Қўйларда эктима: қўзилар лабларидаги яралар — чечак ва оқсилдан қандай фарқлаш, нима билан ишлов бериш ва одам учун хавфлими

Қўзиларда эктима (орф): лабларда 1–4 ҳафтада ўтадиган пуфакчалар, йирингчалар ва қорақўтирлар. Эктимани чечак ва оқсилдан қандай ажратиш, касал қўзиларни қандай боқиш ва совлиқларни маститдан қандай асраш, эмлаш қачон керак ва эктима тарқалиши 100 та совлиқли подага қанчага тушади.

Қўйларда эктима — қўзиларнинг лабларида пайдо бўладиган вирусли яра: аввал қизариш, кейин пуфакчалар ва йирингчалар, кейин қалин қорақўтир. Қўйларда эктимани махсус даволайдиган дори йўқ, кўпчилик қўзиларда у ўзи 1–4 ҳафтада ўтиб кетади. Чорвадор йўқотишни касалликнинг ўзидан эмас, балки қўзига эмиш ва ем ейиш оғриқли бўлгани учун кўради: у вазн йиғмай қолади, ҳолсизланиб нобуд бўлиши мумкин, совлиқнинг эмчагига юқтирса, унда мастит пайдо қилади. Шунинг учун вазифа «даволаш» эмас, балки қўзиларни қўллаб-қувватлаш, касалликни совлиқларга ўтказмаслик ва эктимани қўй чечаги ҳамда оқсил билан адаштирмаслик.

Қуйида — қўзиларда эктима белгилари кунма-кун, унинг чечак ва оқсилдан фарқи, касал қўзилар билан нима қилиш, ўзингизни қандай ҳимоялаш (эктима одамга юқади) ва 100 та совлиқли подада эктима тарқалиши қанчага тушиши. Нархлар — 2026-йил октабр ҳолатига, Ўзбекистон Марказий банкининг 2026-йил 16-октабрдаги курси — бир доллар учун 12 011,65 сўм.

Қўйларда эктима нима ва у қаердан келади?

Юқумли эктима (орф, юқумли пустулёз дерматит) — қўй ва эчкиларнинг юқумли вирусли касаллиги: лабларда, оғиз атрофида, элин эмчакларида ва баъзан оёқларда пуфакчалар, йирингчалар ва қорақўтирлар пайдо бўлади. Уни парапоксвирус қўзғатади — у чечак вирусининг қариндоши, аммо касаллик анча енгил кечади.

Вируснинг асосий манбаи — қорақўтирлар. Касал қўзининг лабидан тушгач, улар таглиқда, озиқлантиргичларда ва ерда қолади, қуруқ қорақўтирларда вирус йиллар давомида сақланади: MSD ветеринария қўлланмасига кўра, уни қорақўтирлардан 12 йилдан кейин ҳам топишган. Шу сабабли эктима одатда хўжаликда «яшаб» қолади: бир марта чиқдими — кейинги қўзилар гуруҳларида яна кутиш керак.

Вирус теридаги жароҳат орқали киради. Шунинг учун Ўзбекистонда асосий қўзғатувчи омил — тиканли ва дағал ем: янтоқ, қаттиқ поя, тиканли ўтлар аралаш пичан. Тиканлар лабларни тирнайди, ердаги қорақўтирлардан вирус тирналган жойга тушади. Иккинчи кенг тарқалган йўл — бозордан сотиб олинган қўзилар, уларда яралар аллақачон бор ёки энди бошланяпти.

Қўзиларда эктима кунма-кун қандай кўринади?

Юққандан кейинги яширин давр — 2–3 кундан 10 кунгача. Кейин касаллик босқичлар билан ўтади; жадвалдаги кунлар тахминий, ҳар бир қўзида муддатлар ўзига хос:

Асосан бир неча ҳафталикдан бир неча ойликкача бўлган қўзилар касалланади, шунингдек иммунитети йўқ катталар ҳам. Эктима гуруҳни тез қамраб олади: ноқулай подада деярли ҳар бир қўзи касалланиб ўтиши мумкин. Ўлим кам — асоратсиз ҳолатларда тахминан 1 % ва ундан паст. Аммо яраларга бактериялар қўшилса ёки қўзи эмолмай ҳолсизланса, нобудгарчилик 10 % гача етади (Аёва штат университети маълумотларига кўра).

Чорвадор нималарга қараши керак:

• қўзи совлиқ ёки озиқлантиргичга келади, лекин емай четлашади;
• оғзидан сўлак оқади, лаблари шишган ва қорақўтир билан қопланган;
• совлиқларнинг эмчакларида яралар бор — демак қўзилар элинни аллақачон юқтирган;
• ем етарли бўлса-да, қўзи кўз олдида озиб бормоқда.

Эктиманинг чечак ва оқсилдан фарқи нимада?

Бу асосий савол: чечак ва оқсил — жуда хавфли касалликлар, эктимани айнан шулар билан кўп адаштиришади. Аммо яна бир нарсани билиш муҳим: 2026-йил 22-июлдан Ўзбекистонда эктима ҳам чеклов чоралари (карантин) жорий этиладиган касалликлар рўйхатига киради — Вазирлар Маҳкамасининг 2026-йил 20-апрелдаги 190-сон қарорига кўра (2-илова, 26-банд «юқумли пустулёз стоматит (дерматит-эктима)»). Чекловлар амалда бўлган вақтда хўжаликка ҳайвон олиб кириш, ундан олиб чиқиш ва улар билан савдо қилиш мумкин эмас. Шунинг учун қўзиларнинг оғзида яралар тарқалса, албатта туман ветеринарига хабар беринг.

Агар қўйлар ҳолсиз бўлса, иситмаси бор, бутун танасида яралар бор ёки пода оқсоқланиб қолган бўлса — бу эктима эмас, ветеринарни шу куни чақиринг. Чечакни кунма-кун қандай ажратиш ҳақида биз қўй чечаги ҳақидаги мақолада батафсил ёзганмиз. Шубҳангиз бўлса, барибир ветеринарни чақиринг: тўғри ташхис кўрик асосида, зарур бўлса қорақўтир таҳлили билан қўйилади.

Қўзиларда эктимани нима билан даволаш керак?

Эктима вирусини ўлдирадиган дори йўқ: қўзининг иммунитети ўзи 1–4 ҳафтада энгади. Чорвадорнинг вазифаси — шу ҳафталарда қўзи озиб кетмасин, бактериал инфексия юқтирмасин ва совлиқларни зарарламасин.

1. Касал қўзиларни совлиқлари билан бирга поданинг соғ қисмидан ажратинг ва уларга алоҳида озиқлантиргич ҳамда сув ичадиган идиш қўйинг.
2. Қорақўтирларни ковлаб олманг. Қорақўтир остида тирик яра бор, юлиб олинган қорақўтир эса таглиққа тушиб, кейинги қўзиларни зарарлайди. Қорақўтирлар ўзи тушади.
3. Яраларни антисептик билан ишланг, ҳўл, йирингли яраларда эса ветеринар антибиотикли спрей буюради — у вирусни эмас, ёриқларга ўрнашган бактерияларни даволайди.
4. Юмшоқ ем беринг. Рациондан тиканлар ва дағал пичанни олиб ташланг, юмшоқ беда, ивитилган омихта ем ва етарли тоза сув беринг. Эмолмаётган қўзини шишадан сут ёки сут ўрнини босувчи билан суғоринг.
5. Ҳар куни совлиқларнинг элинини кўздан кечиринг. Эмчакдаги яралар — сигнал: совлиқнинг оғриғи бор, қўзини ҳайдайди, сут туриб қолади ва мастит бошланади. Бундай совлиқларни ветеринар билан бирга даволашади.
6. Иссиқ мавсумда пашшаларга эътибор беринг. Ҳўл яраларга пашшалар тухум қўяди, яраларда қуртлар пайдо бўлади; пашша ва қуртларга қарши ветеринар маслаҳати билан репеллент ва инсектитсидлар қўлланади.

Даволаш схемаси ва препаратларни ветеринар танлайди — мақола маълумот беради, кўрикни алмаштирмайди.

Эктима одам учун хавфлими?

Ҳа. Эктима — зооноз: одам қўлқопсиз қўллар билан касал қўзининг лабига тегса, уни шишадан боқса ёки қорақўтирларни олса, юқади. Бармоқда ёки кафтда оғриқли тугунак пайдо бўлади, у қўзидаги билан бир хил босқичлардан ўтади ва АҚШ Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш марказлари (CDC) маълумотларига кўра, одатда тахминан 6 ҳафтада ўзи битади. Эктима иммунитети заиф одамлар учун энг хавфли: уларда шишга ўхшаш йирик яралар бўлиши мумкин. Яра катталашса, қаттиқ оғриса ёки ҳарорат кўтарилса — шифокорга боринг.

Қоидалар оддий: касал қўзилар билан резина қўлқопда ишланади, кейин қўл совун билан ювилади, қўлдаги жароҳатлар пластир билан ёпилади. Болалар касал қўзиларга яқинлашмасин. Қўйлар билан ишлагандан кейин қўлингизда тугунак пайдо бўлса, шифокорга лабларида яраси бор қўзилар билан ишлаганингизни айтинг.

100 та совлиқли подада эктима тарқалиши қанчага тушади?

Мавсумда 100 та совлиқ ва 110 та қўзили подани ҳисоблаймиз. Айтайлик, эктима қўзиларнинг 70 % ини қамраб олди — 77 бош. Бу эҳтиёткор баҳо: эпидемияда деярли бутун гуруҳ касалланиб ўтиши мумкин.

• Вазн йиғишдан қолиш. Касал қўзи тахминан 3 ҳафта ярим куч билан ейди. Агар кунига 200 г ўрнига тахминан 100 г вазн қўшса, 21 кунда тахминан 2 кг га ортда қолади. Қўзининг тирик вазни учун килограммига 55 000 сўмдан (қўзилар нобудгарчилиги ҳақидаги мақолада шундай ҳисоблаган эдик) — 77 × 2 × 55 000 = 8,47 млн сўм (≈ 705 $).
• Нобудгарчилик. Ёмон парваришда 77 та қўзидан 2 таси нобуд бўлсин — тахминан 2,6 %. Сутдан ажратишгача 26 кг вазнга етган қўзи тахминан 1,43 млн сўм туради, иккитаси — 2,86 млн сўм (≈ 238 $).

Жами бир марта тарқалишида тахминан 11,3 млн сўм (≈ 943 $), бу маститли совлиқлар, дори-дармонлар ва суғоришга кетган вақтни ҳисобга олмаганда. Яхши парваришда — юмшоқ ем, суғориш, элин назорати — нобудгарчиликдан қочиш ва вазндан ортда қолишни камайтириш мумкин. Ҳисоб шартли: ўз вазн қўшиш ва нарх рақамларингизни қўйинг.

Қайси қўзилар касалланиб ўтгани, қайси совлиқлар маститга даволангани ва ҳар бир қўзи касалликдан олдин ва кейин неча кг эканини ветеринария ишловлари ва касалликлар журналида ёзиб борган қулай — QoyHunter — қўйлар ҳисоби учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозори ҳар бир бош бўйича касалликлар тарихини сақлайди, кейинги қўзилашда эктима қайси гуруҳда бўлгани ва кимни биринчи текшириш кераклиги кўриниб туради.

Эктимага қарши эмлаш борми ва уни кимга қилиш керак?

Юқумли эктимага қарши тирик ваксина мавжуд. У терига, тирнаб (скарификация) жунсиз жойга суртилади, эмланган қўйда шу жойда касалликнинг енгил маҳаллий шакли ўтади, шундан кейин иммунитет пайдо бўлади. У яхши ҳимоялайди, аммо тўлиқ эмас: MSD қўлланмасига кўра, эмланган қўй ҳам касалланиши мумкин, гарчи енгилроқ бўлса-да.

Уч нарсани тушуниш муҳим:

• Ваксина тирик. Эмланган қўйлар эмлаш жойидаги қорақўтирлардан вирус ажратади, шунинг учун эмлашни фақат эктима аллақачон бор хўжаликларда қилишади. Тоза подада эмлашнинг ўзи вирус олиб келади.
• Қўзиларни оғиз сути ҳимояламайди. Совлиқ эмланган бўлса ҳам, унинг қўзилари эктимадан ҳимоясиз туғилади. Совлиқларни эмлаш уларнинг эли оғримаслиги ва қўзиларни зарарламаслиги учун керак, ноқулай хўжаликда эса қўзилар алоҳида эмланади.
• Совлиқларни қўзилашдан камида 7–8 ҳафта олдин эмлашади. Кечроқ эмланган совлиқлар айнан қўзилар туғилаётган пайтда қорақўтирлардан вирус ажратади. Эмланган қўйларни эмлаш жойидаги қорақўтирлар тушгунча эмланмаганлардан алоҳида сақлашади. Ноқулай хўжаликда қўзиларни Сcабивах Форте ваксинаси йўриқномасига кўра ҳаётининг биринчи кунидан эмлаш мумкин. Аниқ схемани ветеринар сотувдаги препарат йўриқномаси бўйича белгилайди.

Эмлашни туман ветеринар шифокори қилади: препаратнинг ўзи ва схема нима рўйхатдан ўтгани ва сотувда борлигига боғлиқ. Қолгани эмлашсиз чораларга таянади:

• қўзилар озиқлантиргичидан тиканлар ва дағал пичанни олиб ташлаш, қўзиларни янтоқзор ва қаттиқ пояда боқмаслик;
• касаллик тарқалгандан кейин қорақўтирли таглиқни тозалаб ёқиш, озиқлантиргичларни ювиш;
• сотиб олинган қўзи ва қўйларни 30 кун алоҳида сақлаш, лаблари ва эмчакларини кўздан кечириш — бундай карантинни қандай ташкил қилиш ҳақида биз «Янги қўйлар карантини» мақоласида ёзганмиз.

Боқиш учун қўзи сотиб олаётганда, аввало лаблар ва оғиз бурчакларига қаранг: қорақўтир, ёриқ ёки сўлак — партиядан воз кечиш сабаби. Соғлом қўйлар ва келиб чиқиши аниқ қўзиларни қўзи ва қўйлар сотилади — эълонлар орасидан қидиришади: битимдан олдин сотувчидан лабларнинг яқин планда суратини сўранг ва хўжаликда эктима бўлган-бўлмаганини сўранг.

Кўп бериладиган саволлар

Нега қўзиларнинг лабларида яралар бор?

Кўпинча бу юқумли эктима (орф) — вирусли касаллик, унда қўзиларнинг лабларида ва оғиз атрофида пуфакчалар, йирингчалар ва қалин қорақўтирлар пайдо бўлади. Вирус тирналган жойлар орқали киради, шунинг учун касаллик кўпинча қўзилар тиканлар, янтоқ, қаттиқ поя ёки дағал пичан еганда бошланади. Агар қўйларда иситма ва бутун танада яралар бўлса ёки пода оқсоқланса, бу чечак ёки оқсил бўлиши мумкин — унда ветеринарни дарҳол чақиринг.

Қўйларда эктима неча кунда ўтади?

Одатда 1–4 ҳафта, кўпинча ой охирига келиб. Аввал лабларда қизариш пайдо бўлади, 3–5-кунда пуфакчалар, биринчи ҳафта охирига келиб йирингчалар, кейин ўзи тушадиган қорақўтир. Қорақўтирларни ковлаб бўлмайди: уларнинг остида тирик яра бор, юлиб олинган қорақўтир эса таглиқни зарарлайди.

Қўйдан эктима юқтириш мумкинми?

Ҳа, эктима одамга қўлдаги жароҳатлар орқали юқади, агар одам қўлқопсиз касал қўзининг лабига тегса ёки уни шишадан боқса. Бармоқда оғриқли тугунак пайдо бўлади, у одатда тахминан 6 ҳафтада ўзи битади. Касал қўзилар билан қўлқопда ишланади ва кейин қўл совун билан ювилади.

Қўйларни эктимага қарши эмлаш керакми?

Фақат хўжаликда эктима аллақачон бўлган бўлса. Ваксина тирик: эмланган қўйлар вирус ажратади ва тоза подага эмлаш уни олиб келади. Эмланган совлиқнинг оғиз сути қўзиларни эктимадан ҳимояламайди, шунинг учун ноқулай хўжаликда совлиқлар ва қўзиларни эмлаш схемасини туман ветеринари тузади.

Эктима билан оғриган қўзиларни сотиш мумкинми?

Ўзбекистонда 2026-йил 22-июлдан эктима ветеринария хизмати чеклов чоралари жорий этиши мумкин бўлган касалликлар рўйхатига киради (Вазирлар Маҳкамасининг 2026-йил 20-апрелдаги 190-сон қарори). Чекловлар амалда бўлганда ҳайвонларни хўжаликдан олиб чиқиш ва сотиш мумкин эмас. Чекловлар олингач ва қўзилар битгач, касалликдан ўтганлар одатдагидек сотилади. Аммо лабларида қорақўтирли қўзи бегона подани зарарлайди, шунинг учун ҳалол сотувчи қорақўтирлар тушишини кутади, харидор эса битимдан олдин доим лаблар ва оғиз бурчакларини кўздан кечиради.