Қўйларда жағ ости шиши: нега жағ остида шиш пайдо бўлади ва камқонликни қандай тўхтатиш мумкин

Қўйнинг пастки жағи остидаги юмшоқ шиш — деярли ҳар доим қондаги оқсил пасайиши ва паразитлар сабаб бўлган камқонлик белгисидир. Сабабларни (гемонхоз, жигар сўрғичи, озуқа етишмаслиги) қандай фарқлаш ва Ўзбекистон шароитида қандай даволашни кўриб чиқамиз.

Қўйнинг пастки жағи остидаги юмшоқ, «халтачага» ўхшаш шиш — бу «шамоллаган», ари чаққан ёки абссесс эмас. Кўпинча бу жағ ости шиши бўлиб, у ҳайвоннинг қонидаги оқсил пасайганини ва камқонлик ривожланаётганини билдиради. Бу «ёстиқча» ортида деярли ҳар доим қон ва оқсилни ичкаридан сўриб оладиган паразитлар туради. Сабаби топилмаса, пода секин-аста озиб боради, қўзичоқлар ўсишда орқада қолади, энг заифлари эса нобуд бўлади. Фермер тилида тушунтирамиз: шиш қаердан пайдо бўлади, сабабини қандай фарқлаш мумкин ва Ўзбекистон шароитида ҳақиқатда нима билан даволаш керак.

Жағ ости шиши нима

Қон томирлар ичида суюқликни оқсил — биринчи навбатда албумин — ушлаб туради. Қондаги оқсил пасайганда (гипопротеинемия), суюқлик томирлардан тўқималарга ўтиб, тананинг энг паст нуқтасида тўпланади. Яйловда боқилаётган қўйнинг боши ерга эгилган бўлади, шунинг учун суюқлик айнан пастки жағ остида йиғилади — «жағ ости шиши» номи ҳам шундан келиб чиққан.

Қандай кўринади: жағ остида юмшоқ, оғриқсиз, салқин шиш. Эрталаб каттароқ бўлади, кечқурун бироз камайиши мумкин. Бармоқ билан боссангиз, секин-аста текисланадиган чуқурча қолади.

Энг муҳими шуни тушуниш керак: жағ ости шиши — касаллик эмас, балки аломат. У ҳайвонда оқсил паст ва, одатда, камқонлик борлигидан дарак беради. Ёнида бошқа белгилар ҳам кўринади: ёрқин пушти ўрнига рангпар, оқарган милклар, қовоқлар ва тил; летаргия (ҳолсизлик); ўсишда орқада қолиш; хира, осон тўкиладиган жун.

Учта асосий сабаб

Гемонхоз — ширдондаги «қон сўрувчи гижжа»

Иссиқ мавсумда энг кўп учрайдиган сабаб. Гемонх (Ҳаемончус cонтортус) — ширдон деворидан қон сўриб яшайдиган ингичка гижжа. Кучли зарарланишда, гижжалар сони минглаб бўлганда, қўй суткасига қон 250 мл гача йўқотади — камқонлик, оқсил йўқотилиши ва жағ ости шиши айнан шундан келиб чиқади. Личинкалар иссиқ ва нам ҳавода тўғридан-тўғри яйловда ривожланади, шунинг учун суғориладиган ва пастқам яйловларда ёз ойлари улар учун идеал шароит ҳисобланади. Энг кўп зарар кўрадигани — ёш мол (қўзичоқлар).

Жигар сўрғичи — фасcиолёз

Ясси қурт — сўрғич (Фасcиола) жигар ва ўт йўлларида яшайди. Унинг тсикли оралиқ хўжайин — нам жойларда: ариқлар, зовурлар, ботқоқчалар, ҳовуз қирғоқлари, суғоргичлар ёнидаги кўлмак сувларда яшайдиган майда чучук сув шиллиққурти орқали ўтади. Сурункали фасcиолёз ҳам камқонлик, гипопротеинемия, жағ ости шиши ва озиб кетишга олиб келади. Бу суғориладиган ва ботқоқлашган яйловли хўжаликлар касаллиги; кўпинча куз ва қишга яқин кучаяди.

Озуқа етишмаслиги ва оқсил танқислиги

Оддий оқсил танқислиги — сифатсиз қишки пичан, қўшимчасиз сомон, қишлашнинг охирида камбағал рацион — ўз-ўзидан қондаги оқсилни пасайтириб, шиш беради. Одатда озуқа етишмаслиги паразитлар билан қўл-қўлга юради: заифлашган ҳайвон инвазияни оғирроқ ўтказади. Камроқ ҳолларда жағ ости шишига қўзичоқларда коктсидиоз ва қон паразитлари сабаб бўлади.

Агар гап рационда бўлса, оқсил бўйича тешикни дори эмас, ем ёпади: пахта шроти ва кунжарасини сотиб олиш бутун гуруҳни камқонликдан даволашдан арзонроқ тушади.

Сабабни қандай фарқлаш мумкин

Оғирлик даражасини қандай баҳолаш: қовоққа қаранг

Асосий айбдорлар қон сўргани учун, оғирлик даражасини камқонлик бўйича — шиллиқ пардалар рангига қараб баҳолаш қулай. Пастки қовоқни пастга тортинг ва унинг ички юзасига қаранг. Ёрқин қизил ёки тўқ пушти — меъёр. Рангпар пушти, деярли оқ — ҳайвон камқон ва биринчи навбатда даволанишга муҳтож. Худди шу тамойил милк ва тилга ҳам тегишли. Бу усул ФАМАЧА деб аталади (шкала 1 — қизил, соғлом дан 5 — оқ, оғир камқонлик гача).

Амалий қоида: биринчи навбатда энг рангпар ҳайвонларни даволанг. Подада одатда тахминан 20% ҳайвон паразитларнинг 80% гачасини ташийди — ёрдам аниқ ҳайвонларга керак бўлса, ҳаммасини қаторасига дорилашнинг ҳожати йўқ. Қуйидаги белгилар биргаликда келса, огоҳлантириши керак: жағ ости шиши, рангпар қовоқлар, ҳолсизлик ва вазн йўқотиш. Нобуд бўлиш ҳолатида ветеринардан ҳайвонни ёриб кўришни сўранг: ширдондаги гижжалар ёки жигардаги сўрғичлар кўз билан кўринади ва бутун пода учун сабабни дарҳол аниқлайди.

Нима билан даволаш керак

Дарҳол энг муҳимини айтамиз: сабабни даволаймиз, шишни эмас. Паразитларни йўқотиб, рациондаги оқсилни кўтарсангиз, шишнинг ўзи тарқалади. Аниқ схема ва дозани фақат ветеринар белгилайди — қуйида фаол моддалар ва йўналишлар келтирилган. Дорини қатъий равишда аниқ препарат йўриқномасига ва ҳайвоннинг ҳақиқий вазнига қараб дозаланг: етарли бўлмаган доза касалликни охиригача даволамайди ва дориларга чидамли гижжаларни етиштириб чиқаради.

Камқонликдан тикланиш учун энг муҳими — паразитар юкни олиб ташлаш ва тўлиқ қийматли оқсил бериш: беда (пичан ёки кўк ем), пахта кунжараси ёки шроти, дон, истаганча тоза сув. Темир препаратлари ва витаминлар қоннинг тикланишига ёрдам беради, лекин бу ветеринар тайинлаган қўшимча ёрдам — гижжадан тозаланмаса, улар ҳайвонни қутқариб қололмайди. Оғир ҳолатдагиларга тинчлик, соя ва алоҳида бўлма беринг.

Бунда ишлов саналари препаратларнинг ўзидан муҳимроқ: ҳар бир ҳайвон бўйича гижжадан тозалаш журнали кимга аллақачон дори берилгани, ким ўтказиб юборилганини кўрсатади.

Қизил чизиқ: аниқ жағ ости шиши кўринса, «кўз билан» даволаманг ва халқ усулларига таянманг — шу тариқа ҳайвонлар йўқотилади. Битта нажас таҳлили (нобуд бўлганда эса — ёриб кўриш) арзон туради ва бутун подани сақлаб қолади.

Профилактика

Гижжадан тозалаш жадвали

Йил давомида тақвим бўйича ҳаммасини қаторасига «дориламанг» — шундай қилинса, дориларга чидамлилик тезроқ ошади. Ўзбекистон учун оқилона минимум: баҳорда яйловга чиқаришдан олдин ва кузда дорилаш, ёш мол ва бўғоз сақланадиган оналар — ветеринар назорати остида, иссиқ ва нам мавсумда эса подани қовоқ рангига қараб кузатиб боринг ва рангпарларни аниқ нишонлаб даволанг.

Ҳар йили препарат синфларини албатта алмаштириб туринг (бензимидазоллар — левамизол — ивермектинга ўхшаш макротсиклик лактонлар): бир хил дорини доим ишлатсангиз, гижжалар унга кўникиб қолади. Подага қўшишдан олдин янги ҳайвонларни дориланг ва алоҳида карантинда тутинг.

Яйлов ва сув

Гемонх иссиқлик ва намликни ёқтиради. Қўйларни пастқам, нам жойларда узоқ ушламанг, айниқса ёмғирдан ёки суғоришдан кейин ҳамда эрталабки шудринг вақтида — у ерда юқумли личинкалар кўпроқ бўлади. Сўрғич шиллиққурт орқали яшаганлиги сабабли, ботқоқчалар, зовурлар ва суғоргичлар ёнидаги кўлмак сувларни қуритиб ёки тўсиб қўйинг, ҳайвонларни ариқ сувидан эмас, қудуқ ёки оқар тоза сувдан суғоринг. Имкон борича яйлов участкаларини алмаштириб туринг, яйловга дам бериб туринг.

Ва ҳайвонларнинг танасини озуқа билан қувватлаб туринг: тўқ ва семиз қўй паразитларга яхшироқ қаршилик кўрсатади ва ҳориган қўйга қараганда камқонликка тез тушиб қолмайди.

Оддий дорилаш журналини юритинг — кимни, қачон ва нима билан гижжадан тозалагансиз, кимнинг қовоқ ранги қандай — шунда аниқ ва ўз вақтида даволайсиз, кўр-кўрона эмас. Қўйда жағ остида шиш ва рангпар қовоқларни кўрган заҳоти чўзманг, ветеринарни чақиринг: сабабни таҳлил тасдиқлайди, препаратни эса сизнинг подангизга мослаб танлашади.