Қўйларда оқсил: белгилари, эмлаш ва нега бир неча қўйнинг оқсоқланиши бутун подани сотишни ёпиб қўйиши мумкин

Қўйларда оқсил кўпинча яширин ўтади: оқсоқлик, ҳарорат, туёқ тожидаги яралар, эмизикли қўзиларда эса туйқус ўлим. Белгилари, туёқ чиришидан фарқи, йилда бир марта эмлаш, карантин — ва 100 она қўйлик подадаги йўқотишлар ҳисоби: тахминан 19,5 млн сўм (≈ 1 650 $).

Қўйларда оқсил — давоси йўқ, юқумли вирусли касаллик. Қўйда оқсил кўпинча енгил, деярли сезилмай ўтади: асосий белги — бир неча қўйнинг бирданига оқсоқланиб, ётиб қолиши, эмизикли қўзиларда эса сабабсиз, туйқус ўлим. Фақат эмлаш ҳимоя қилади, оқсил тасдиқланса хўжаликка карантин қўйилади ва чорва сотиш мумкин эмас. Қуйида — қўйларда оқсил белгилари, унинг туёқ чиришидан фарқи, қачон эмлаш кераклиги ва 100 она қўйлик подадаги йўқотишлар ҳисоби.

Ҳисоб-китоблар — 2026-йил сентабр нархларида, қайта ҳисоблаш курси 1 доллар = 11 807 сўм (Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 29-сентабрдаги расмий курси).

Оқсил нима ва у подага қандай тушади?

Оқсил — жуфт туёқлилар (сигир, қўй, эчки, туя) нинг ўткир вирусли касаллиги: оёқларда, оғизда ва элинда пуфакчалар-афталар, кейин яралар пайдо бўлади. Бутунжаҳон ҳайвонлар саломатлиги ташкилоти (WОАҲ) оқсилни давлатлар мажбуран хабар бериши шарт бўлган касалликлар рўйхатига киритган ва оқсилдан расман холи мамлакатларнинг алоҳида реестрини юритади. Ўзбекистон бу реестрда йўқ: Марказий Осиё учун оқсил — доимий хавф. ФАО ҳузуридаги Европа оқсилга қарши кураш комиссияси (ЭуФМД) маълумотларига кўра, минтақада О, А ва Асиа-1 серотиплари тарқалган.

Оқсил вируси жуда юқумли. У афталардан чиқадиган суюқлик, сўлак, сут, гўнг ва нафас билан, ҳатто белгилар пайдо бўлмасдан олдин ҳам ажралади. Подага уни қуйидагилар олиб келади:

• сотиб олинган қўйлар, қўчқорлар ва сигирлар;
• бозордан ёки бегона ҳайвонлар ёнидаги тураргоҳдан қайтган чорва;
• носоз хўжаликлардан келган одамлар, машиналар, қоплар ва ем;
• касал ҳайвонларнинг гўшти, сути ва териси.

Қўйларнинг ўзига хослиги: улар кўпинча оқсил билан енгил касалланади, ва хўжайин шу ҳовлидаги сигирлар касалланмагунча касалликни сезмайди. Аёва штати университети Озиқ-овқат хавфсизлиги ва ҳайвонлар саломатлиги маркази (CFSPH) маълумотларига кўра, касалликни ўтказган қўйларнинг бир қисми вирус ташувчи бўлиб қолади: кўпинча 1–5 ой, камдан-кам ҳолларда бир йилгача. Шу сабабли сотиб олинган қўйни, соғлом кўринса ҳам, подадан ва сигирлардан алоҳида сақлаш керак.

Қўйларда оқсилнинг белгилари қандай?

Қўйларда оқсилнинг яширин даври — зарарланишдан биринчи белгиларгача — одатда 2–8 кун; WОАҲ савдо қоидалари учун уни 14 кун деб олади. Қўйда белгилар сигирдагига қараганда кучсизроқ, шунинг учун аввало оёқларга қараш керак.

Қўйда пуфакчалар тез ёрилади, бир-икки кунда, ўрнида қизил эрозиялар қолади. Шунинг учун кўрикда кўпинча пуфакчани эмас, туёқ тожидаги ярани топишади.

Подадаги энг хавфли ҳайвонлар — 2–3 ойгача бўлган қўзилар. CFSPH маълумотларига кўра, катта қўйлар оқсилдан камдан-кам ўлади (одатда 1 % дан кам), ёш қўзилар орасида эса юрак зарарланиши туфайли ўлим юқори бўлиши мумкин. Боғоз она қўйлар оқсил пайтида қўзисини ташлаши мумкин.

Оқсилни туёқ чиришидан қандай ажратиш мумкин?

Қўйлардаги оқсоқлик кўпинча оқсил эмас, туёқ чириши ёки туёқ оралиғи яллиғланиши бўлади. Хато икки томонга ҳам қимматга тушади: оқсилни ўтказиб юборсангиз, у бутун туманга тарқалади, туёқ чиришини эса карантин касаллиги билан адаштирмаслик керак.

Туёқ чиришини қандай даволашни алоҳида таҳлил қилганмиз: қўйларда туёқ чириши: сабаблари, белгилари ва даволаш. Агар бир неча қўйда бирданига оқсоқлик, ҳарорат ва оғизда яралар бўлса — ветеринарни ўша куниёқ чақиринг ва ўзингиз ҳеч нарса даволаманг.

Оқсил авж олганда пода қанча йўқотади?

100 она қўй ва баҳорги қўзилашдан 90 қўзили подани ҳисоблаймиз; қўзилар кузга келиб тахминан 30 кг тортади. Эмлаш бўлмаган, оқсил сотиб олинган қўйлар билан кириб келган. Мисолимизнинг эҳтиёткор стсенарийсини оламиз:

• қўзиларнинг 70 % и касалланади — 63 бош; 2–3 ҳафталик касалликда ҳар бири тахминан 3 кг тирик вазн ва кам ўсган вазн йўқотади; қўзининг тирик вазни нархи — 1 кг учун 55 000 сўм, бир қўйни бир йил боқиш ҳисобимиздаги каби;
• 3 та қўзи ўлади — ҳар бири 1,54 млн сўмдан;
• кузда сотиш режалаштирилган 40 та қўзи касаллик ва карантиннинг 45 куни давомида фермада қолади ва суткасига тахминан 2 500 сўмлик ем ейди.

Ҳисобга боғоз она қўйлардаги абортлар, эмизикли она қўйларда сут йўқотилиши, туёқлардаги асоратларни даволаш ва шу ҳовлидаги сигирлар кирмаган. Баҳорда, подада эмизикли қўзилар бўлганда, нобудгарчилик юқори ва йўқотишлар катта бўлади. Оқсилда қўзилар нобудгарчилиги анча юқори ҳам бўлиши мумкин: CFSPH маълумотларига кўра, бир неча фоиздан ёш молларнинг аксариятигача. Асосий зарба — поданинг саломатлигига эмас, сотувга тушади: карантин амалда бўлгунча битта қўчқорни ҳам олиб чиқиб бўлмайди, апрел–май ойларидаги авж эса Қурбон ҳайитга тайёргарликни йўққа чиқаради.

Қўйларда оқсилни даволаш мумкинми?

Йўқ, оқсил вирусига дори йўқ. Асоратлар бўлмаса, қўй 2–3 ҳафтада ўзи тузалади. Ветеринар яраларни ишлаш ва антибиотикларни буюриши мумкин — улар вирусга таъсир қилмайди, лекин туёқ ва оғизни йирингли яллиғланишдан асрайди.

Ветеринар кўрсатмаси билан касал қўйлар учун қуйидагилар қилинади:

• қуруқ ва тоза қипиқ ёки сомон устида, соғломлардан алоҳида, ҳайдаб юрмасдан сақланади;
• юмшоқ ем ва тоза сув истаганча берилади — оғиздаги афталар туфайли қўй ёмон чайнайди;
• онаси эмизирмаётган қўзилар қўшимча озиқлантирилади;
• туёқлардаги яралар ишланади, уларга чириш ва пашша тушмаслиги учун.

Касал қўйларни уйда гўштга сойиш ва гўштини сотиш мумкин эмас: носоз подадан олинган гавда, тери ва сут вирусни тарқатади, уларнинг тақдирини ветеринария хизмати ҳал қилади.

Қўйларни оқсилга қарши қачон эмлаш керак?

Оқсилга қарши инактивланган (ўлдирилган) ваксина билан эмланади. Муҳим тафсилот: ваксина фақат унга кирган серотиплардан ҳимоя қилади, шунинг учун Марказий Осиё учун О, А ва Асиа-1 серотиплари бўлган ваксина керак — айнан қайси бирини қўллашни давлат ветеринария хизмати ҳал қилади. 2026-йил апрелида Ўзбекистон Қишлоқ хўжалиги вазирлиги WОАҲ га таяниб, САТ серотипининг янги турлари ҳақида огоҳлантирди, қўлланаётган ваксиналар улардан тўлиқ ҳимоя қилмайди. Шунинг учун эмлашдан ташқари ёпиқ ҳовли ва кириш жойидаги дезинфексия ҳам муҳим.

Ўзбекистон Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг тавсияларига кўра (2026-йил апрел) тартиб қуйидагича:

• Қўйлар — йилда бир марта, 2,5–3 ойдан катта барча клиник соғлом ҳайвонлар; касал ва озғин ҳайвонлар эмланмайди. Агар туман хавф остида бўлса, ветеринария хизмати қайта эмлашни тез-тез белгилаши мумкин.
• Қўзилар биринчи марта 2,5–3 ойлигидан эмланади (аниқ ваксина йўриқномасига кўра), кейин ветеринария хизмати схемаси бўйича.
• Эмлаш ҳужжати йўқ сотиб олинган қўйлар — подага қўшилгунга қадар карантинда.
• Шу ҳовлидаги сигирлар — йилда икки марта, баҳорда ва кузда, Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг худди шу тавсиялари бўйича. Эмланган пода ёнидаги эмланмаган сигир — оқсил учун очиқ эшик.

Иммунитет эмлашдан кейин 15–21 кунда шаклланади, шунинг учун оқсил қўшни қишлоқда бўлганида эмас, олдиндан эмлаш керак. Эмлашни ветеринар шифокор қўяди: қайси туманларда, қандай муддатларда ва кимнинг ҳисобидан чорвани оқсилга қарши эмлашни ветеринария хизмати ҳал қилади, шунинг учун туман ветеринария пунктидан бошланг.

Эмлаш санасини ҳар бир қўй бўйича ёзиб қўйган маъқул, акс ҳолда бир йилдан кейин кимни ва қачон эмлаганини ҳеч ким эслай олмайди. QoyHunter — қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — бунга подани эмлаш ва ветеринария ишловларини ҳисобга олиш имконини беради: ветеринар схемаси бўйича кейинги қайта эмлаш санасини қўясиз, илова эса буни олдиндан эслатади. Оқсил ҳақида сўраган харидор «шекилли, эмлашган» деган гапни эмас, ёзувни кўради.

Подада оқсил бўлса нима қилиш керак?

Оқсил — дарҳол давлат ветеринария хизматига хабар бериладиган касаллик. Биринчи суткадаги тартиб:

1. Бир неча қўйда ҳароратли оқсоқлик ёки оғизда яраларни кўрган куниёқ туман ветеринар шифокорига қўнғироқ қилинг.
2. Ҳовлини ёпинг: ҳеч кимни сотманг, сотиб олманг, умумий яйлов ва сув ичадиган жойга ҳайдаманг, чорвани бозорга олиб борманг.
3. Касалларни соғлом қўйлардан ва сигирлардан ажратинг.
4. Бегоналарни киритманг — харидорларни ҳам, қўшниларни ҳам, машиналарни ҳам. Чўпон қўрадан чиқаётганда кийимини алмаштирсин ва поябзалини ювсин.
5. Дезинфексияга тайёрланинг: оқсил вируси ишқор ва кислотадан қўрқади. WОАҲ тавсияларига кўра, дезинфексия учун 2 % ли каустик сода (натрий гидроксид) эритмаси ва 4 % ли калсинацияланган сода эритмаси мос келади; қўлқопда ишланг, каустик сода терини куйдиради.

Кейин ветеринария хизмати намуналар олади ва оқсил тасдиқланса, хўжаликка, кўпинча қўшни қишлоқларга ҳам карантин эълон қилади. Карантинни ветеринария хизмати қарори билан олиб ташлайди — қўшни мамлакатлар (масалан, Россия) ветеринария қоидаларига кўра, охирги касал ҳайвон соғайганидан ёки сўйилганидан ва якуний дезинфексиядан кейин 21 кундан олдин эмас. Шу вақт давомида хўжаликдан чорва сотилмайди ва ҳайдалмайди.

Қўй сотиб олганда оқсилни қандай олиб кирмаслик мумкин?

Энг арзон йўл — подага оқсилни олиб кирмаслик. Она қўйлар ва қўчқорларни сотиб олаётганда, масалан, қўчқор ва совлиқлар сотувда — эълонлар орқали, сотувчидан сўранг:

• подани оқсилга қарши охирги марта қачон эмлашган ва бунга ёзув ёки ветеринар маълумотномаси борми;
• охирги бир йилда хўжаликда ва қишлоқда оқсил бўлмаганми, у ерда карантин йўқми;
• оёқлари ва оғзини кўринг: оқсоқлик, туёқ тожида ва туёқ оралиғи ёриғида яралар, юқори милкда афталар йўқми.

Кейин — подадан ва сигирлардан алоҳида камида 21 кун карантин ва ҳужжат бўлмаса, эмлаш. Фермада карантинни қандай ташкил қилишни янги қўйлар карантини: подани асрайдиган 30 кун мақоласида таҳлил қилганмиз.

Кўп бериладиган саволлар

Одам қўйлардан оқсил билан касалланадими?

Одам оқсил билан жуда камдан-кам касалланади — асосан касал ҳайвонларнинг хом сутидан ёки уларга қараш пайтида, ва одамларда касаллик енгил ўтади. Оқсилнинг асосий хавфи одамлар учун эмас, чорва учун: одам кийими, поябзали ва қўлларида вирусни касал подадан соғлом подага олиб ўтади. Шунинг учун носоз хўжаликдан олинган сут қайнатилади, касал чорвадан кейин эса бегона чорва олдига бормайдилар.

Қўйларни йилига неча марта оқсилга қарши эмлаш керак?

Ўзбекистон Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг тавсияларига кўра (2026-йил апрел) қўйлар оқсилга қарши йилда бир марта, сигирлар — йилда икки марта, баҳорда ва кузда эмланади. 2,5–3 ойдан катта соғлом ҳайвонлар эмланади, иммунитет 15–21 кунда шаклланади. Агар туман хавф остида бўлса, ветеринария хизмати қайта эмлашни тез-тез белгилаши мумкин, шунинг учун схема ва ваксинани туман ветеринария пунктида аниқлаштиринг.

Нега қўйларда оқсил сезилмай ўтади?

Қўйларда оқсил кўпинча сигирлардагига қараганда енгилроқ ўтади: пуфакчалар майда, бир-икки кунда ёрилади, сўлак оқиши деярли йўқ. Хўжайин фақат бир неча қўйнинг оқсоқланишини кўради ва уни туёққа ёзади. Шу орада қўйлар вирусни ажратиб, сигирларни ва қўшни подаларни зарарлайди, эмизикли қўзиларда эса оқсил юрак зарарланишидан туйқус ўлимга олиб келади.

Қишлоқда оқсил бўйича карантин эълон қилинган бўлса, қўйларни сотиш мумкинми?

Йўқ. Оқсил бўйича карантин амалда бўлгунча хўжаликдан ва карантин ҳудудидан чорвани олиб чиқиш ва сотиш, кўпинча эса гўшт, сут ва терини ҳам, тақиқланади. Карантинни давлат ветеринария хизмати охирги касаллик ҳолатидан ва якуний дезинфексиядан кейин 21 кундан олдин олиб ташламайди. Қўйни яширинча сотиш оқсилни бегона хўжаликларга тарқатади.

Оқсилдан кейин қўрани нима билан ишлаш керак?

Оқсил вируси ишқорий ва кислотали муҳитда ҳалок бўлади. WОАҲ тавсияларига кўра қўра, емхўрак, сув ичадиган идишлар ва жиҳозлар гўнгдан тозалангандан кейин 2 % ли каустик сода эритмаси ёки 4 % ли калсинацияланган сода эритмаси билан ишланади. Гўнг ва тагликларни ветеринар кўрсатмаси билан йиғиштириб, зарарсизлантирилади. Карантин олиб ташланишидан олдинги якуний дезинфексияни ветеринария хизмати ўтказади ёки қабул қилади.