Qoʻylarda oqsil: belgilari, emlash va nega bir necha qoʻyning oqsoqlanishi butun podani sotishni yopib qoʻyishi mumkin

Qoʻylarda oqsil koʻpincha yashirin oʻtadi: oqsoqlik, harorat, tuyoq tojidagi yaralar, emizikli qoʻzilarda esa tuyqus oʻlim. Belgilari, tuyoq chirishidan farqi, yilda bir marta emlash, karantin — va 100 ona qoʻylik podadagi yoʻqotishlar hisobi: taxminan 19,5 mln soʻm (≈ 1 650 $).

Qoʻylarda oqsil — davosi yoʻq, yuqumli virusli kasallik. Qoʻyda oqsil koʻpincha yengil, deyarli sezilmay oʻtadi: asosiy belgi — bir necha qoʻyning birdaniga oqsoqlanib, yotib qolishi, emizikli qoʻzilarda esa sababsiz, tuyqus oʻlim. Faqat emlash himoya qiladi, oqsil tasdiqlansa xoʻjalikka karantin qoʻyiladi va chorva sotish mumkin emas. Quyida — qoʻylarda oqsil belgilari, uning tuyoq chirishidan farqi, qachon emlash kerakligi va 100 ona qoʻylik podadagi yoʻqotishlar hisobi.

Hisob-kitoblar — 2026-yil sentabr narxlarida, qayta hisoblash kursi 1 dollar = 11 807 soʻm (Oʻzbekiston Markaziy bankining 2026-yil 29-sentabrdagi rasmiy kursi).

Oqsil nima va u podaga qanday tushadi?

Oqsil — juft tuyoqlilar (sigir, qoʻy, echki, tuya) ning oʻtkir virusli kasalligi: oyoqlarda, ogʻizda va elinda pufakchalar-aftalar, keyin yaralar paydo boʻladi. Butunjahon hayvonlar salomatligi tashkiloti (WOAH) oqsilni davlatlar majburan xabar berishi shart boʻlgan kasalliklar roʻyxatiga kiritgan va oqsildan rasman xoli mamlakatlarning alohida reyestrini yuritadi. Oʻzbekiston bu reyestrda yoʻq: Markaziy Osiyo uchun oqsil — doimiy xavf. FAO huzuridagi Yevropa oqsilga qarshi kurash komissiyasi (EuFMD) maʼlumotlariga koʻra, mintaqada O, A va Asia-1 serotiplari tarqalgan.

Oqsil virusi juda yuqumli. U aftalardan chiqadigan suyuqlik, soʻlak, sut, goʻng va nafas bilan, hatto belgilar paydo boʻlmasdan oldin ham ajraladi. Podaga uni quyidagilar olib keladi:

• sotib olingan qoʻylar, qoʻchqorlar va sigirlar;
• bozordan yoki begona hayvonlar yonidagi turargohdan qaytgan chorva;
• nosoz xoʻjaliklardan kelgan odamlar, mashinalar, qoplar va yem;
• kasal hayvonlarning goʻshti, suti va terisi.

Qoʻylarning oʻziga xosligi: ular koʻpincha oqsil bilan yengil kasallanadi, va xoʻjayin shu hovlidagi sigirlar kasallanmaguncha kasallikni sezmaydi. Ayova shtati universiteti Oziq-ovqat xavfsizligi va hayvonlar salomatligi markazi (CFSPH) maʼlumotlariga koʻra, kasallikni oʻtkazgan qoʻylarning bir qismi virus tashuvchi boʻlib qoladi: koʻpincha 1–5 oy, kamdan-kam hollarda bir yilgacha. Shu sababli sotib olingan qoʻyni, sogʻlom koʻrinsa ham, podadan va sigirlardan alohida saqlash kerak.

Qoʻylarda oqsilning belgilari qanday?

Qoʻylarda oqsilning yashirin davri — zararlanishdan birinchi belgilargacha — odatda 2–8 kun; WOAH savdo qoidalari uchun uni 14 kun deb oladi. Qoʻyda belgilar sigirdagiga qaraganda kuchsizroq, shuning uchun avvalo oyoqlarga qarash kerak.

Qoʻyda pufakchalar tez yoriladi, bir-ikki kunda, oʻrnida qizil eroziyalar qoladi. Shuning uchun koʻrikda koʻpincha pufakchani emas, tuyoq tojidagi yarani topishadi.

Podadagi eng xavfli hayvonlar — 2–3 oygacha boʻlgan qoʻzilar. CFSPH maʼlumotlariga koʻra, katta qoʻylar oqsildan kamdan-kam oʻladi (odatda 1 % dan kam), yosh qoʻzilar orasida esa yurak zararlanishi tufayli oʻlim yuqori boʻlishi mumkin. Bogʻoz ona qoʻylar oqsil paytida qoʻzisini tashlashi mumkin.

Oqsilni tuyoq chirishidan qanday ajratish mumkin?

Qoʻylardagi oqsoqlik koʻpincha oqsil emas, tuyoq chirishi yoki tuyoq oraligʻi yalligʻlanishi boʻladi. Xato ikki tomonga ham qimmatga tushadi: oqsilni oʻtkazib yuborsangiz, u butun tumanga tarqaladi, tuyoq chirishini esa karantin kasalligi bilan adashtirmaslik kerak.

Tuyoq chirishini qanday davolashni alohida tahlil qilganmiz: qoʻylarda tuyoq chirishi: sabablari, belgilari va davolash. Agar bir necha qoʻyda birdaniga oqsoqlik, harorat va ogʻizda yaralar boʻlsa — veterinarni oʻsha kuniyoq chaqiring va oʻzingiz hech narsa davolamang.

Oqsil avj olganda poda qancha yoʻqotadi?

100 ona qoʻy va bahorgi qoʻzilashdan 90 qoʻzili podani hisoblaymiz; qoʻzilar kuzga kelib taxminan 30 kg tortadi. Emlash boʻlmagan, oqsil sotib olingan qoʻylar bilan kirib kelgan. Misolimizning ehtiyotkor stsenariysini olamiz:

• qoʻzilarning 70 % i kasallanadi — 63 bosh; 2–3 haftalik kasallikda har biri taxminan 3 kg tirik vazn va kam oʻsgan vazn yoʻqotadi; qoʻzining tirik vazni narxi — 1 kg uchun 55 000 soʻm, bir qoʻyni bir yil boqish hisobimizdagi kabi;
• 3 ta qoʻzi oʻladi — har biri 1,54 mln soʻmdan;
• kuzda sotish rejalashtirilgan 40 ta qoʻzi kasallik va karantinning 45 kuni davomida fermada qoladi va sutkasiga taxminan 2 500 soʻmlik yem yeydi.

Hisobga bogʻoz ona qoʻylardagi abortlar, emizikli ona qoʻylarda sut yoʻqotilishi, tuyoqlardagi asoratlarni davolash va shu hovlidagi sigirlar kirmagan. Bahorda, podada emizikli qoʻzilar boʻlganda, nobudgarchilik yuqori va yoʻqotishlar katta boʻladi. Oqsilda qoʻzilar nobudgarchiligi ancha yuqori ham boʻlishi mumkin: CFSPH maʼlumotlariga koʻra, bir necha foizdan yosh mollarning aksariyatigacha. Asosiy zarba — podaning salomatligiga emas, sotuvga tushadi: karantin amalda boʻlguncha bitta qoʻchqorni ham olib chiqib boʻlmaydi, aprel–may oylaridagi avj esa Qurbon hayitga tayyorgarlikni yoʻqqa chiqaradi.

Qoʻylarda oqsilni davolash mumkinmi?

Yoʻq, oqsil virusiga dori yoʻq. Asoratlar boʻlmasa, qoʻy 2–3 haftada oʻzi tuzaladi. Veterinar yaralarni ishlash va antibiotiklarni buyurishi mumkin — ular virusga taʼsir qilmaydi, lekin tuyoq va ogʻizni yiringli yalligʻlanishdan asraydi.

Veterinar koʻrsatmasi bilan kasal qoʻylar uchun quyidagilar qilinadi:

• quruq va toza qipiq yoki somon ustida, sogʻlomlardan alohida, haydab yurmasdan saqlanadi;
• yumshoq yem va toza suv istagancha beriladi — ogʻizdagi aftalar tufayli qoʻy yomon chaynaydi;
• onasi emizirmayotgan qoʻzilar qoʻshimcha oziqlantiriladi;
• tuyoqlardagi yaralar ishlanadi, ularga chirish va pashsha tushmasligi uchun.

Kasal qoʻylarni uyda goʻshtga soyish va goʻshtini sotish mumkin emas: nosoz podadan olingan gavda, teri va sut virusni tarqatadi, ularning taqdirini veterinariya xizmati hal qiladi.

Qoʻylarni oqsilga qarshi qachon emlash kerak?

Oqsilga qarshi inaktivlangan (oʻldirilgan) vaksina bilan emlanadi. Muhim tafsilot: vaksina faqat unga kirgan serotiplardan himoya qiladi, shuning uchun Markaziy Osiyo uchun O, A va Asia-1 serotiplari boʻlgan vaksina kerak — aynan qaysi birini qoʻllashni davlat veterinariya xizmati hal qiladi. 2026-yil aprelida Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi vazirligi WOAH ga tayanib, SAT serotipining yangi turlari haqida ogohlantirdi, qoʻllanayotgan vaksinalar ulardan toʻliq himoya qilmaydi. Shuning uchun emlashdan tashqari yopiq hovli va kirish joyidagi dezinfeksiya ham muhim.

Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi vazirligining tavsiyalariga koʻra (2026-yil aprel) tartib quyidagicha:

• Qoʻylar — yilda bir marta, 2,5–3 oydan katta barcha klinik sogʻlom hayvonlar; kasal va ozgʻin hayvonlar emlanmaydi. Agar tuman xavf ostida boʻlsa, veterinariya xizmati qayta emlashni tez-tez belgilashi mumkin.
• Qoʻzilar birinchi marta 2,5–3 oyligidan emlanadi (aniq vaksina yoʻriqnomasiga koʻra), keyin veterinariya xizmati sxemasi boʻyicha.
• Emlash hujjati yoʻq sotib olingan qoʻylar — podaga qoʻshilgunga qadar karantinda.
• Shu hovlidagi sigirlar — yilda ikki marta, bahorda va kuzda, Qishloq xoʻjaligi vazirligining xuddi shu tavsiyalari boʻyicha. Emlangan poda yonidagi emlanmagan sigir — oqsil uchun ochiq eshik.

Immunitet emlashdan keyin 15–21 kunda shakllanadi, shuning uchun oqsil qoʻshni qishloqda boʻlganida emas, oldindan emlash kerak. Emlashni veterinar shifokor qoʻyadi: qaysi tumanlarda, qanday muddatlarda va kimning hisobidan chorvani oqsilga qarshi emlashni veterinariya xizmati hal qiladi, shuning uchun tuman veterinariya punktidan boshlang.

Emlash sanasini har bir qoʻy boʻyicha yozib qoʻygan maʼqul, aks holda bir yildan keyin kimni va qachon emlaganini hech kim eslay olmaydi. QoyHunter — qoʻylarni hisobga olish uchun CRM va bazar.qoyhunter.com bozori — bunga podani emlash va veterinariya ishlovlarini hisobga olish imkonini beradi: veterinar sxemasi boʻyicha keyingi qayta emlash sanasini qoʻyasiz, ilova esa buni oldindan eslatadi. Oqsil haqida soʻragan xaridor «shekilli, emlashgan» degan gapni emas, yozuvni koʻradi.

Podada oqsil boʻlsa nima qilish kerak?

Oqsil — darhol davlat veterinariya xizmatiga xabar beriladigan kasallik. Birinchi sutkadagi tartib:

1. Bir necha qoʻyda haroratli oqsoqlik yoki ogʻizda yaralarni koʻrgan kuniyoq tuman veterinar shifokoriga qoʻngʻiroq qiling.
2. Hovlini yoping: hech kimni sotmang, sotib olmang, umumiy yaylov va suv ichadigan joyga haydamang, chorvani bozorga olib bormang.
3. Kasallarni sogʻlom qoʻylardan va sigirlardan ajrating.
4. Begonalarni kiritmang — xaridorlarni ham, qoʻshnilarni ham, mashinalarni ham. Choʻpon qoʻradan chiqayotganda kiyimini almashtirsin va poyabzalini yuvsin.
5. Dezinfeksiyaga tayyorlaning: oqsil virusi ishqor va kislotadan qoʻrqadi. WOAH tavsiyalariga koʻra, dezinfeksiya uchun 2 % li kaustik soda (natriy gidroksid) eritmasi va 4 % li kalsinatsiyalangan soda eritmasi mos keladi; qoʻlqopda ishlang, kaustik soda terini kuydiradi.

Keyin veterinariya xizmati namunalar oladi va oqsil tasdiqlansa, xoʻjalikka, koʻpincha qoʻshni qishloqlarga ham karantin eʼlon qiladi. Karantinni veterinariya xizmati qarori bilan olib tashlaydi — qoʻshni mamlakatlar (masalan, Rossiya) veterinariya qoidalariga koʻra, oxirgi kasal hayvon sogʻayganidan yoki soʻyilganidan va yakuniy dezinfeksiyadan keyin 21 kundan oldin emas. Shu vaqt davomida xoʻjalikdan chorva sotilmaydi va haydalmaydi.

Qoʻy sotib olganda oqsilni qanday olib kirmaslik mumkin?

Eng arzon yoʻl — podaga oqsilni olib kirmaslik. Ona qoʻylar va qoʻchqorlarni sotib olayotganda, masalan, qoʻchqor va sovliqlar sotuvda — eʼlonlar orqali, sotuvchidan soʻrang:

• podani oqsilga qarshi oxirgi marta qachon emlashgan va bunga yozuv yoki veterinar maʼlumotnomasi bormi;
• oxirgi bir yilda xoʻjalikda va qishloqda oqsil boʻlmaganmi, u yerda karantin yoʻqmi;
• oyoqlari va ogʻzini koʻring: oqsoqlik, tuyoq tojida va tuyoq oraligʻi yorigʻida yaralar, yuqori milkda aftalar yoʻqmi.

Keyin — podadan va sigirlardan alohida kamida 21 kun karantin va hujjat boʻlmasa, emlash. Fermada karantinni qanday tashkil qilishni yangi qoʻylar karantini: podani asraydigan 30 kun maqolasida tahlil qilganmiz.

Ko'p beriladigan savollar

Odam qoʻylardan oqsil bilan kasallanadimi?

Odam oqsil bilan juda kamdan-kam kasallanadi — asosan kasal hayvonlarning xom sutidan yoki ularga qarash paytida, va odamlarda kasallik yengil oʻtadi. Oqsilning asosiy xavfi odamlar uchun emas, chorva uchun: odam kiyimi, poyabzali va qoʻllarida virusni kasal podadan sogʻlom podaga olib oʻtadi. Shuning uchun nosoz xoʻjalikdan olingan sut qaynatiladi, kasal chorvadan keyin esa begona chorva oldiga bormaydilar.

Qoʻylarni yiliga necha marta oqsilga qarshi emlash kerak?

Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi vazirligining tavsiyalariga koʻra (2026-yil aprel) qoʻylar oqsilga qarshi yilda bir marta, sigirlar — yilda ikki marta, bahorda va kuzda emlanadi. 2,5–3 oydan katta sogʻlom hayvonlar emlanadi, immunitet 15–21 kunda shakllanadi. Agar tuman xavf ostida boʻlsa, veterinariya xizmati qayta emlashni tez-tez belgilashi mumkin, shuning uchun sxema va vaksinani tuman veterinariya punktida aniqlashtiring.

Nega qoʻylarda oqsil sezilmay oʻtadi?

Qoʻylarda oqsil koʻpincha sigirlardagiga qaraganda yengilroq oʻtadi: pufakchalar mayda, bir-ikki kunda yoriladi, soʻlak oqishi deyarli yoʻq. Xoʻjayin faqat bir necha qoʻyning oqsoqlanishini koʻradi va uni tuyoqqa yozadi. Shu orada qoʻylar virusni ajratib, sigirlarni va qoʻshni podalarni zararlaydi, emizikli qoʻzilarda esa oqsil yurak zararlanishidan tuyqus oʻlimga olib keladi.

Qishloqda oqsil boʻyicha karantin eʼlon qilingan boʻlsa, qoʻylarni sotish mumkinmi?

Yoʻq. Oqsil boʻyicha karantin amalda boʻlguncha xoʻjalikdan va karantin hududidan chorvani olib chiqish va sotish, koʻpincha esa goʻsht, sut va terini ham, taqiqlanadi. Karantinni davlat veterinariya xizmati oxirgi kasallik holatidan va yakuniy dezinfeksiyadan keyin 21 kundan oldin olib tashlamaydi. Qoʻyni yashirincha sotish oqsilni begona xoʻjaliklarga tarqatadi.

Oqsildan keyin qoʻrani nima bilan ishlash kerak?

Oqsil virusi ishqoriy va kislotali muhitda halok boʻladi. WOAH tavsiyalariga koʻra qoʻra, yemxoʻrak, suv ichadigan idishlar va jihozlar goʻngdan tozalangandan keyin 2 % li kaustik soda eritmasi yoki 4 % li kalsinatsiyalangan soda eritmasi bilan ishlanadi. Goʻng va tagliklarni veterinar koʻrsatmasi bilan yigʻishtirib, zararsizlantiriladi. Karantin olib tashlanishidan oldingi yakuniy dezinfeksiyani veterinariya xizmati oʻtkazadi yoki qabul qiladi.