Қўйларда фассиолёз: белгилари, жигар қуртини нима билан даволаш ва подага кузда қачон ишлов бериш

Фассиолёз (жигар қурти) қўйларни ариқлар ва шоли чеклари ёнидаги нам яйловларда зарарлайди ва қишга бориб озиб кетиш билан намоён бўлади. Шакллар бўйича белгилар, гўнг таҳлили, қайси дори қайси ёшдаги қуртни олади (албендазол — фақат вояга етганларни), йиллик ишлов схемаси ва ҳисоб-китоб: 100 та қўзига 17,6 млн сўмгача (≈ 1 485 $) йўқотиш.

Қўйларда фассиолёз — жигар касаллиги, уни жигар қурти (фассиола) деб аталадиган паразит келтириб чиқаради. Қўй ариқлар, коллекторлар ва шоли чеклери ёнидаги нам яйловда юқтиради, белгилари — озиб кетиш, рангпарлик, жаг остининг шиши — 2–3 ойдан кейин, одатда қишга бориб пайдо бўлади. Даволаш фассиолага қарши дорилар (флукитсидлар) билан олиб борилади, бунда асосийси — керакли ёшдаги қуртни йўқотадиган дорини танлаш: албендазол фақат вояга етган паразитларни (10–12 ҳафтадан ошганларини) ва фақат оширилган дозада ўлдиради.

Қуйида — поданинг зарарланганини қандай билиш, Ўзбекистонда нима билан ва қачон ишлов бериш, фассиолёзга эътибор бермасангиз қанча пул йўқолиши ҳақида.

Фассиолёз нима ва у қўйларга қаердан юқади?

Фассиолёз — қўй, эчки ва йирик шохли молларнинг жигари ва сафро йўлларини зарарлайдиган паразитар касаллик. Қўзғатувчиси — узунлиги 2–3 см бўлган ясси қурт (оддий жигар қурти Фасcиола ҳепатиcа) ёки 7 см гача бўлган (йирик Фасcиола гигантиcа). Маҳаллий ветеринария паразитологларининг маълумотларига кўра, Ўзбекистонда иккала тур ҳам учрайди.

Жигар қуртининг оралиқ хўжайини бор — кичик чучук сув шиллиққурти. Айланиш шундай кечади:

1. Қўйнинг сафро йўлларидаги вояга етган қурт тухум қўяди, тухумлар гўнг билан ташқарига чиқади.
2. Сувда тухумдан личинка чиқиб, шиллиққуртни зарарлайди.
3. 1,5–2 ойдан кейин шиллиққуртдан серкарий личинкалари чиқиб, сув бўйидаги ўтга ёпишади ва систаларга (адолескарийларга) айланади.
4. Қўй систали ўтни ейди. Ёш қуртлар 6–8 ҳафта давомида жигар тўқимасини кемириб йўл очади, сўнгра сафро йўлларига ўтади.
5. Зарарлангандан 10–12 ҳафта ўтгач, гўнгда яна тухумлар пайдо бўлади.

Муддатлар оддий жигар қурти учун келтирилган; йирик қуртда ривожланиш узоқроқ давом этади — тухумлар тахминан 13–16 ҳафтадан кейин пайдо бўлади.

Бундан асосий қоида: фассиолёз — нам жойлар касаллиги. Қуруқ адирда яйлаб, сувни тарновдан ичадиган пода жигар қуртини деярли юқтирмайди. Ёзда ва кузда ариқ, коллектор ёнида, ботқоқ ўтлоқда ёки шолизор четида турадиган пода ҳар йили зарарланади.

Ўзбекистонда қўйлар фассиолёзни қачон юқтиради?

Ўзбекистоннинг суғориладиган ҳудудларида — Хоразм, Қорақалпоғистон, Фарғона водийси, Сирдарё, Тошкент, Самарқанд ва Сурхондарё вилоятларида — сув илиқ экан, шиллиққурт баҳордан кеч кузгача фаол. Ўтда систалар энг кўп ёзнинг иккинчи ярми ва кузда тўпланади. Шунинг учун:

• зарарланиш — асосан июлдан октябр–ноябргача;
• ўткир ҳолатлар (бирдан нобуд бўлиш) — кузда ва қиш бошида;
• сурункали озиш — қишда ва баҳорда, пода аллақачон молхонада турганда ва «ҳеч нарса бўлмагандек» туюлганда.

Айнан шу сабабли октябр–ноябр — сув ёнида яйлаган подага ишлов бериладиган вақт.

Қўйларда фассиолёзнинг қандай белгилари бор?

Манзара қўй қанча систа егани ва қачон еганига боғлиқ.

Жаг ости шиши ва рангпар шиллиқ пардалар гемонхозда (қон сўрадиган ошқозон қурти) ҳам бўлади — фарқни фақат гўнг таҳлили кўрсатади. Қандай ажратиш ҳақида батафсил — қўйларда пастки жаг шиши мақоласида.

Алоҳида хавф — юқумли некротик гепатит («қора касаллик»). Ёш қуртлар жигарни шикастлайди, зарарланган тўқимада эса Cлостридиум новйи клостридияси кўпаяди. Бундай қўй кўпинча, бир кун олдин ҳеч қандай белгисиз, ўлик ҳолда топилади. Ундан клостридиозларга қарши поливалент ваксина ҳимоя қилади, агар унинг таркибида C. новйи бўлса — таркибини қадоқдан ўқинг.

Подада фассиолёз борлигини қандай аниқ билиш мумкин?

• Гўнгни чоктириш (седиментация) усулида таҳлил қилиш. Жигар қурти тухумлари оғир, юмалоқ қуртларни қидирадиган оддий флотация усули уларни кўпинча ўтказиб юборади. Ветеринария лабораториясида фассиолёзга текширишни айнан сўраш керак. Чеклов: тухумлар зарарлангандан фақат 10–12 ҳафта кейин пайдо бўлади, шунинг учун кузда пода аллақачон касал бўлса ҳам таҳлил манфий чиқиши мумкин.
• Нобуд бўлган ёки сўйилган қўйни ёриб кўриш. Энг тез ва ишончли усул. Сурункали босқичда сафро йўллари қалинлашган, оқиш, пичоқ остида хириллайди, улардан баргсимон паразитлар сиқиб чиқарилади. Ўткир босқичда жигар катталашган, бўшашган, йўллар ва қон қуйилишлари бор.
• Сўйишдаги белгилар. Агар сизнинг қўчқорларингизнинг жигари сўйишда «паразитлар туфайли» яроқсиз деб топилса, бу жавобнинг ўзи: хўжаликда жигар қурти бор.

Яхши амалиёт — ҳар сафар ўз дастурхонингиз учун сўйганда жигарни кесиб, йўлларини кўриш. Бу бутун пода учун бепул йиллик таҳлил.

Қўйларда фассиолёзни нима билан даволаш керак?

Дорилар ҳақида билиш керак бўлган асосий нарса: улар турли ёшдаги қуртларни ўлдиради. Кузда «нотўғри» дори билан ишлов бериш жигардаги барча ёш паразитларни қолдиради, бир-икки ойдан кейин пода ишлов берилмагандагидек озади.

Дозалар — қатъий дори йўриқномаси бўйича ва гуруҳдаги энг оғир қўйнинг вазнига қараб: доза камлиги — ишлов «ёрдам бермади»нинг асосий сабаби. Албендазолнинг жигар қуртига қарши дозаси юмалоқ қуртларга қарши дозадан юқори (йўриқномаларга кўра — 5 мг/кг ўрнига 7,5 мг/кг): оддий «гижжага қарши» доза жигар қуртини олмайди. Жигар қуртига қарши дозадаги албендазолни она қўйларга қочиришда ва ундан кейинги биринчи ойда бериб бўлмайди. Фассиолага қарши дориларнинг сўйишгача кутиш муддати узун, кўпчилигини сути истеъмол қилинадиган соғмал қўйларга бериб бўлмайди — ёрлиғини ўқинг, айниқса Қурбон ҳайитдан олдин.

Европа ва Австралияда йиллар давомида тез-тез ва фақат триклабендазол билан ишлов берилган жойларда жигар қурти унга чидамли бўлиб қолди. Шунинг учун триклабендазолни кузга қолдириб, қишки ва баҳорги ишловда клозантел ёки бошқа дори қўйиш мақсадга мувофиқ: клозантел ёш қуртларни олмайди, шунинг учун кузда у триклабендазолнинг ўрнини боса олмайди.

Подага фассиолёзга қарши қачон ишлов бериш керак: йиллик схема

Ёзда ва кузда Ўзбекистонда сув ёнида яйлайдиган пода учун схема. Муддатлар — мўлжал, аниқ дори ва вақтни туман ветеринари билан келишинг.

Гелминтларга қарши ишловлар ва эмлашларнинг ойлар бўйича умумий тақвими — қўйларни эмлаш тақвими мақоласида.

Муддатлар кўп бўлганда — фассиолёзга қарши учта ишлов, яна юмалоқ қуртларга қарши дегелминтизация ва эмлашлар — уларни дафтарда адаштириб юбориш осон. QoyHunter — қўй ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори — ҳар бир ишловни пода ёки аниқ қўй бўйича соғлиқ журналига ёзиб боради, кейингисининг санаси кўрсатилади, илова эса олдиндан эслатади; дори харажати эса хўжалик молиясига ўзи тушади. Бу қандай ишлаши — қўйларни эмлаш ва ветеринария ишловлари ҳисоби саҳифасида.

Подани фассиолёздан қандай сақлаш: дорисиз профилактика

• Июлдан ноябргача сув ёнида яйламанг. Ариқларнинг, коллекторларнинг четлари, ботқоқ пасттекисликлар, шоли чекларининг четлари — энг хавфли жойлар. Бошқа илож бўлмаса, шу вақтга уларни тўсиб қўйинг.
• Сувни тарнов ва сув идишларидан ичиринг, ариқдан ва турғун кўлмаклардан эмас: систалар ўтда ва сув четида сақланади.
• Сотиб олинган қўйларга карантинда ишлов беринг, айниқса улар Хоразмдан, Қорақалпоғистондан ёки бошқа шоликор ҳудуддан келган бўлса. Подадан алоҳида бир ойлик карантин — айнан ишлов учун вақт. Насл қўчқори ёки ёш совлиқлар сотиб олаётганда сотувчидан пода қаерда яйлагани ва нима билан ишлов берилганини сўранг; бир неча таклифни хотиржам солиштиришни қўй ва қўчқор сотиш эълонлари бўлимида қилиш мумкин.
• Зарарланган жигарни ариққа ташламанг — кўмиб юборинг ёки ёқинг.
• Сув ёнидаги яйловни навбат билан пичан ўримига беринг: қуритилган пичан янги ўтга қараганда анча кам хавфли.

Жигар қурти одамни ҳам зарарлайди — ювилмаган кўкат ва сув ёнидан терилган ўт орқали, шунингдек ариқдан олинган қайнатилмаган сув орқали. Бу подани ичимлик суви ёнида сақламасликнинг яна бир сабаби.

Фассиолёз фермерга қанчага тушади: 100 та қўзи учун ҳисоб-китоб

Эмлаш тақвимимиздаги баҳоларга кўра, сурункали фассиолёз қўзидан йилига 4 кг гача вазн қўшилишини олиб қўяди. Сув ёнида яйлаган ва ишлов берилмаган, боқувдаги 100 та қўзи партиясини ҳисоблаймиз.

Бу сўйишда яроқсиз деб топилган жигар, касал она қўйлардан заиф қўзилар, ёмонлашган жун ва ўткир шаклдаги нобудгарчиликни ҳисобга олмаганда. Ҳисоб-китобдаги курс — бир доллар учун тахминан 11 850 сўм.

Хулоса оддий: 176 000 сўмни энг яқин ветеринария дорихонасидаги бир бош учун фассиолага қарши дори нархи билан солиштиринг — ишлов арзонроқ экан, ўзини оқлайди. Қимматга тушадиган нарса дори эмас, балки ўтказиб юборилган муддат ва керакли ёшдаги қуртни олмайдиган дори.

Кўп бериладиган саволлар

Қўйларда фассиолёзни албендазол билан даволаш мумкинми?

Албендазол фақат вояга етган қуртларни (тахминан 10–12 ҳафтадан ошганларини) ва фақат оширилган дозада ўлдиради — юмалоқ қуртларга қарши 5 мг/кг ўрнига 7,5 мг/кг. Агар октябрда пода ариқ ёнида яйлагандан кейин дарров у билан ишлов берилса, жигардаги ёш паразитлар тирик қолади ва 1–2 ойдан кейин қўйлар озишни бошлайди. Албендазол баҳорда яйловга чиқаришдан олдин ёки янги зарарланиш истисно бўлган қишда ярайди; кузда 2 кунликдан бошлаб қуртни оладиган триклабендазол керак.

Қўйларни жигар қуртига қарши қачон даволаш керак?

Ўзбекистонда сув ёнида яйлайдиган пода учун асосий ишлов — октябр–декабрда: молхонага қўйишда дарров триклабендазол билан ёки ундан тахминан бир ой кейин бошқа фассиолага қарши дори билан. Иккинчиси — зарур бўлса 8–10 ҳафтадан кейин, декабр–январда, клозантел ёки нитроксинил билан, яхшиси гўнг таҳлилидан кейин. Учинчиси — март–апрелда яйловга чиқаришдан олдин, вояга етган қуртлар яйловни зарарламаслиги учун.

Қўйда жигар қурти борлигини, оддий гижжалар эмаслигини қандай билиш мумкин?

Аниқ — фақат гўнгни чоктириш (седиментация) усулида таҳлил қилиш ёки жигарни ёриб кўриш орқали. Оддий флотация таҳлили жигар қурти тухумларини кўпинча ўтказиб юборади. Фассиолёзда ёриб кўрилганда жигарнинг сафро йўллари қалинлашган, оқ, пичоқ остида хириллайди, ичида узунлиги 2–7 см бўлган баргсимон паразитлар бор.

Фассиолёзли қўйнинг гўшти ва жигарини ейиш мумкинми?

Зарарланган жигар истеъмолга ишлатилмайди — у яроқсиз деб топилиб, йўқ қилинади. Кўринишидан соғлом тананинг гўшти ветеринария текширувидан кейин одатда рухсат этилади, аммо кучли ориқлаш ёки истисқода ветеринар бутун танани яроқсиз деб топиши мумкин; қарорни сўйишда ветеринар қабул қилади. Ишлов берилган қўйнинг гўштини фақат дори ёрлиғида кўрсатилган кутиш муддатидан кейин сотиш мумкин.

Қуруқ адирда яйлайдиган қўйларни фассиолёзга қарши даволаш керакми?

Агар пода бутун мавсум қуруқ яйловда яйлаб, сувни тарновдан ичса, фассиолёз хавфи паст, жигар қуртига қарши алоҳида кузги ишлов одатда керак эмас. Текшириш осон: яқин сўйишда жигарни кесиб кўринг. Агар йўллар тоза бўлса ва подада нам ҳудудлардан сотиб олинган қўйлар бўлмаган бўлса, юмалоқ қуртларга қарши оддий дегелминтизация етарли.