шаққанда — үш есе аз). Сондықтан сүрлем бүкіл ірі азықты емес, пішеннің бір бөлігін ғана алмастырады.

2026 жылғы қыркүйек — мұны шешетін уақыт: Өзбекстанда бидайдан кейін егілген қайталама жүгері жиналып жатыр, ал сүрлемді орға тек осы апталарда басып үлгересіз. Төменде — топтар бойынша норма, «бір килограмм пішеннің орнына қанша сүрлем кетеді» есебі, одан қымбат болса сүрлем ақталмайтын баға шегі және қой неге пішеннен гөрі сүрлемнен жиі өлетіні туралы.

Қойға тәулігіне қанша сүрлем беруге болады?

Сүрлем — майдаланған жасыл балауса (көбіне жүгері), ауа кірмейтіндей етіп басып сақталған жем: сүт қышқылы бактериялары оны ашытып, қышқыл күйге жеткізеді, сөйтіп жем бір жыл және одан да ұзақ сақталады. Қойға оны қорада бағатын кезеңде шырынды азық ретінде береді.

Топтар бойынша норма ауыл шаруашылығы малын азықтандыру нормаларының анықтамалықтарынан алынған. Жалпы қағиданы — сүрлем ірі азықтың шамамен жартысын береді және белокты қоспасыз болмайды — Оңтүстік Дакота университетінің ауыл шаруашылығы қызметі (SDSU Extension) де растайды. Ұлыбританияның AHDB қызметі екі түзету қосады: бордақыдағы қозыларға жүгері сүрлемін қалағанынша береді, салмағы 30–40 кг мал тәулігіне 3–3,5 кг жейді; ал буаздығының басындағы саулыққа сүрлемді қалағанынша бермеген жөн — ол семіріп кетеді де, қозылау ауыр өтеді.

Жоғарғы шегі қарапайым: сүрлем құрғақ затқа шаққанда ірі азық нормасының шамамен жартысын жабады — яғни 0,9 кг пішеннің орнына 2,2 кг сүрлем. Қыстық рационнан пішенді мүлде алып тастауға болмайды. Мал дұрыс күйсеуі үшін мес қарынға құрғақ ірі азық керек, ал қыста ол малды жылытады да: жылуды төсеніш емес, мес қарындағы ашу береді.

Бір килограмм пішенді қанша сүрлем алмастырады?

Бір килограмм жоңышқа пішенін шамамен 2,5 кг жүгері сүрлемі алмастырады — бұл құрғақ зат бойынша есеп. Энергия жағынан 2,0–2,3 кг жетер еді. Ал белок жағынан мұндай алмастыру тең емес: 2,5 кг сүрлем шамамен 35 г сіңімді протеин береді, ал бір килограмм жоңышқа пішенінде 100 г бар.

Пішен мен сабан бойынша сандар біздің жемдегі протеин килограмының бағасы туралы талдаудағы сандармен бірдей, сүрлем мен сенаж бойынша — жем құнарлылығы анықтамалықтарынан.

Осыдан 2026/27 жылғы қыстауға алмастыру қағидасы шығады: рационнан алып, орнына сүрлем берген әр килограмм пішен үшін шамамен 200 г мақта шроты немесе күнжара қосыңыз. Әйтпесе қой энергияны алады, бірақ белокқа тоймайды — үнемдеудің орнына қозылауға арық саулықпен келіп, әлсіз қозы аласыз.

Қыста не арзан: пішен бе, сүрлем бе?

Бәрін пішенді қанша бағамен алатыныңыз шешеді. 100 саулықтан тұратын отар мен 135 күндік қорада бағу кезеңін есептейміз — қыстауға керек пішен қоры талдауындағы есеп мерзімі де сол. Саулыққа тәулігіне 1,75 кг пішен керек; осы норманың жартысын сүрлеммен алмастырамыз.

Енді ақшамен, 2026 жылғы тамыз–қыркүйек бағасымен. Жоңышқа пішені жазда шамамен килограмы 1 100 сум (0,09 $) тұрады, қыста — бір жарым-екі есе қымбат, шамамен 1 800 сум (0,15 $). Мақта шроты — шамамен килограмы 3 500 сум (0,30 $). Өзбекстан Орталық банкінің 2026 жылғы 31 тамыздағы бағамы — бір доллар 11 801 сум.

• Қыста сатып алынбаған пішен: 11,8 т × 1 800 = 21,3 млн сум (1 800 $).
• Қосымша сатып алуға тура келетін шрот: 2,36 т × 3 500 = 8,3 млн сум (700 $).
• Бүкіл сүрлемге қалатыны: 29,7 тонна үшін 13,0 млн сум (1 100 $).

Бөлеміз: килограмы 440 сум — сүрлемнің баға шегі. Арзанырақ түссе — сіз ұтасыз, қымбат болса — пішен сатып алған оңай. Егістікке шаққанда: бір гектар сүрлемдік жүгері барлық шығынымен — тұқым, суару, жинау, үлдір, нығыздау — 18,5 млн сумнан (1 570 $) арзан түсуі керек.

Енді шындығын айтайық. Егер пішенді жазда 1 100 сумнан алып үлгерсеңіз, бүкіл есеп өзгереді: сүрлемге небәрі 4,7 млн сум қалады, ал шек килограмына 160 сумға дейін түседі. Сүрлем мұндай арзанға тек өзіңіздікі болса түседі: өз егістігіңізден, өз техникаңызбен. Сүрлем кез келген пішеннен емес, қаңтарда сатып алынған пішеннен ұтады.

Ірі азықтың екінші жартысын сүрлемге қосып пішенмен немесе сабанмен береді, бірақ сабан әрдайым пішеннен арзан бола бермейді: сабан қандай бағада пішеннен тиімді және оның құнарлылығын карбамидпен қалай көтеруге болады.

Қайталама егістегі жүгерінің бір гектарынан қанша сүрлем шығады?

Бидайдан кейін қайталап егілген жүгеріні суарса, гектарынан 35–60 тонна жасыл балауса береді: 50–60 тоннаны агротехникасы мықты шаруашылықтар алады, орташа өнім төменірек — қайталама егісте өсу кезеңі қысқа. Орға басу мен сақтау кезіндегі шығынды (шамамен 15 %) шегергенде, одан 30–51 тонна дайын сүрлем шығады.

100 саулықтан тұратын отарды 135 күн қыстатуға 29,7 тонна сүрлем керек. Қайталама жүгерінің бір гектары жүз саулықтың қыстық рационындағы сүрлем жартысын жабады: өнім жоғары болса 0,7 гектар жетеді, орташа болса бір гектардың бәрі керек. Ірі азықтың екінші жартысын бұрынғыдай пішен береді — бір гектар жоңышқа қыста шамамен 30 қойды асырайды, біреуі екіншісінің орнын баспайды.

Бұл тақырып ел үшін кездейсоқ емес. 2026 жылғы 13 ақпандағы мал шаруашылығы жөніндегі кеңестің қорытындысы бойынша (сол күнгі Spot.uz және «Газеты.uz» хабарлары) 2026 жылы жем-шөп дақылдарына қосымша 60 мың гектар бөлінеді. Ал 2026 жылғы 12 мамырдағы ПП-179 қаулысымен 2027 жылғы өнімнен бастап мал шаруашылығына мамандандырылған аудандарда мақта мен астық алқаптарының жартысына дейінгісін жем-шөп дақылдарына беруге рұқсат етіледі. Алдағы маусымдарда сүрлемге арналған жасыл балауса азаймайды, көбейеді.

Сүрлем кімге тиімсіз?

Ұсақ шаруашылыққа. Мәселе салуға кеткен ақшада емес, алу жылдамдығында: траншеяның ашық кесіндісінен қыста тәулігіне кемінде 15–20 см алып отыру керек, әйтпесе кесіндідегі масса қызып, көгеріп, өлім-жітім басталатын сол бүлінген жемге айналады.

Траншеяның қандай көлемі жарайтыны осыдан есептеледі. Дайын сүрлемнің тығыздығы — шамамен 1 текше метрге 667 кг, яғни 20 см алғанда кесіндінің әр шаршы метрінен тәулігіне шамамен 133 кг жем кетеді:

Кесінді ауданы (м²) = отардың тәулігіне жейтін сүрлемі (кг) ÷ 133

20–40 бас малы бар шаруашылыққа сүрлем траншеясы көлемі жағынан келмейді: оны «жұрттікіндей» ені екі метр етіп жасасаңыз, күніне бес сантиметрден ғана алатын боласыз, ал беті шіріп үлгереді. Мұндай шаруашылыққа басқа екі жол дұрысырақ: не жазда сатып алынған пішен, не пленкаға оралған орамдағы сенаж: 500–800 кг орамды 20–40 бас отар бір-бір жарым аптада жеп бітіреді, ал ол траншеяның ашық кесіндісінсіз, жеке ашылады.

Сүрлем бе, сенаж ба: қайсысын салу оңай?

Сенаж — сол шөптің өзі, бірақ салар алдында ылғалдылығы 45–55 % болғанша солдырылған, яғни сүрлемнен екі есе құрғақ. Өзбекстанда қой ұстайтын шаруа үшін бұл айырмашылық өте маңызды: жоңышқа сенажының құрғақ затындағы шикі протеин шамамен 20 % — жүгері сүрлемінен (шамамен 7 %) үш есе көп.

Егер суармалы жоңышқаңыз бар болса, сенаж тиімдірек: ол қуатты да, ақуызды да береді, ал алмастырылған әр килограмм пішен үшін қосымша күнжара сатып алудың қажеті жоқ.

Сүрлем қойға неге қауіпті?

Сүрлем қойды өзі өлтірмейді, бүлінген массасы арқылы өлтіреді. Траншеяны ашпас бұрын білуіңіз керек үш нәрсе бар.

Листериоз — «сүрлем ауруы». Listeria monocytogenes қоздырғышы қышқылдық жетпеген жерде көбейеді: pH 5,0-ден жоғары болғанда, массаға топырақ түскенде, үстіңгі қабатқа ауа кіріп, көгергенде. Листерия сүрлемде айлап сақталады — сол сүрлемді кейін берсеңіз, індет қайта шығады. Ұлыбританияның NADIS мал дәрігерлік қызметінің деректері бойынша, қойда індет залалданған сүрлемді бере бастағаннан кейін 10–21 күн өткенде басталады. Әдетте отардың 1–2 %-ынан азы ауырады, ауыр індетте — 10 %-ға дейін. Бірақ ауырған малда жүйке түрі — қой шыр айналып жүреді, ерні мен құлағы салбырайды, жұта алмайды — шамамен жартысын өлтіреді: 30 %-ға дейіні ғана жазылады, оның өзінде емді бірден бастаса ғана. Ауыр жағдайда мал алғашқы белгілерден кейін 24–48 сағатта өледі. Листериоз адамға да қауіпті, әсіресе жүкті әйелдерге.

Шыр айналып жүрген қойдың бәрі листериоз емес: дәл осындай белгі айналма ауруында да болады, ол туралы қойдың айналма (ценуроз) ауруы туралы мақалада жазылған. Айырмашылығы: айналма айлар бойы баяу дамиды және әдетте төлде кездеседі, ал листериоз кенеттен басталып, бір траншеядан жем жейтін топты бірден жайлайды.

Ботулизм. Суланған, сасып қалған сүрлемде дамиды: онда массамен бірге кеміргіштің немесе құстың өлексесі сақталып қалады. Жасырын кезеңі — бірнеше сағаттан екі аптаға дейін, сүрлемнен болған кейбір індетте — 18 тәулікке дейін. Ауырған мал сирек жазылады, әдетте емдеуге кеш болады: сипатталған індеттерде өлім-жітім ауырған топтың 65–90 %-ына жеткен.

Буаз саулықтардың іш тастауы. Көгерген жем буаз саулыққа тікелей, ешбір жұқпасыз әсер етеді: микотоксиндер — зеараленон және басқалары — жатырға әсер етіп, буаздықты үзеді. Шіри бастаған, топырақ араласқан сүрлемнің қаупі басқа: ол арқылы отарға листериоз келеді, ал ол жүйке түрін ғана емес, іш тастауды да тудырады, әдетте буаздықтың соңғы үштен бірінде. Түсіп қалған әр қозы — шамамен 1,3 млн сум (110 $) шығын.

Осыдан шығатын ережелер қысқа:

• үстіңгі бүлінген қабатты, кемінде 10 см, алып тастап, лақтыру керек; «зая кетпесін» деп малға беруге болмайды;
• көгерген, қатып қалған, иісі жағымсыз сүрлемді буаз саулықтарға мүлде беруге болмайды;
• кешегі қалдықты астаудан алып тастау керек: ауада сүрлем бір тәулікте қызып, көгеріп кетеді;
• массаға топырақ түсірмеу керек — 10–15 см-ден төмен шаппаңыз, одан биік шапқан жақсы: масса таза болады.

Сүрлемді қыркүйекте шірітпей қалай салу керек?

Нормативтер өңірлік ауыл шаруашылығы ведомстволарының сүрлем дайындау жөніндегі ұсынымдарынан және Syngenta-ның сүрлемді алу технологиясы жөніндегі материалдарынан алынған. Сүттей пісуде емес, балауыздай пісуде жинасаңыз, сол егістіктен 10–12 % көбірек дайын сүрлем және 7–11 % көбірек қорытылатын протеин аласыз — яғни жинау күнін дұрыс таңдау шамамен гектардың оннан біріне тең.

Траншеяның тағдырын екі сан шешеді. Біріншісі — тығыздық: нашар нығызданған масса қызып кетеді де, сүрлемнің орнына қоңыр, шіріген жем шығады. Екіншісі — алу жылдамдығы: бүкіл кесіндіден қыста тәулігіне кемінде 15–20 см, жазда 30–40 см. Сүрлем қалыпты ашығанда шығын — массаның шамамен 5 %-ы, бүлінген үстіңгі қабатпен қоса — 15 %-ға дейін, және осы 15 %-ды қорды есептегенде алдын ала қосып қою керек.

Жем-шөп қорын «көзбен шамалап, көктемге дейін» емес, тәуліктік шығын мен қоймадағы қалдық бойынша есептеген жөн: шаруашылықтағы жем-шөп пен қалдық есебінің мәні де осында — қосымша қоймадағы жем қалдығын бақылап отырады, әр азықтандырған сайын оны есептен шығарады және қалдық сіз қойған шектен төмен түскенде, жем таусылмай тұрып ескертеді. Бұл — QoyHunter жүйесінің бөлігі: қой есебін жүргізуге арналған CRM және Өзбекстан шаруалары мал мен жем-шөп сататын bazar.qoyhunter.com базары.

Отарды сүрлемге қалай үйрету керек?

Біртіндеп, 10–14 күн ішінде үйретеді: алғашқы екі тәулікте бір басқа шамамен 0,5 кг береді, одан әрі әр екі күн сайын 0,5 кг-нан қосып, ересек қойға 2,5–3,0 кг-ға дейін жеткізеді. Аш қарынға бермеген жөн: алдымен пішен, содан кейін сүрлем.

Ашығын айтқанда, қойды дәл сүрлемге үйретудің қадамдық схемасы нормативтік нұсқаулықтарда жоқ. Жоғарыдағы сандар — малды жаңа шырынды азыққа көшірудегі жалпы қалыптасқан тәжірибе. Күндерге бөлінген қатаң схема тек астық үшін бар: австралиялық NSW DPI қызметі астықпен бордақылауға көшуді бір басқа 50 г-нан бастап 22 күнге бөліп жазған.

Бірінші аптада отардың тезегі мен тәбетіне қараңыз. Бірнеше бас бірден сұйық тезек тастап, жемге қарамай қойса — мөлшерді азайтып, алып жатқан сүрлеміңізді тексеру керек. Сүрлемге қосатын жем мен ақуызды қоспаны — арпа, жүгері, шрот — астық бағасын қарап жүрген жерден алған оңай: Ташкент облысы бойынша жем мен астық сату хабарландырулары апта сайын жаңарып отырады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Буаз қойға сүрлем беруге бола ма?

Сапалы сүрлемді буаз саулыққа беруге болады — бір басқа тәулігіне 2,5–3,0 кг, бірақ соңғы алты аптаға дейін ғана. Ал көгерген, қатқан және шіри бастаған азықты беруге болмайды: ол іш тастатады, листериоз да жұқтырады. Қозылауға бір жарым ай қалғанда сүрлемді азайтып, жем қосады: іштегі қозы өсіп, қарынға орын тарылады, саулық көлемді азықпен енді тоя алмайды.

Бір тюк пішенді қанша сүрлем алмастырады?

Салмағы 20 кг бір тюк жоңышқа пішенін шамамен 50 кг жүгері сүрлемі алмастырады — бұл құрғақ зат бойынша есептеу. Сүрлеммен бірге тағы шамамен 4 кг мақта шроты немесе күнжара беруге тура келеді: бір килограмм жүгері сүрлемінде сіңімді ақуыз бір килограмм жоңышқа пішеніндегіден жеті есе аз.

Қой сүрлем жегеннен кейін неге айнала береді?

Бұл — листериоз, «сүрлем ауруы». Қоздырғышы нашар тапталған немесе бүлінген сүрлемде көбейіп, жүйке жүйесін зақымдайды: қой бір орында айналып жүреді, ерні мен құлағы салбырап қалады, мал жұта алмайды. Ауру малды бөлек ұстаңыз, осы сүрлемді беруді тоқтатыңыз да, мал дәрігерін шақырыңыз. Айналма ауруында да қой осылай айналады, бірақ ол айлар бойы дамиды және көбіне жас малда болады, ал листериоз бір траншеядан жеген малдың бәрін бірдей шалады.

Қойды тек сүрлеммен, пішенсіз азықтандыруға бола ма?

Жоқ. Сүрлем құрғақ зат бойынша дөрекі азық нормасының шамамен жартысын ғана жабады, қалғаны — пішен немесе сабан. Құрғақ дөрекі азық қарынға күйіс қайыру үшін керек, ал қыста қарындағы ашыту процесі малды жылытады да. Қыс бойы тек сүрлем жеген отар қоңдылығын жоғалтады және әлсіз қозы береді.

Сүрлем салған траншеяны қашан ашуға болады?

Траншеяны жапқаннан кейін кемінде 21 тәулік өтуі керек. Осы уақытта сүт қышқылды ашыту тұрақты кезеңге жетеді де, масса азыққа айналады. Ерте ашылған траншеядан pH-ы жоғары, толық ашымаған сүрлем шығады — листерия дәл осындай сүрлемде аман қалады.