Қўйларда бурун сўнаси (эстроз): нега қўйлар акса уради, пневмониядан қандай ажратиш ва сурувга нима билан ишлов бериш
Қўйлар акса уради, бошини силкитади, бурнидан суюқлик оқади, ҳарорати эса нормада — кўпинча бу бурун сўнаси личинкалари. Ивермектин ва клозантел уларни ўлдиради, албендазол эса йўқ. Ўзбекистонда сурувга қачон ишлов бериш керак ва антибиотикдаги хато қанча туради — 2026-йил октябр учун ҳисоб-китоб.
Қўйларда бурун сўнаси (эстроз) — бу қўй сўнаси Оеструс овис личинкалари бўлиб, улар қўйнинг бурун йўллари ва пешона бўшлиқларида яшайди. Агар кузда сурувдаги қўйлар акса урса, бошини силкитса, бурнидан суюқлик оқса, ҳарорати нормал ва иштаҳаси сақланган бўлса, бу кўпинча пневмония эмас, бурун сўнасидир. Уни антибиотик билан эмас, паразитга қарши дори билан даволашади: ивермектин ва клозантел личинкаларни ўлдиради, албендазол эса йўқ. Ўзбекистонда сурувга ишлов беришнинг энг фойдали вақти — сўна учиб бўлгандан кейин, одатда ноябр–декабр; буни кузги гелминтларга қарши ишлов билан бирга ўтказиш мумкин.
Қуйида: сўнанинг ривожланиш сикли қандай, уни пневмония ва айланма касаллигидан беш дақиқада қандай ажратиш, қайси дорини олиш ва нотўғри ташхис қанча пулга тушиши ҳақида.
Қўйларда бурун сўнаси нима ва у сурувни қандай зарарлайди?
Эстроз — қўй ва эчкиларнинг паразитар касаллиги; унда қўй (бурун-ҳалқум) сўнасининг личинкалари бурун бўшлиғи ва бўшлиқларида яшайди. Катта сўна — узунлиги тахминан 12 мм бўлган кулранг пашша. У чақмайди ва озиқланмайди: тахминан икки ҳафта яшайди ва шу вақт ичида тирик личинкаларни тўғридан-тўғри қўйларнинг бурун тешигига қўяди.
Бурун сўнасининг ривожланиш сикли қуйидагича:
- Илиқ мавсумда урғочи сўна қўйнинг тумшуғига учиб келади ва учиб туриб бурун тешигига майда личинкалар порциясини пуркайди — Саскачеван университети ветеринария коллежи маълумотига кўра, бир мартада тахминан 25 та.
- Биринчи босқич личинкалари аввал бурун йўлларининг шиллиқ қаватида туради. Кузда уларнинг ривожланиши 1 ойдан 9 ойгача тўхтаб қолиши мумкин — личинкалар шундай қилиб қўйнинг бурнида қишлайди (Австралиянинг WормБосс дастури маълумоти).
- Баҳорда личинкалар пешона бўшлиқларига ўтади, 3 см гача ўсади, туллайди ва етилади.
- Етилган личинкаларни қўй акса уриб ерга туширади. Улар тупроққа кириб, ғумбакка айланади; ҳарорат қандай бўлишига қараб 3–9 ҳафтадан кейин янги сўна учиб чиқади.
Иссиқ иқлимда йилда сўнанинг 2–3 авлоди ўтади. Ўзбекистон учун бу шуни англатади: зарарланиш бутун илиқ давр давомида боради, октябр охирига келиб, ҳаво совиши билан янги личинкалар тушмай қўяди ва сурувнинг бурнида фақат қишлашга ётганлари қолади.
Қўйларда бурун сўнасининг белгилари қандай?
Эстроз белгилари икки хил фаслда кўринади.
Ёзда, сўна учиб юрганда сурув безовта бўлади: қўйлар ғуж бўлиб туриб олади, тумшуғини ерга, қорнининг тагига ва қўшнисининг оёқлари орасига яширади, пишқиради, бошини силкитади ва иссиқ соатларда ўтламай қўяди. Бу — бурун тешигини нишонга олаётган пашшадан ҳимояланиш.
Кузда ва қишда, личинкалар бурунда турганида бошқача кўринади:
- акса уриш ва пишқириш, баъзан хуружлар билан;
- бурундан суюқлик оқиши — аввал тиниқ, кейин шиллиқ-йирингли, бурун тешиги атрофида қотган қорақотлар;
- қўй бурнини ем тарнови, ер ва қўшниларининг оёқларига ишқайди;
- ҳарорат одатда нормада — 38,3–39,9 °C, иштаҳа сақланган.
Камдан-кам, личинкалар жуда кўп бўлганда, бўшлиқларга бактериал инфексия қўшилади ва шунда гандираклаб юриш ҳамда айланиб юриш кузатилади — бу сохта айланма касаллиги дейилади. Бу истисно, қоида эмас.
Бурун сўнасини пневмония ва айланма касаллигидан қандай ажратиш мумкин?
Қўйда эстрозни пневмония ва айланма касаллигидан термометр ва қўрада беш дақиқалик кузатув ажратишга ёрдам беради. Бу ердаги хато пулга тушади: ҳар бир касаллик ўз дориси билан даволанади.
| Белги | Бурун сўнаси | Пневмония | Айланма касаллиги (сенуроз) |
|---|---|---|---|
| Ҳарорат | норма, 38,3–39,9 °C | 40,5 °C дан юқори | одатда норма |
| Иштаҳа | сақланган | йўқолади | аста-секин пасаяди |
| Бурун | акса уриш, суюқлик, қорақотлар | суюқлик бўлади, асосийси — тез-тез оғир нафас олиш | тоза |
| Хатти-ҳаракат | бошини силкитади, бурнини ишқайди | бўйнини чўзиб туради, ортда қолади | бир томонга айланиб юради, пешонасини тираб туради |
| Нима билан даволанади | ивермектин ёки клозантел | ветеринар буюрган антибиотик | дори билан даволаб бўлмайди |
Хўжаликда сўна бор-йўқлигини текширишнинг энг арзон йўли — сўйиш пайтида бошни кўриб чиқиш. Қўчқорнинг бошини ўрта чизиқ бўйлаб арраланг: бурун сўнаси личинкалари — оқиш ёки тўқ кўндаланг чизиқли, узунлиги 3 см гача — бурун йўллари ва пешона бўшлиқларида кўринади. Сўйилган битта-иккита ҳайвонда топсангиз, бирга ўтлаган бутун сурув зарарланган.
Ёш молларда ҳақиқий кузги пневмония қандай кўриниши ва қандай даволанишини қўзиларда пневмония ҳақидаги мақоламизда батафсил ёзганмиз.
Бурун сўнаси қанчалик хавфли ва фермерга қанча туради?
Ростини айтганда: зарарланиш заиф бўлса, бурун сўнаси сурувдан гелминтлар ёки жигар қуртига қараганда камроқ пул олиб кетади, унинг вазн ошишига зарари ҳақидаги тадқиқотлар эса бир-бирига мос келмайди.
| Тадқиқот | Нима топилган |
|---|---|
| Бразилия, семиртиришдаги қўзилар (Белло ва ҳаммуаллифлар, Фронтиерс ин Ветеринарй Сcиенcе, 2022) | фақат албендазол ва левамизол олган 10 та қўзидан 7 тасида личинкалар топилди, лекин ўртача кунлик вазн ошиши бир хил: 193 г ва ивермектин ёки клозантел билан ишлов берилганларда 192 г |
| Нигер, клозантелнинг дала синови (Тибайренc ва ҳаммуаллифлар, 1999) | клозантелни 2 ой оралиқ билан икки марта олган гуруҳ фақат мебендазол олган гуруҳдан ишончли даражада кўпроқ вазн олди |
| Австралия, WормБосс дастури | сўна — жиддий касаллик сабаби эмас, балки безовталик; фақат шунинг учун ишлов бериш камдан-кам керак |
Бундан амалий хулоса: белгилар заиф бўлганда фақат сўнага қарши алоҳида ишлов — ортиқча харажат. Эстрозда пул бошқа жойда йўқолади — нотўғри ташхисда.
100 бош, 35 кг ли ажратилган қўзи учун ҳисоб-китоб, 2026-йил октябр. Қўзилар акса уради, бурунларидан суюқлик оқади. Эгаси буни шамоллаш деб ўйлаб, бутун гуруҳга антибиотик уради:
| Модда | Ҳисоб-китоб | Сумма |
|---|---|---|
| Яллиғланишга қарши восита билан антибиотик курси | 100 бош × 6 000–10 000 сўм | 0,6–1,0 млн сўм (≈ 50–84 $) |
| Гўшт бўйича кутиш муддати | узоқ таъсирли окситетрасиклин — 28–35 сутка | сўна йўқолмаган бўлса-да, сотиш кечикади |
| Натижа | антибиотик личинкаларга таъсир қилмайди | сўна бурунда қолади |
Ҳолбуки, ивермектин 1 % билан тўғри ишлов — 50 кг тирик вазнга 1 мл дозада, яъни 35 кг ли қўзига 0,7 мл, бутун юз бошга тахминан 70 мл, демак 50 мл ли икки флакондан кам. Ивермектиннинг гўшт бўйича кутиш муддати ҳам бор — турли ёрлиқларда уч ҳафтадан икки ойгача, шунинг учун сотишдан олдин йўриқномани текширинг. Худди шу укол қўшимча равишда ошқозон-ичак юмалоқ гижжаларини ва ўпка гелминтларини ҳам йўқотади. Антибиотик курси нархлари пневмония ҳақидаги мақоламиздан олинган, курс — бир доллар учун 11 898 сўм (Ўзбекистон Марказий банки, 2026-йил 10-октябр).
Қўйларни бурун сўнасига қарши нима билан даволаш керак?
Бурун сўнаси личинкаларига макросиклик лактонлар (ивермектин ва унга яқинлари) ҳамда клозантел таъсир қилади; нитроксинил ҳам, лекин жигар қуртига қараганда юқорироқ дозада. Арзон &қуот;гижжага қарши&қуот; дориларнинг кўпчилиги таянадиган оддий бензимидазоллар ҳашарот личинкаларига таъсир қилмайди.
| Таъсир қилувчи модда | Сўнага таъсир қиладими | Яна нимани йўқотади | Нимаси муҳим |
|---|---|---|---|
| Ивермектин (1 % укол, 0,2 мг/кг) | ҳа, синовларда личинкаларнинг 93–100 % и | ошқозон ва ичакнинг юмалоқ гижжалари, ўпка гелминтлари | 50 кг га 1 мл; жигар қуртини олмайди |
| Бошқа макросиклик лактонлар: абамектин, дорамектин, моксидектин | ҳа | юмалоқ гижжалар | узоқ таъсирли моксидектин синовлардан бирида биринчи босқич личинкаларининг 90 % ини олди |
| Клозантел (10 мг/кг) | ҳа, 2022-йилги бразилиялик синовда 100 % | 6–7 ҳафтадан ошган жигар қурти (фассиолоз), гемонх | фассиолозга қарши ишлов билан бирга ўтказиш қулай; гўшт бўйича кутиш муддати узоқ |
| Албендазол, фенбендазол, триклабендазол | йўқ | юмалоқ гижжалар, жигар қурти — дорисига қараб | сўнага умид қилманг |
| Левамизол | йўқ | юмалоқ гижжалар | сўнага умид қилманг |
Дозани гуруҳдаги энг оғир қўйнинг вазнига қараб ҳисобланг, сўйишгача кутиш муддати ва сут берадиган совлиқларга тақиқни эса аниқ дорининг ёрлиғидан текширинг: клозантелда у паразитга қарши воситалар орасида энг узунларидан бири. Агар қўчқорларни келгуси ой ичида сотишга тайёрлаётган бўлсангиз, дорини шу ҳисобда танланг.
Эски қўлланмалар маслаҳат берадиган бурунни эритмалар билан ювиш пешона бўшлиқларидаги личинкаларгача етиб бормайди: дори уларга қон орқали етиб бориши керак.
Ўзбекистонда сурувга бурун сўнасига қарши қачон ишлов бериш керак?
Бурун сўнасига қарши асосий ишлов — учиб бўлгандан кейин, янги личинкалар энди тушмай қўйган пайтда. Ўзбекистон текислигида бу одатда ноябр–декабр, биринчи совуқлардан кейин. Сентябрдаги ишлов сурувни янги личинкалар учун очиқ қолдиради, баҳорда эса, личинкалар ўсиб бўлганида, уларнинг бир қисми аллақачон тушиб, ғумбакка айланиб улгурган бўлади.
Сўна учун алоҳида укол қилмаслик, балки тақвимингизда барибир турган ишлов учун дорини танлаш энг қулай:
| Сизнинг сурувингиз | Ноябр–январда нима қўллаш | Нимани ёпади |
|---|---|---|
| Қуруқ адирда ўтлайди, жигар қурти йўқ | қўрага қўйишда ивермектин | сўна, юмалоқ гижжалар, ўпка гелминтлари |
| Ёзда ва кузда ариқ ва коллекторлар бўйида ўтлаган | фассиолозга қарши иккинчи ишловда клозантел, декабр–январда | сўна ва 6–7 ҳафтадан ошган жигар қурти (жигар қуртига мўлжалланган дозадаги нитроксинил сўнага етмаслиги мумкин) |
| Иккала муаммо ҳамда кучли гемонхоз камқонлиги | гўнг таҳлили бўйича схема, ветеринар билан | — |
Сув бўйида ўтлаганда кузги ишловга ёлғиз триклабендазол нега етмаслиги ва нега иккинчиси — клозантел — кераклигини қўйларда жигар қурти (фассиолоз) ҳақидаги мақолада таҳлил қилганмиз.
Сотиб олинган қўйларга карантинда ишлов беринг: шунда сурувга бегона хўжаликнинг на сўна личинкалари, на гижжалари киради. Қўчқор ёки тўқлилар сотиб олаётиб, сотувчидан сурувга қачон ва нима билан ишлов берилганини сўранг; бир нечта таклифни хотиржам солиштириб кўришни қўй ва қўчқор сотиш эълонлари саҳифасида мумкин.
Бир йилдан кейин нима ва қачон укол қилганингизни тахмин қилиб ўтирмаслик учун санани, дорини, дозани ва гўшт бўйича кутиш муддатини ёзиб қўйинг. QoyHunter — қўйлар ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — ишловни бутун сурув ёки битта қўй бўйича саломатлик журналига киритади ва илова кейингисини олдиндан эслатади; бу қандай ишлаши эмлаш ва паразитларга қарши ишлов журнали саҳифасида кўрсатилган.
Бурун сўнаси одам учун хавфлими?
Ҳа, лекин камдан-кам. Ёзда сўна сурув ёнида ишлаётган чўпоннинг кўзига, бурнига ёки лабига личинка пуркаши мумкин. Одамда личинкалар охиригача ривожланмайди, лекин ўткир конюнктивит чақиради — оғриқ, кўз ёши оқиши, кўзда қум борлиги ҳисси. Агар ёзда сурув ёнида кўзга нимадир &қуот;урилган&қуот; бўлса ва бир неча соатдан кейин у қизариб оғрий бошласа, кўзни ишқаламанг ва кўз шифокорига мурожаат қилинг: личинкаларни шифокор олиб ташлайди.
Кўп бериладиган саволлар
Нега қўйлар кузда акса уради ва бошини силкитади?
Кўпинча бу бурун сўнаси: қўй сўнасининг личинкалари бурун йўллари ва бўшлиқларида ётиб, шиллиқ қаватни безовта қилади. Қўй акса уради, бошини силкитади, бурнини ишқайди, бурун тешигидан шиллиқ суюқлик оқади, лекин ҳарорат нормада — 38,3–39,9 °C — ва иштаҳа сақланган. Агар ҳарорат 40,5 °C дан юқори бўлса, нафас тез ва оғир бўлса, бу аллақачон пневмония, ветеринар керак.
Қўйларни бурун сўнасига қарши нима билан укол қилиш керак?
Бурун сўнаси личинкаларига ивермектин (1 % укол — 50 кг тирик вазнга 1 мл) ва клозантел (10 мг/кг) таъсир қилади. Синовларда улар личинкаларнинг 93–100 % ини ўлдирган. Албендазол, фенбендазол, триклабендазол ва левамизол сўнага таъсир қилмайди. Гўшт бўйича кутиш муддати ва сут берадиган совлиқларга тақиқни дори ёрлиғидан кўринг.
Қўйларга сўнага қарши қачон ишлов бериш керак?
Асосий ишлов — сўна учиб бўлгандан кейин, янги личинкалар энди тушмай қўйган пайтда: Ўзбекистон текислигида одатда ноябр–декабрда, биринчи совуқлардан кейин. Уни қўрага қўйиш ва кузги гелминтларга қарши ишлов билан бирга ўтказиш қулай, сув бўйида ўтлаганда эса — декабр–январда жигар қуртига қарши клозантел билан иккинчи ишлов билан.
Бурун сўнаси қўйларда айланма касаллигини чақириши мумкинми?
Ҳақиқий айланма касаллигини бошқа паразит чақиради — сенур, итларнинг тасмасимон чувалчанги личинкаси, бош мияда. Бурун сўнаси жуда кучли зарарланишда ва бўшлиқларга иккиламчи инфексия тушганда баъзан шунга ўхшаш манзара беради — гандираклаш ва айланиб юриш; уни сохта айланма касаллиги дейишади. Фарқи: сўнада бурундан суюқлик оқади ва акса уради. Аниқ ташхисни ветеринар қўяди, хўжаликни эса сўйилган қўчқорнинг бошини арралаб текшириш мумкин.
Агар қўйлар фақат озгина акса урса, даволаш керакми?
Белгилар заиф бўлганда ёлғиз сўна учун алоҳида укол одатда ўзини оқламайди: 2022-йилги бразилиялик синовда зарарланган қўзилар ишлов берилганлар билан бир хил — кунига 192–193 г олди. Кузги гелминтларга қарши режали ишлов учун сўнани ҳам оладиган дорини — ивермектин ёки клозантелни — танлаган маъқул, личинкаларга таъсир қилмайдиган антибиотикка пул сарфламанг.
Подани QoyHunterъда юритингЎзбекистон қўйчилари учун CRM: бош сони, саломатлик, тортишлар, молия ва таҳлил — илова ва Telegram-ботда.Барча имкониятлар →