Қўйларда брадзот: нега ёш қўйлар қировдан кейин нобуд бўлади ва подани эмлаш билан қандай ҳимоя қилиш керак
Брадзот ёш ва семиз қўйларни 8–14 соатда ўлдиради, кўпинча қировдан кейин. Белгилари, энтеротоксемия ва куйдиргидан фарқи, қирғин бўлса нима қилиш, қишгача эмлаш схемаси ва ҳисоб-китоб: 100 бош учун ваксина — 1 млн сўм, битта нобуд бўлган қўй эса 2,2 млн сўм.
Қўйларда брадзот — ўткир клостридиоз инфексия: у ёш ва энг семиз қўйларни бир неча соатда ўлдиради, кўпинча кеч кузда ва қишнинг бошида, қировдан кейин. Кечқурун қўй соғ эди, эрталаб эса уни қорни шишган ҳолда ўлик топишади. Брадзотни даволаш деярли бефойда: касаллик антибиотиклар таъсир қилгандан тезроқ ўтади. Подани икки нарса қутқаради — қишдан олдин поливалент ваксина билан эмлаш ва оч қўйларни қиров босган ўтга чиқармаслик қоидаси.
Қуйида — қўйларда брадзотни қандай билиш ва уни энтеротоксемия ҳамда куйдиргидан қандай ажратиш, қўй кутилмаганда нобуд бўлса нима қилиш, Ўзбекистонда подани қайси схема бўйича эмлаш ва 100 бош ёш мол гуруҳида эмлаш харажати йўқотишларга нисбатан қанча туриши. Нархлар — 2026-йил октябр ҳолатига, қайта ҳисоблаш курси 1 доллар учун 12 055,90 сўм (Ўзбекистон Марказий банки, 2026-йил 17-октябр).
Қўйларда брадзот нима ва нега у қиров билан келади?
Брадзот — қўйларнинг ўткир юқумли касаллиги: ширдон ва ўн икки бармоқли ичак шиллиқ қавати яллиғланиб қонайди, организм токсинлардан заҳарланади. Қўзғатувчиси — Cлостридиум септиcум бактерияси (MSD ветеринария маълумотномасига кўра). Унинг споралари тупроқда йиллар давомида яшайди ва қўйга ўт, пичан ва сув орқали тушади.
Спораларнинг ўзи ошқозонда хавфли эмас. Касалликни ширдон деворининг шикастланиши ишга солади. Музлаган ўт, қиров босган эм-хашак, совқотиш ва озуқанинг кескин алмашиши шиллиқ қаватни жароҳатлайди — клостридиялар айнан шу ерда кўпая бошлайди. Шунинг учун видал.ру ветеринария маълумотномасига кўра, брадзот асосан баҳор ва кузда қайд этилади, Ўзбекистонда эса энг хавфли пайт — октябр охиридаги биринчи қировлардан қишнинг ўрталаригача, подани эрталаб қировли яйловга ҳайдайдиган вақт.
Хавф гуруҳида кимлар бор:
- ёш мол — ҳаётининг биринчи-иккинчи йилидаги қўчқор ва тоғайлар, айниқса эмланмаганлари;
- энг семиз ва кам ҳаракат қўйлар — уларда касаллик энг тез ривожланади;
- эрталаб оч қоринга яйловга чиқадиган ва биринчи навбатда музлаган ўтни ейдиган подалар;
- яйловдаги катта ёшли қўйлар — видал.ру маълумотига кўра, қишки сақлаш даврида кўпроқ ёш мол, яйловда эса катта ёшлилар ҳам касалланади.
Қўйларда брадзот қандай намоён бўлади ва ўлимгача қанча вақт ўтади?
видал.ру маълумотномасига кўра, носоғлом подада қўйларнинг 30–35 % гача қисми касалланади, касалланганларнинг 90–100 % и нобуд бўлади. Брадзот уч шаклда кечади:
| Шакл | Қандай кўринади | Ўлимгача қанча вақт |
|---|---|---|
| Жуда ўткир | Белгилар деярли кўринмайди: тутқаноқ, оғиздан кўпик, катта ошқозон шишиши. Кўпинча қўйни эрталаб ўлик топишади | Дақиқалардан бир неча соатгача |
| Ўткир | Ҳарорат 40,5–41 °C, ҳолсизлик, емдан бош тортиш, тез нафас олиш, оғиз ва бурундан кўпик ва шилимшиқ, тиш қирсиллатиш, ичак санчиғи, баъзан қонли ич кетиш, бош ва томоқ шиши | 8–14 соат |
| Чўзилган | Худди шу белгилар, лекин кучсизроқ | 3–5 сутка |
MSD маълумотномаси яқин рақамни беради: касаллик бошланганидан 12–36 соат ичида ўлим. Муҳими бошқа нарса — иккала манбада ҳам даволаш деярли ёрдам бермайди: антибиотиклар улгурмайди, чунки касаллик тезроқ ўтади. Чўзилган шаклда ветеринар шифокор антибиотиклар ва қўллаб-қувватловчи воситалар буюриши мумкин, лекин имконият фақат шу кам сонли қўйлардагина бор.
Брадзотнинг яна бир белгиси — жасад тез шишади ва чирийди. Бу ташхис қўйишга халақит беради: ўлимдан бир неча соат кейин клостридиялар бошқа сабабдан нобуд бўлган қўйнинг тўқималарини ҳам эгаллайди. Шунинг учун MSD га кўра, лаборатория учун намуна ўлимдан дарҳол кейин олинади.
Брадзотни энтеротоксемия ва куйдиргидан қандай ажратиш мумкин?
Учала касаллик ҳам кутилмаган қирғин беради, битта жасадга қараб уларни ажратиб бўлмайди. Аниқ жавобни фақат лаборатория беради, лекин ишоралар бор:
| Белги | Брадзот | Энтеротоксемия | Куйдирги |
|---|---|---|---|
| Қачон | Қиров, ўтда қиров, кеч куз ва қиш | Бўрдоқи, донни кескин кўпайтириш, серсув ўт | Кўпинча иссиқ мавсумда — ер ишлари, сув тошқини ва жалалардан кейин |
| Ким касалланади | Икки ёшгача ёш мол, энг семизлари | Бўрдоқидаги қўзилар, гуруҳдаги энг йириги | Ҳар қандай ёшдагилар, кўпинча бошқа мол ҳам |
| Жасадда нима кўринади | Тез шишиш ва чириш | Кўпинча ташқи белгиларсиз | Бурун, оғиз, орқа чиқарув тешигидан тўқ, ивимаган қон |
| Жасад билан нима қилиш | Ўзингиз ёрманг, ветеринарни чақиринг | Ўзингиз ёрманг, ветеринарни чақиринг | Ҳеч қачон ёрманг, жасад фақат ёқилади |
Учала ҳолат учун қоида битта: кутилмаганда нобуд бўлган қўйни ўзингиз ёрманг ва гўштга ишлатманг. Худди шундай кутилмаган қирғинни куйдирги ҳам беради, уни ёриш эса мутлақо мумкин эмас — батафсил қўй кутилмаганда нобуд бўлса нима қилиш керак ва куйдиргини қандай ажратиш мақоласида ёзган эдик.
Подада қировдан кейин қўй нобуд бўлса, нима қилиш керак?
- Шу куннинг ўзида туман ветеринар шифокорига қўнғироқ қилинг. 2026-йил 22-июлдан қўйлар брадзоти ҳайвон касалликларининг чеклов чоралари (карантин) киритиладиган рўйхатига киритилган — Вазирлар Маҳкамасининг 2026-йил 20-апрелдаги 190-сонли қарори, 2-илова, 32-банд. Ташхисни лаборатория қўяди, қўшни эмас.
- Жасадни ёрманг, терисини шилманг. Уни ёпинг ва ветеринар келгунча итларни яқинлаштирманг.
- Қолган подани эрталаб қиров эримагунча ҳайдаманг. Ҳайдашдан олдин пичан беринг — тўқ қўй музлаган ўтга ташланмайди.
- Ҳаммасини кўриб чиқинг ва шубҳалиларнинг ҳароратини ўлчанг. Ортда қолганлар, ҳолсизлар, тиш қирсиллатаётганлар — алоҳида ва ветеринар назоратида.
- Эмланмаганларни эмланг. Носоғлом подада эмлаш ветеринар шифокор қарори билан амалга оширилади, лекин уни баҳоргача қолдириш бутун қиш давомида қўй йўқотиш демак.
Қўйларни брадзотдан қандай эмлаш керак: қишга схема
Ўзбекистонда брадзотга қарши поливалент ваксина ишлатилади: битта эмлаш бир йўла брадзот, юқумли энтеротоксемия, қўйларнинг хавфли шиши ва қўзилар дизентериясидан ҳимоя қилади. гов.уз порталидаги давлат харидлари ҳужжатларидаги таърифга кўра (2026-йил апрел), бу Cлостридиум септиcум, Cл. оедематиенс ва Cл. перфрингенс Б, C ва Д турлари штаммларидан тайёрланган инактивланган ваксина. Унда тирик бактериялар йўқ. У +2…+8 °C да сақланади ва музлатилмайди — музлаган ваксина яроқсиз бўлади, шунинг учун қишда флаконни кузовда олиб юрманг.
| Қадам | Қачон | Нега |
|---|---|---|
| Биринчи доза | Сентябр — октябр бошида: иммунитет биринчи дозадан тахминан 5 ҳафта ўтиб шаклланади. Улгурмаган бўлсангиз — ҳозир эмланг | Иммунитетни ишга туширади |
| Иккинчи доза | Поливалент ваксина йўриқномасига кўра 20–25 кундан кейин; носоғлом подада ветеринар буни 12–14 кунгача қисқартириши мумкин | Битта доза ишончли ҳимоя бермайди |
| Такрорий эмлаш | Баҳор ва кузда ёки аниқ ваксина йўриқномасига кўра; носоғлом хўжаликларда — иккинчи дозадан 3 ой ўтиб, ветеринар қарорига кўра | Иммунитет бир неча ой сақланади, бутун умрга эмас |
| Бўғоз совлиқлар | Ваксина йўриқномасига кўра: MDH поливалент ваксинаси учун — қўзилашдан 1,5–2 ой олдин, эҳтиёткорлик билан, жароҳатсиз | Қўзи ҳимояни оғиз сути билан олади |
MSD маълумотномасига кўра, биринчи марта эмланаётган қўйларга 4 ҳафта оралиқ билан икки доза қилинади. MDH мамлакатларида кенг тарқалган поливалент ваксина учун йўриқнома 20–25 кун оралиқни беради, бўғоз совлиқлар эса қўзилашдан 1,5–2 ой олдин эмланади. Шу ваксина ишлаб чиқарувчиси иммунитет иккинчи дозадан 10–12 кун ўтгач шаклланишини ва 5 ойгача сақланишини кўрсатади. Одатдаги «баҳор ва кузда» схемаси шундан: видал.ру маълумотномаси баҳор ва кузда ёки подани яйловга чиқаришдан 20–30 кун олдин эмлашни маслаҳат беради. Аниқ ваксина, доза ва оралиқни ветеринар шифокор тасдиқлайди.
Агар бўрдоқидаги қўзиларни энтеротоксемиядан поливалент ваксина билан аллақачон эмлаган бўлсангиз, улар брадзотдан ҳам ҳимояланган — лекин фақат иммунитет амал қилиб тургунча. Бўрдоқи гуруҳини дон беришдан олдин қандай эмлашни қўйларда энтеротоксемия: нега энг семиз қўзилар нобуд бўлади мақоласида кўриб чиққан эдик.
Эмлаш қанча туради ва у бўлмаса брадзот нимага тушади?
Ҳисобни 100 бош ёш мол гуруҳида қиламиз — вазни тахминан 40 кг бўлган тоғайлар ва қўчқорлар. Жонли вазн нархи килограммига 55 000 сўм бўйича (шу куздаги бошқа ҳисобларимизда ёш молни шундай ҳисоблаган эдик) битта нобуд бўлган бош — 2,2 млн сўм (≈ 182 $), у аллақачон еган ем-хашак ҳисобга олинмаган ҳолда.
Ваксина нархини захира билан оламиз: дозаси 5 000 сўм, яъни бош бошига икки дозали курс — 10 000 сўм. Турли туманларда нарх ҳар хил, ўз ветеринария дорихонангизда аниқланг — бу хулосага таъсир қилмайди.
| 100 бошга сенарий | Нобуд бўлган бош | Йўқотиш ёки харажат |
|---|---|---|
| Бутун гуруҳни эмлаш, икки доза | 0 | 1 млн сўм (≈ 83 $) |
| Эмлашсиз, битта қўй нобуд бўлди | 1 | 2,2 млн сўм (≈ 182 $) |
| Эмлашсиз, учтаси нобуд бўлди | 3 | 6,6 млн сўм (≈ 547 $) |
| Тарқалиш: 30 % касалланди, уларнинг 90 % и нобуд бўлди | 27 | 59,4 млн сўм (≈ 4 927 $) |
Хулоса оддий: бутун гуруҳни эмлаш битта нобуд бўлган қўйнинг ярмидан арзон. Агар қиш давомида брадзот ҳеч бўлмаганда битта бошни олиб кетса, ваксина икки баравар оқланган.
Схема фақат иккинчи дозани ва баҳорги қайта эмлашни унутмасангиз ишлайди. Иккала эмлаш санасини юритиш учун такрорий доза эслатмали қўйларни эмлаш ҳисоби қулай: QoyHunter, қўйларни ҳисобга олиш CRM тизими ва базар.қойҳунтер.cом бозори, ишловни бутун подага ёки алоҳида ҳайвонга ёзиб қўяди ва кейингиси ҳақида олдиндан эслатади.
Қишда брадзот бўлмаслиги учун қўйларни қандай боқиш ва ҳайдаш керак?
Эмлаш — асосийси, лекин озуқа ва ҳайдаш касалликнинг сабабини ўзини йўқ қилади:
- Подани оч қоринга қировли яйловга ҳайдаманг. Эрталаб аввал пичан, ҳайдаш — қиров эригандан кейин. Бу видал.ру ветеринария маълумотномасининг маслаҳати: хавфли мавсумда ҳайдашдан олдин дағал озуқа бериш.
- Музлаган, моғорлаган ва қотиб қолган эм-хашак берманг. Музлаган силос, қиров босган илдизмевалар ва моғорлаган пичан ширдонни жароҳатлайди.
- Рационни аста-секин алмаштиринг, 10–14 кун ичида — яйловдан пичан ва донга ўтишда ҳам.
- Подани қуруқ, шамолсиз қўрада сақланг. Совқотиш брадзотни ишга соладиган омиллардан бири.
- Иложи борича илиқ сув беринг, муздек эмас, ва сув идишлари музлаб қолмаслигини кузатинг.
Бутун қишга етадиган пичан захираси оч подани қировли яйловга ҳайдаш васвасасидан қутқаради — подани қишлатиш учун пичан ва ем сотиб олиш мумкин, қўшни хўжаликларнинг эълонлари орқали ҳам.
Кўп бериладиган саволлар
Қўйни брадзотдан даволаш мумкинми?
Деярли ҳеч қачон. Брадзот ўткир шаклда қўйни 8–14 соатда ўлдиради, жуда ўткир шаклда эса уни аллақачон ўлик топишади. MSD маълумотномасига кўра, антибиотиклар одатда таъсир қилишга улгурмайди. Имконият фақат ветеринар шифокор даволайдиган чўзилган шаклдаги қўйларда бор. Қолган подани қутқариш керак: қировли яйловга чиқармаслик, пичан бериш ва эмланмаганларни эмлаш.
Ўзбекистонда қўйларни брадзотдан қачон эмлаш керак?
Биринчи қировдан олдин: совуққача иммунитет шаклланиши учун сентябр — октябр бошида бошлаган маъқул, у биринчи дозадан тахминан 5 ҳафта ўтиб шаклланади. Эмланмаган қўйларга поливалент ваксинанинг икки дозаси 20–25 кун оралиқ билан қилинади, сўнг эмлаш баҳор ва кузда ёки ваксина йўриқномасига кўра такрорланади — иммунитет 5 ойгача сақланади. Бўғоз совлиқлар ваксина йўриқномасига кўра эмланади — MDH поливалент ваксинаси учун бу қўзилашдан 1,5–2 ой олдин, — шунда қўзилар ҳимояни оғиз сути билан олади.
Брадзотдан нобуд бўлган қўйнинг гўштини еса бўладими?
Йўқ. Кутилмаганда нобуд бўлган қўйни бўлакламайдилар ва гўштга ишлатмайдилар: худди шундай кутилмаган қирғинни одам учун хавфли куйдирги ҳам беради. Жасадни ёрмайдилар, ёпиб қўядилар ва туман ветеринар шифокорини чақирадилар. 2026-йил 22-июлдан брадзот Ўзбекистонда карантин киритиладиган касалликлар рўйхатига киради (Вазирлар Маҳкамасининг 190-сонли қарори, 2-илова, 32-банд).
Энтеротоксемияга қарши эмлаш брадзотдан ҳимоя қиладими?
Ҳа, агар поливалент ваксина қилинган бўлса: у бир йўла брадзот, юқумли энтеротоксемия, хавфли шиш ва қўзилар дизентериясидан ҳимоя қилади. Лекин ҳимоя бир неча ой амал қилади. Ёзда бўрдоқидан олдин эмланган қўзилар қишга келиб иммунитетсиз қолиши мумкин — эмлаш санасини текширинг ва керак бўлса қировдан олдин қайта эмланг.
100 қўйни брадзотдан эмлаш қанча туради?
Ваксина дозаси тахминан 5 000 сўм бўлганда, 100 бош учун икки дозали курс 2026-йил октябр ҳолатига тахминан 1 млн сўм (≈ 83 $) туради. Жонли вазни килограммига 55 000 сўмдан, 40 кг вазнли битта нобуд бўлган қўй 2,2 млн сўм (≈ 182 $) туради — бу бутун гуруҳни эмлашдан қиммат.
Подани QoyHunterъда юритингЎзбекистон қўйчилари учун CRM: бош сони, саломатлик, тортишлар, молия ва таҳлил — илова ва Telegram-ботда.Барча имкониятлар →