Goýunlarda fasiolýoz (bagyr gurçugy): alamatlary, bejergisi

Fasiolýoz (bagyr gurçugy) ýaplaryň we çeltik meýdanlarynyň ýanyndaky çygly öri meýdanlarynda goýunlara ýokuşýar we gyşa golaý horlukda bildirýär. Görnüşleri boýunça alamatlary, tizek barlagy, haýsy derman haýsy ýaşdaky gurçugy öldürýär (albendazol — diňe ulularyny), ýyllyk bejergi tertibi we hasap: 100 guzuda 17,6 mln sum (≈ 1 485 $) çenli ýitgi.

Fasiolýoz goýunlarda bagyr keseli, ony bagyr gurçugy (fasiola) diýen parazit döredýär. Kesel goýna ýaplaryň, kollektorlaryň we çeltik meýdanlarynyň ýanyndaky çygly öride ýokuşýar, alamatlary bolsa — horluk, reňkiniň agarmagy, eňeginiň aşagynyň çişmegi — 2–3 aýdan, köplenç gyşa golaý ýüze çykýar. Flukisidler bilen, ýagny bagyr gurçugyna garşy dermanlar bilen bejerilýär, bu ýerde esasy zat — gerekli ýaşdaky gurçugy öldürýän dermany saýlamak: albendazol diňe uly gurçuklary (10–12 hepdeden uly) öldürýär, onda-da diňe ýokary dozada.

Aşakda: süriniň ýokuşandygyny nädip bilmeli, Özbegistanda näme bilen we haçan bejermeli, fasiolýoza üns bermeseň näçe pul gidýär.

Fasiolýoz näme we goýunlara nireden ýokuşýar?

Fasiolýoz — goýunlaryň, geçileriň we iri şahly malyň bagrynyň we öt ýollarynyň parazit keseli. Dörediji — uzynlygy 2–3 sm ýasy gurçuk (adaty bagyr gurçugy Fasciola hepatica) ýa-da 7 sm-e çenli (ägirt Fasciola gigantica). Özbegistanda ýerli weterinar parazitologlaryň maglumatyna görä, iki görnüşi hem duş gelýär.

Bu gurçugyň aralyk eýesi bar — süýji suwda ýaşaýan kiçijik balykgulak. Ösüş tapgyry şeýle:

1. Goýnuň öt ýollaryndaky uly gurçuk ýumurtga taşlaýar, ýumurtgalar tizek bilen çykýar.
2. Suwda ýumurtgadan liçinka çykýar we balykgulagy ýokuşdyrýar.
3. 1,5–2 aýdan balykgulakdan serkariýa liçinkalary çykýar-da, suwuň ýanyndaky otlara ýelmeşip, kistalara (adoleskariýa) öwrülýär.
4. Goýun kistaly otlary iýýär. Ýaş gurçuklar 6–8 hepde bagryň içini deşip ýol açýar, soňra öt ýollaryna geçýär.
5. Ýokuşandan 10–12 hepde soň tizekde ýene ýumurtga peýda bolýar.

Möhletler adaty gurçuk üçin berlen; ägirt görnüşde ösüş uzaga çekýär — ýumurtgalar takmynan 13–16 hepdeden soň peýda bolýar.

Şu ýerden esasy düzgün: fasiolýoz — çygly ýerleriň keseli. Gury adyrda otlaýan we nowadan suw içýän süri bu gurçuga az ýokuşýar. Tomusda we güýzde ýabyň, kollektoryň ýanynda, batgalyk çemenlikde ýa-da çeltik meýdanynyň gyrasynda duran süri her ýyl ýokuşýar.

Özbegistanda goýunlar fasiolýoza haçan ýokuşýar?

Özbegistanyň suwarymly etraplarynda — Horezm, Garagalpagystan, Fergana jülgesi, Syrdarýa, Daşkent, Samarkant we Surhandarýa welaýatlarynda — suw ýyly durka balykgulak ýazdan giçki güýze çenli işjeň bolýar. Otlarda iň köp kista tomsuň ikinji ýarymynda we güýzde ýygnanýar. Şonuň üçin:

• ýokuşma — esasan iýuldan oktýabr–noýabra çenli;
• ýiti ýagdaýlar (mallaryň birden haram ölmegi) — güýzde we gyşyň başynda;
• dowamly horluk — gyşda we ýazda, süri eýýäm agylda duranda we «hiç zat bolmadyk ýaly» görünýän wagtynda.

Ine, şonuň üçin oktýabr–noýabr — suwuň ýanynda otlan sürini bejermeli wagt.

Goýunlarda fasiolýozyň alamatlary haýsylar?

Alamatlar goýnuň näçe kista iýendigine we ýokuşalyna näçe wagt geçendigine bagly.

Eňeginiň aşagynda çiş we agzynyň-gözüniň içiniň agarmagy gemonhozda (gan sorýan aşgazan gurçugy) hem bolýar — tapawudy diňe tizek barlagy görkezýär. Olary nädip tapawutlandyrmaly, giňişleýin — goýunlarda çüýşe eňek makalasynda.

Aýratyn howp — ýokanç nekrotik gepatit («gara kesel»). Ýaş gurçuklar bagry zeperleýär, zeperlenen dokumada klostridiýa bakteriýasy (Clostridium novyi) köpelýär. Beýle goýun öňki gün hiç alamat görkezmän, köplenç ölüp ýatan ýerinden tapylýar. Ondan klostridiozlara garşy köp düzümli waksina goraýar, eger onuň düzüminde C. novyi bar bolsa — gabyndaky düzümine serediň.

Süride fasiolýoz barlygyny nädip takyk bilmeli?

• Tizegi çökdürmek (sedimentasiýa) usuly bilen barlamak. Gurçugyň ýumurtgalary agyr, tegelek gurçuklary gözleýän adaty ýüzdürmek usuly olary köplenç sypdyrýar. Weterinar laboratoriýasynda fasiolýoz barlagyny göni soramaly. Çäklendirme: ýumurtgalar diňe ýokuşandan 10–12 hepde soň peýda bolýar, şonuň üçin güýzde süri eýýäm keselli bolsa-da, barlag hiç zat görkezmän biler.
• Ölen ýa-da soýlan goýny ýarmak. Iň çalt we iň ygtybarly usul. Dowamly döwürde öt ýollary galyňlap, agymtyl bolýar, pyçak bilen kesende çyrt-çyrt edýär, olardan ýaprak ýaly parazitler gysylyp çykýar. Ýiti döwürde bagyr ulalan, ýumşak, içinde ýollar we gan öýen ýerler bolýar.
• Soýlanda edilýän bellikler. Eger goýunlaryňyzyň bagry soýlanda «parazit sebäpli» ret edilýän bolsa, jogap şol: hojalykda gurçuk bar.

Öýe mal soýanyňyzda her gezek bagry kesip, öt ýollaryna seretmek gowy endik. Bu bütin süri üçin mugt ýyllyk barlag.

Goýunlarda fasiolýozy näme bilen bejermeli?

Dermanlar barada bilmeli esasy zat: olar dürli ýaşdaky gurçugy öldürýär. Güýzde «ýalňyş» derman bilen bejermek bagyrdaky ähli ýaş gurçuklary diri galdyrýar, bir-iki aýdan süri bejerilmedik ýaly horlaýar.

Dozalar — diňe dermanyň görkezmesi boýunça we toparyň iň agyr goýnunyň agramyna görä: az doza — bejerginiň «kömek etmeýändiginiň» esasy sebäbi. Albendazolyň bagyr gurçugyna garşy dozasy tegelek gurçuklara garşy dozadan ýokary (görkezmelere görä — 5 mg/kg ornuna 7,5 mg/kg): adaty «gurçuk dermany» dozasy bagyr gurçugyny almaýar. Bagyr gurçugyna garşy dozadaky albendazoly goç goýberilýän wagty we ondan soňky ilkinji aýda ene goýunlara bermeli däl. Flukisidler berlenden soň mal soýmazdan öň uzak garaşmaly, köpüsini süýdi iýmite gidýän süýtli goýunlara bermeli däl — gabyndaky ýazgyny okaň, esasanam Gurban baýramyndan öň.

Ýewropada we Awstraliýada köp ýyllap ýygy-ýygydan we diňe triklabendazol bilen bejerilen ýerlerde gurçuk oňa eýýäm çydamly boldy. Şonuň üçin triklabendazoly güýz üçin saklamak makul, gyşky we ýazky bejergide bolsa klozantel ýa-da başga derman ulanmaly: klozantel ýaş gurçuklary almaýar, şonuň üçin güýzde triklabendazolyň ornuny tutup bilmeýär.

Sürini fasiolýozdan haçan bejermeli: ýyllyk tertip

Bu tertip Özbegistanda tomus we güýz suw ýakasynda bakylýan süri üçin. Möhletler diňe ugur görkezýär, anyk derman we wagt barada etrap weterinary bilen ylalaşyň.

Gurçuga garşy bejergileriň we sanjymlaryň aýlar boýunça umumy senenamasy goýunlara sanjym senenamasy makalasynda.

Möhlet köp bolanda — fasiolýozdan üç bejergi, ýene tegelek gurçuklara garşy bejergi we sanjymlar — olary depderde garyşdyrmak aňsat. QoyHunter-de, goýunlaryň hasabyny ýöredýän CRM-de we bazar.qoyhunter.com bazarynda, her bejergi süri ýa-da anyk goýun boýunça saglyk žurnalyna ýazylýar, indiki senesi görkezilýär we programma öňünden ýatladýar; dermana çykan pul hem öz-özünden fermanyň maliýesine düşýär. Munuň nähili işleýänini goýunlaryň sanjymlaryny we weterinar bejergilerini hasaba almak sahypasyndan görüň.

Süriňize fasiolýoz düşmez ýaly: derman ulanman öňüni almak

• Iýuldan noýabra çenli suw ýakasynda bakmaň. Aryklaryň, kollektorlaryň gyralary, batgalyk peslikler we şaly atyzlarynyň gyralary iň howply ýerler. Başga çykalga ýok bolsa, bu wagt üçin olary çit bilen aýlaň.
• Aryk suwundan we durgun gölçeklerden däl-de, nowalardan we suw gaplaryndan içiriň: sistalar otda we suwuň gyrasynda saklanýar.
• Satyn alnan goýunlary karantinde bejeriň, esasanam olar Horezmden, Garagalpagystandan ýa-da başga şaly ekilýän etrapdan gelen bolsa. Süriden aýry bir aý karantin — bejermäge edil ýerlikli wagt. Tohumlyk goç ýa-da urkaçy toklular satyn alanyňyzda, satyjydan süriniň nirede bakylanyny we nähili bejerilenini soraň; birnäçe teklibi rahatlyk bilen deňeşdirmegi satlyk goýun we goç bildirişleri bölüminde edip bilersiňiz.
• Zaýalanan bagyry aryga zyňmaň — gömüň ýa-da ýakyň.
• Suw ýakasyndaky öri meýdanyny gezekli-gezegine ot ormaga goýuň: guradylan ot täze otdan has az howply.

Iki agyzly gurçuk adama-da ýokuşýar — ýuwulmadyk gök otlar we suw ýakasyndan ýygnalan ot arkaly, şeýle hem gaýnadylmadyk aryk suwy arkaly. Bu süriňizi içilýän suwuň ýanynda saklamazlygyň ýene bir sebäbi.

Fasiolýoz fermere näçä düşýär: 100 guzy üçin hasaplama

Biziň sanjym senenamamyzdaky hasaba görä, uzaga çeken fasiolýoz guzynyň agram artyşyny ýylda 4 kg-a çenli kemeldýär. Suw ýakasynda bakylan we bejerilmedik, bakyda duran 100 guzyny hasaplalyň.

Bu hasaba mal soýlanda zaýalanýan bagyr, näsag ene goýunlardan bolýan gowşak guzular, ýüňüň pesligi we ýiti görnüşinde mallaryň haram ölmegi girmeýär. Hasaplamadaky kurs — bir dollar üçin takmynan 11 850 sum.

Netije ýönekeý: 176 000 sumy iň ýakyn weterinar dermanhanasyndaky bir baş üçin flukisidiň bahasy bilen deňeşdiriň — bejergi arzan düşýänçä, çykdajysyny ödeýär. Gymmat düşýän derman däl, eýsem gaçyrylan möhlet we gerekli ýaşdaky iki agyzly gurçuklara täsir etmeýän derman.

Köp berilýän soraglar

Goýunlarda fasiolýozy albendazol bilen bejerip bolarmy?

Albendazol diňe uly iki agyzly gurçuklary (takmynan 10–12 hepdeden uly) we diňe ýokary dozada öldürýär — tegelek gurçuklara garşy 5 mg/kg bolsa, bu ýerde 7,5 mg/kg. Süri aryk ýakasynda bakylandan soň derrew oktýabrda ol bilen bejerilse, bagyrdaky ýaş gurçuklar diri galar we 1–2 aýdan soň goýunlar horlap başlar. Albendazol ýazda öre çykmanka ýa-da täze ýokuşma mümkin bolmadyk gyşda ýaraýar; güýzde bolsa 2 günlük gurçuklara-da täsir edýän triklabendazol gerek.

Goýunlary bagyr iki agyzly gurçugyndan haçan bejermeli?

Özbegistanda suw ýakasynda bakylýan süri üçin esasy bejergi oktýabr–dekabrda: mallar agyla salnanda derrew triklabendazol bilen ýa-da ondan takmynan bir aý soň başga flukisid bilen. Ikinjisi — zerur bolsa 8–10 hepdeden, dekabr–ýanwarda, klozantel ýa-da nitroksinil bilen, has gowusy tezegi seljerdenden soň. Üçünjisi — mart–aprelde öre çykmanka, uly iki agyzly gurçuklar öri meýdanyny hapalamasyn diýip.

Goýunda adaty gurçuk däl-de, iki agyzly gurçuk bardygyny nädip bilmeli?

Takyk — diňe tezegi çökdürme (sedimentasiýa) usuly bilen seljermek ýa-da bagyry ýaryp görmek arkaly. Adaty flotasiýa seljermesi iki agyzly gurçugyň ýumurtgalaryny köplenç gaçyrýar. Bagyr ýarylanda fasiolýozda öt ýollary galyňlaşan, ak, pyçagyň aşagynda şakyrdaýar, içinde uzynlygy 2–7 sm ýaprakşekilli gurçuklar bolýar.

Fasiolýozly goýnuň etini we bagyryny iýip bolarmy?

Zaýalanan bagyry iýmeýärler — ony ýaramaz diýip ýok edýärler. Daşyndan sagdyn görünýän leşiň eti weterinar barlagyndan soň adatça rugsat edilýär, ýöne mal örän horlasa ýa-da içine suw ýygnansa, weterinar bütin leşi ýaramaz diýip biler; kararyny mal soýlanda weterinar çykarýar. Bejerilen goýnuň etini diňe derman gabynda görkezilen garaşma möhleti geçenden soň satyp bolýar.

Gurak adyrda bakylýan goýunlary fasiolýozdan bejermek gerekmi?

Süri bütin möwsüm gurak öride bakylsa we nowadan suw içse, fasiolýoz howpy pes, iki agyzly gurçuga garşy aýratyn güýzki bejergi adatça gerek däl. Barlamak ýönekeý: indiki gezek mal soýlanda bagyry kesip görüň. Öt ýollary arassa bolsa we süride çygly etraplardan satyn alnan goýunlar bolmasa, tegelek gurçuklara garşy adaty bejergi ýeterlik.