Койдун эктимасы: козунун эриндеги жара, чечек жана шарп

Козунун эринде көбүкчө, ириң, кабык чыкса — бул эктима, 1–4 жумада өтөт. Чечек, шарптан айырмасы, козуну багуу, соолукту маститтен сактоо, эмдөө, 100 соолукка чыгым.

Койдогу эктима — козулардын эриндеринде пайда болгон вирустук жаралар: адегенде кызарат, анан көбүкчөлөр менен ириңдүү бөртмөлөр чыгат, акырында калың кабык байлайт. Койдогу эктиманы атайын дарылоо жок, көпчүлүк козуларда ал 1–4 жумада өзү эле өтүп кетет. Ээси чыгымды оорунун өзүнөн эмес, козу эмгенде жана жем жегенде ооруганынан тартат: козу салмагынан артта калат, алсырап, өлүп да кетиши мүмкүн, ал эми соолуктун эмчегине жугузса, соолукта мастит башталат. Ошондуктан максат — «айыктыруу» эмес, козуларды колдоо, оорунун соолуктарга өтүп кетишине жол бербөө жана эктиманы чечек менен шарптан айырмалоо.

Төмөндө козулардагы эктиманын белгилери күн өткөн сайын кандай болору, анын чечек менен шарптан айырмасы, ооруган козулар менен эмне кылуу керектиги, өзүңүздү кантип коргоо керектиги (эктима адамга жугат) жана 100 соолуктуу короо койго оору чыкса кандай чыгым болору жазылган. Баалар 2026-жылдын октябрь айына карата, Өзбекстан Борбордук банкынын 2026-жылдын 16-октябрына карата курсу — бир доллар 12 011,65 сум.

Койдогу эктима деген эмне жана ал кайдан чыгат?

Жугуштуу эктима (орф, жугуштуу ириңдүү дерматит) — койлор менен эчкилердин жугуштуу вирустук оорусу, бул ооруда эриндерде, оозунун тегерегинде, желиндин эмчектеринде, кээде буттарында көбүкчөлөр, ириңдүү бөртмөлөр жана кабыктар пайда болот. Аны парапоксвирус козгойт — чечек вирусунун тууганы, бирок оору алда канча жеңил өтөт.

Вирустун негизги булагы — кабыктар. Ооруган козунун эринен түшкөн кабыктар төшөнчүдө, жемдикте жана жерде калат, ал эми кургак кабыктардагы вирус жылдап сакталат: MSD ветеринардык справочнигине ылайык, аны кабыктардан 12 жылдан кийин да табышкан. Ошондуктан эктима көбүнчө чарбада «жашап» калат: бир жолу чыкса — кийинки төлдө да кайра чыгат деп күтө бериңиз.

Вирус теридеги жаракат аркылуу кирет. Ошондуктан Өзбекстанда ооруга эң көп себеп болгон нерсе — тикенектүү жана катуу тоют: төө тикен (янтак), катуу аңыз, тикенек аралаш чөп. Тикенектер эриндерди тырмап, жердеги кабыктардан вирус тырмалган жерге өтөт. Экинчи көп кездешкен жол — базардан сатып алынган, жарасы бар же жаңы башталып жаткан козулар.

Козулардагы эктима күн өткөн сайын кандай көрүнөт?

Жукканынан кийинки жашыруун мезгил — 2–3 күндөн 10 күнгө чейин. Андан ары оору баскычтар менен өтөт; таблицадагы күндөр болжолдуу, ар бир козуда мөөнөтү өзүнчө:

Негизинен бир нече жумалык жана бир нече айлык козулар ооруйт, бирок иммунитети жок чоң койлор да ооруйт. Эктима топко тез тарайт: оору чыккан короо койдо дээрлик ар бир козу ооруп өтүшү мүмкүн. Өлгөндөрү аз — татаалдашпаган учурларда 1 % же андан аз. Бирок жараларга бактериялар кошулуп кетсе же козу эмип албай алсырап калса, мал өлүмү 10 %га чейин жетет (Айова штатынын университетинин маалыматы боюнча).

Ээси көз салышы керек болгон белгилер:

• козу энесине же жемдикке келет, бирок жебей эле кайра кетет;
• оозунан шилекей агат, эриндери шишип, кабык байлаган;
• соолуктардын эмчектеринде жара бар — демек, козулар ооруну желинге жугузуп койгон;
• тоют жетиштүү болсо да, козу көз алдында арыктайт.

Эктима чечек жана шарп оорусунан эмнеси менен айырмаланат?

Эң башкы суроо ушул: чечек менен шарп — өтө коркунучтуу оорулар, эктиманы көбүнчө дал ушулар менен чаташтырышат. Бирок дагы бир нерсени билүү маанилүү: 2026-жылдын 22-июлунан тарта Өзбекстанда эктима да чектөө чаралары (карантин) киргизилүүчү оорулардын тизмесине кирет — Министрлер Кабинетинин 2026-жылдын 20-апрелиндеги № 190 токтому боюнча (2-тиркеме, 26-пункт «жугуштуу ириңдүү стоматит (эктима дерматити)»). Чектөөлөр аракетте турганда малды чарбага киргизүүгө да, чыгарууга да, соода кылууга да болбойт. Ошондуктан козулардын оозунда жара чыкса, ар бир учурда райондук ветеринарга кабарлаңыз.

Эгер койлор алсыз, табы бар, денесинде жаралар чыккан же бүт короо кой аксап калса — бул эктима эмес, ошол күнү эле ветеринарды чакырыңыз. Чечекти күн өткөн сайын кантип ажыратууну биз койдун чечек оорусу жөнүндө макалада кеңири жазганбыз. Күмөн санасаңыз, баары бир ветеринарды чакырыңыз: туура диагнозду малды карап, керек болсо кабыктарды анализге алып коюшат.

Козулардагы эктиманы эмне менен дарылайт?

Эктима вирусун өлтүрүүчү дары жок: козунун иммунитети 1–4 жумада өзү жеңет. Ээсинин милдети — ошол жумаларда козу арыктап калбасын, бактериялык инфекция жуктурбасын жана соолуктарга жугузбасын.

1. Ооруган козуларды энелери менен кошо короо койдун соо бөлүгүнөн бөлүп, өзүнчө жемдик жана суу ичүүчү идиш коюңуз.
2. Кабыктарды жулбаңыз. Кабыктын астында ачык жара бар, ал эми жулунган кабык төшөнчүгө түшүп, кийинки козуларга жугузат. Кабыктар өзүнөн түшөт.
3. Жараларды антисептик менен тазалаңыз, ал эми ным тартып, ириң чыккан жаралар болсо, ветеринар антибиотиги бар спрей жазып берет — ал вирусту эмес, жарыктарга отурган бактерияларды дарылайт.
4. Жумшак тоют бериңиз. Тоюттан тикенектерди жана катуу чөптү алып салыңыз, жумшак беде, суу менен жумшартылган аралаш тоют жана жетиштүү таза суу бериңиз. Эмбей калган козуга бөтөлкө менен сүт же сүт алмаштыргыч ичириңиз.
5. Соолуктардын желинин күн сайын текшериңиз. Эмчектеги жара — белги: соолуктун эмчеги ооруйт, ал козуну тебет, сүт токтоп калып, мастит башталат. Мындай соолуктарды ветеринар менен бирге дарылаңыз.
6. Жылуу мезгилде чымындарга көз салыңыз. Ным тартып турган жараларга чымын жумуртка салып, жараларда курттар пайда болот; чымын менен курттарга каршы ветеринардын кеңеши боюнча репеллент жана инсектицид колдонулат.

Дарылоо схемасын жана препараттарды ветеринар тандайт — макала маалымдайт, бирок кароонун ордун баспайт.

Эктима адамга коркунучтуубу?

Ооба. Эктима — зооноз: адам кол капсыз колу менен ооруган козунун эрдине тийгенде, ага бөтөлкө менен сүт бергенде же кабыктарын тазалаганда жугузуп алат. Манжада же алаканда ооруткан томпок пайда болот, ал козудагыдай эле баскычтардан өтөт жана CDC (АКШнын Оору көзөмөлдөө жана алдын алуу борборлору) маалыматы боюнча, көбүнчө өзү эле болжол менен 6 жумада айыгат. Эктима иммунитети начар адамдар үчүн өзгөчө коркунучтуу: аларда шишикке окшогон чоң жаралар болот. Жара чоңойсо, катуу оорутса же табы көтөрүлсө — дарыгерге барыңыз.

Эрежелер жөнөкөй: ооруган козулар менен резина кол кап менен иштешет, андан кийин колду самын менен жуушат, колдогу жараларды пластыр менен жабышат. Балдар ооруган козуларга жакындабасын. Эгер койлор менен иштегенден кийин колуңузда томпок пайда болсо — дарыгерге эриндеринде жаралары бар козулар менен иштегениңизди айтыңыз.

100 соолугу бар короодо эктима чыкса, канча зыян болот?

Сезон ичинде 100 соолук жана 110 козусу бар короо кой үчүн эсептейбиз. Эктима козулардын 70 % — 77 башты каптады дейли. Бул этияттык менен алынган эсеп: эктима чыкканда дээрлик бүт топ ооруп калышы мүмкүн.

• Салмактан артта калуу. Ооруган козу 3 жумага жакын начар жейт. Күнүнө 200 г кошумча салмактын ордуна 100 г чамасында гана кошсо, 21 күндө болжол менен 2 кг артта калат. Козунун тирүүлөй салмагынын килограммы 55 000 сумдан (козулардын кырылуусу жөнүндөгү макалада ушундай эсептегенбиз) — 77 × 2 × 55 000 = 8,47 млн сум (≈ 705 $).
• Мал кырылуусу. Начар багылса 77 козудан 2си өлдү дейли — болжол менен 2,6 %. Энесинен ажыратканга чейин 26 кг болгон козунун баасы болжол менен 1,43 млн сум, экөөнүкү — 2,86 млн сум (≈ 238 $).

Жалпысынан бир жолу эктима чыкканда болжол менен 11,3 млн сум (≈ 943 $) зыян болот, бул желини сезгенген соолуктарды, дарыларды жана козуларды сугарууга кеткен убакытты эсептебегенде. Жакшы багылса — жумшак тоют, сугаруу, желинди карап туруу — козуларды өлтүрбөй сактап, салмактан артта калууну азайтса болот. Эсеп шарттуу: кошумча салмак менен бааны өзүңүздүкүнө алмаштырып эсептеңиз.

Кайсы козулар ооруганын, кайсы соолуктар маститтен дарыланганын, ар бир козу ооруга чейин жана андан кийин канча тартканын мал дарылоо жана оорулар журналына жазып жүрүү ыңгайлуу — QoyHunter, койду эсепке алуучу CRM жана bazar.qoyhunter.com базары, ар бир баштын оору тарыхын сактайт, ошондо кийинки төлдөөдө эктима кайсы топто болгонун жана кайсы малды биринчи текшерүү керектигин көрөсүз.

Эктимага каршы эмдөө барбы жана кайсы малга жасалат?

Жугуштуу эктимага каршы тирүү вакцина бар. Аны жүнү жок жерге терини сызып, ошол сызыкка сүртүшөт (скарификация), эмделген койдо ошол жерде оорунун жеңил жергиликтүү түрү өтүп, андан кийин иммунитет пайда болот. Ал жакшы коргойт, бирок толук эмес: MSD маалымдамасы боюнча, эмделген кой да ооруп калышы мүмкүн, бирок жеңилирээк.

Үч нерсени билип алыңыз:

• Вакцина тирүү. Эмделген койлордун эмдөө жериндеги кабыктарынан вирус чыгат, ошондуктан эмдөөнү эктима мурунтан эле бар чарбаларда гана жасашат. Таза короого эмдөөнүн өзү вирусту алып келет.
• Козуларды уүз коргобойт. Соолукту эмдесе да, анын козулары эктимадан корголбогон бойдон туулат. Соолуктарды эмдөө алардын желини ооруп, козуларына жугузбашы үчүн керек, ал эми оорулуу чарбада козуларды өзүнчө эмдешет.
• Соолуктарды төлдөөгө 7–8 жума калганда, андан кечиктирбей эмдешет. Кеч эмделгендердин кабыктарынан вирус дал козулар туулган убакта чыгат. Эмделген койлорду эмдөө жериндеги кабыктары түшкөнгө чейин эмделбегендерден бөлөк кармашат. Оорулуу чарбада козуларды Scabivax Forte вакцинасынын нускамасы боюнча туулган биринчи күнүнөн эмдесе болот. Так схеманы ветеринар сатыкта бар препараттын нускамасы боюнча дайындайт.

Эмдөөнү райондук ветеринар жасайт: кайсы препарат жана кандай схема болору каттоодон өткөнүнө жана сатыкта бар болгонуна жараша. Калганы эмдөөсүз эле чаралар менен чечилет:

• козулардын акырынан тикенектерди жана орой чөптү алып салыңыз, козуларды янтакта жана катуу аңызда оттотпоңуз;
• эктима чыккандан кийин кабыктар түшкөн төшөмөнү тазалап өрттөңүз, акырларды жууңуз;
• сатып алынган козуларды жана койлорду 30 күн өзүнчө кармап, эриндерин жана эмчектерин текшерип туруңуз — мындай карантинди кантип уюштурууну «Жаңы койлорду карантинге коюу» макаласында жазганбыз.

Бордоого козу сатып алганда, биринчи кезекте эриндерин жана ооз бурчтарын караңыз: кабык, жарака же шилекей болсо — ал козуларды албаңыз. Ден соолугу чың, кайдан чыкканы белгилүү кой жана козуларды козу жана кой сатылат деген жарыялардан издеңиз: соодалашканга чейин сатуучудан эриндеринин жакындан тартылган сүрөтүн сурап, чарбада эктима болгон-болбогонун сураңыз.

Көп берилүүчү суроолор

Козунун эрининде эмне үчүн жара чыгат?

Көбүнчө бул жугуштуу эктима (орф) — козулардын эриндеринде жана оозунун тегерегинде көбүкчөлөр, ириңдүү жаралар жана калың кабыктар чыгуучу вирустук оору. Вирус сызылган жерден кирет, ошондуктан козулар тикенек, янтак, катуу аңыз же орой чөп жегенде эктима көп чыгат. Койлордун табы көтөрүлүп, бүт денесине жара чыкса же койлор аксап калса, бул чечек же шарп болушу мүмкүн — анда дароо ветеринарды чакырыңыз.

Койдо эктима канча убакытка созулат?

Адатта 1–4 жума, көбүнчө ай аягында өтөт. Алгач эриндер кызарат, 3–5-күнү көбүкчөлөр чыгат, биринчи жуманын аягында ириңдүү жараларга айланат, анан кабык пайда болуп, өзү түшөт. Кабыктарды жулууга болбойт: алардын астында ачык жара бар, ал эми жулунган кабык төшөмөгө вирус жуктурат.

Койдон адамга эктима жугабы?

Ооба, эктима адамга колдогу жаракат аркылуу жугат: кол капсыз ооруган козунун эринине тийсе же аны бөтөлкө менен эмизсе. Манжада ооруткан томпокчо чыгып, ал адатта 6 жумага жакын убакытта өзү айыгат. Ооруган козулар менен кол кап кийип иштеп, андан кийин колду самын менен жууңуз.

Койлорду эктимадан эмдөө керекпи?

Чарбада эктима мурун болгон учурда гана. Вакцина тирүү: эмделген койлордон вирус чыгат, ал эми таза короого эмдөө аны алып келет. Эмделген соолуктун уүзү козуларды эктимадан коргобойт, ошондуктан оорулуу чарбада соолуктарды жана козуларды эмдөө схемасын райондук ветеринар түзөт.

Эктима менен ооруп айыккан козуларды сатса болобу?

Өзбекстанда 2026-жылдын 22-июлунан тартып эктима ветеринардык кызмат чектөө чараларын киргизе турган оорулардын тизмесине кирет (Министрлер Кабинетинин 20.04.2026-жылдагы № 190 токтому). Чектөө күчүндө турганда чарбадан малды чыгарууга жана сатууга болбойт. Чектөө алынып, ооруган козулар айыккандан кийин аларды адаттагыдай сатышат. Бирок эриндеринде кабыгы бар козу башка короого ооруну жугузат, ошондуктан ак ниет сатуучу кабыктар түшкөнчө күтөт, ал эми сатып алуучу соодалашканга чейин ар дайым эриндерин жана ооз бурчтарын карайт.