Қой эктимасы: қозы ерніндегі жара, емі, шешектен айырмасы

Қозы ерніндегі көпіршік пен қабыршақ 1–4 аптада өтеді. Эктиманы шешек пен аусылдан айыру, қозыны азықтандыру, саулықты маститтен қорғау, екпе, 100 саулыққа шығын.

Қойдағы эктима — қозының ерніндегі вирустық жара: алдымен қызарады, сосын көпіршік пен іріңдік шығады, одан кейін қалың қабыршақ қатады. Қой эктимасының арнайы емі жоқ, көп қозыда ол 1–4 аптада өздігінен өтіп кетеді. Мал иесі ауырудың өзінен емес, қозының емуі мен жеуі ауыр болғандықтан шығынға батады: қозы салмағынан қалады, әлсіреп, өліп кетуі мүмкін, ал саулықтың емшегіне жұқтырса, саулық маститке шалдығады. Сондықтан міндет — «емдеу» емес, қозыны күтіп-бағу, ауруды саулыққа жұқтырмау және эктиманы шешек пен аусылмен шатастырмау.

Төменде — қозыдағы эктима белгілері күндер бойынша, оның шешек пен аусылдан айырмасы, ауру қозыларға не істеу керегі, өзіңізді қалай қорғау керегі (эктима адамға жұғады) және індет 100 саулықты отарға қаншаға түсетіні. Бағалар 2026 жылғы қазандағы, Өзбекстан Орталық банкінің 2026 жылғы 16 қазандағы бағамы — бір доллар 12 011,65 сум.

Қой эктимасы деген не және ол қайдан шығады?

Контагиозды эктима, қара сүйел (орф, контагиозды пустулалы дерматит) — қой мен ешкінің жұқпалы вирустық ауруы: ерін, ауыз айналасы, желін емшегі, кейде аяқ тұсында көпіршік, іріңдік және қабыршақ пайда болады. Оны парапоксвирус тудырады — шешек вирусының туысы, бірақ ауруы әлдеқайда жеңіл.

Вирустың басты көзі — қабыршақ. Ауру қозының ерінінен түскен қабыршақ төсемде, астауда және жерде қалады, ал құрғақ қабыршақтағы вирус жылдар бойы сақталады: MSD ветеринариялық анықтамалығы бойынша, оны қабыршақтан 12 жылдан кейін де тапқан. Сондықтан эктима әдетте шаруашылықта «тұрып қалады»: бір рет шықты — келесі қозыларда тағы күтіңіз.

Вирус тері жарағы арқылы кіреді. Сондықтан Өзбекстанда оның басты себебі — тікенекті әрі қатқыл жем-шөп: жантақ, қатты аңыз, тікенекті арамшөбі бар қатқыл пішен. Тікенек ерінді тырнайды, ал жердегі қабыршақтағы вирус сол тырналған жерге түседі. Екінші жиі жол — базардан алынған қозылар: олардың жарасы әлдеқашан бар немесе енді басталып келеді.

Қозыдағы эктима күндер бойынша қалай өтеді?

Жұққаннан кейінгі жасырын кезең — 2–3 күннен 10 күнге дейін. Одан кейін ауру кезең-кезеңімен жүреді; кестедегі күндер шамамен алынған, әр қозыда мерзімі әртүрлі:

Негізінен бірнеше аптадан бірнеше айға дейінгі қозылар ауырады, сондай-ақ иммунитеті жоқ ересек қойлар да. Эктима топқа тез тарайды: ауру шыққан отарда қозының бәрі дерлік ауырып шығуы мүмкін. Өлетіні аз — асқынбаған жағдайда шамамен 1 % не одан да аз. Бірақ жараға бактерия қосылса не қозы еме алмай әлсіресе, өлім-жітім 10 %-ға дейін жетеді (Айова штатының университеті деректері бойынша).

Мал иесі назар аударатын белгілер:

• қозы енесіне немесе астауға келеді, бірақ ештеңе жемей кетіп қалады;
• аузынан сілекей ағады, ерні ісіп, қабыршақпен жабылған;
• саулықтың емшегінде жара бар — демек, қозылар желінге жұқтырып үлгерген;
• жем-шөп жеткілікті болса да, қозы көз алдында арықтап барады.

Эктиманың қой шешегі мен аусылдан айырмасы қандай?

Бұл — басты сұрақ: шешек пен аусыл өте қауіпті аурулар, эктиманы жиі дәл солармен шатастырады. Бірақ тағы бір жайтты білген жөн: 2026 жылғы 22 шілдеден бастап Өзбекстанда эктима да шектеу шаралары (карантин) енгізілетін аурулар тізіміне кіреді — Министрлер Кабинетінің 2026 жылғы 20 сәуірдегі № 190 қаулысы бойынша (2-қосымша, 26-тармақ «контагиозды пустулалы стоматит (эктима дерматит)»). Шектеу қолданылып тұрғанда малды шаруашылыққа әкелуге, одан әкетуге және сатуға болмайды. Сондықтан қозының аузында жара шықса, кез келген жағдайда аудандық мал дәрігеріне хабарлаңыз.

Егер қойлар әлсіреп, қызуы көтерілсе, бүкіл денесінде жара шықса немесе отар ақсаса — бұл эктима емес, мал дәрігерін сол күні шақырады. Қой шешегін күндер бойынша қалай ажыратуға болатынын қой шешегі туралы мақалада егжей-тегжейлі талдадық. Күмәндансаңыз, мал дәрігерін бәрібір шақырыңыз: дұрыс диагнозды қарап-тексеру арқылы, қажет болса қабыршақты талдау арқылы қояды.

Қозыдағы эктиманы немен емдейді?

Эктима вирусын жоятын дәрі жоқ: қозының иммунитеті 1–4 аптада өзі жеңеді. Мал иесінің міндеті — осы апталарда қозы арықтап кетпеуі, жарасына бактерия түспеуі және саулыққа жұқтырмауы.

1. Ауру қозыларды енелерімен бірге отардың сау бөлігінен бөліп, оларға жеке астау мен су ыдысын қойыңыз.
2. Қабыршақты жұлмаңыз. Қабыршақтың астында — тірі жара, ал жұлынған қабыршақ төсемге түсіп, келесі қозыларға жұқтырады. Қабыршақ өзі түсіп қалады.
3. Жараларға антисептик жағыңыз, ал дымқыл, іріңдеген жараларға мал дәрігері антибиотикті спрей тағайындайды — ол вирусты емес, жарықтарға отыратын бактерияны емдейді.
4. Жұмсақ азықтандырыңыз. Рационнан тікенек пен қатқыл пішенді алып тастап, жұмсақ жоңышқа, суға жібітілген құрама жем және таза суды мол беріңіз. Еме алмайтын қозыны бөтелкеден сүтпен немесе сүт алмастырғышпен емізеді.
5. Саулықтың желінін күн сайын тексеріңіз. Емшектегі жара — белгі: саулықтың емшегі ауырады, ол қозыны емізбей қуады, сүт іркіліп, мастит басталады. Мұндай саулықтарды мал дәрігерімен бірге емдейді.
6. Жылы мезгілде шыбынға назар аударыңыз. Дымқыл жараларға шыбын жұмыртқа салады да, жарада құрт пайда болады; шыбын мен құртқа қарсы мал дәрігерінің кеңесімен репеллент пен инсектицид қолданады.

Емдеу схемасы мен препараттарды мал дәрігері таңдайды — мақала ақпарат береді, бірақ қарап-тексеруді алмастырмайды.

Эктима адамға қауіпті ме?

Иә. Эктима — зооноз: адам қолғапсыз қолымен ауру қозының ерніне тигенде, оны бөтелкеден емізгенде немесе қабыршағын ажыратқанда жұқтырады. Саусақта не қол басында ауыратын түйіршік пайда болады, ол қозыдағыдай кезеңдерден өтеді және CDC (АҚШ-тың Аурулардың алдын алу және бақылау орталықтары) деректері бойынша әдетте шамамен 6 аптада өздігінен жазылады. Эктима иммунитеті әлсіз адамдарға ең қауіпті: оларда ісікке ұқсас ірі жаралар болады. Жара өсіп, қатты ауырса немесе дене қызуы көтерілсе — дәрігерге барыңыз.

Ережелер қарапайым: ауру қозылармен резеңке қолғаппен жұмыс істейді, кейін қолды сабындап жуады, қолдағы жараларды пластырьмен жабады. Балалар ауру қозыларға жуымайды. Қойлармен жұмыс істегеннен кейін қолыңызда түйіршік шықса — дәрігерге ерні жаралы қозылармен жұмыс істегеніңізді айтыңыз.

100 саулықты отарда қара сүйел індеті қанша шығын әкеледі?

100 саулығы бар, бір маусымда 110 қозы алатын отарды алып есептейік. Қара сүйел 70 % қозыға тарады делік, яғни 77 басқа. Бұл сақ есеп: індет кезінде бүкіл топ дерлік ауырып шығуы мүмкін.

• Салмақтан артта қалу. Ауру қозы шамамен 3 апта бойы тәбеті тартпай, жартылай ғана жейді. Тәулігіне 200 г салмақ қосудың орнына шамамен 100 г қосса, 21 күнде шамамен 2 кг артта қалады. Қозының тірілей салмағының 1 кг-ын 55 000 сум деп алсақ (қозылардың өлім-жітімі туралы мақалада осылай есептегенбіз): 77 × 2 × 55 000 = 8,47 млн сум (≈ 705 $).
• Өлім-жітім. Күтім нашар болып, 77 қозыдан 2 қозы өлді делік, бұл шамамен 2,6 %. Енесінен айыратын кезде 26 кг тартатын қозы шамамен 1,43 млн сум тұрады, екеуі — 2,86 млн сум (≈ 238 $).

Барлығы бір індетке шамамен 11,3 млн сум (≈ 943 $), бұған мастит болған саулықтар, дәрі-дәрмек және қозыларды суғарып отыруға кеткен уақыт кірмейді. Күтім жақсы болса — жұмсақ жем, суғарып отыру, желінді қадағалау — өлім-жітімнен құтылуға, салмақтан артта қалуды азайтуға болады. Есеп шартты: салмақ қосу мен бағаның өз көрсеткіштеріңізді қойып есептеңіз.

Қай қозылар ауырғанын, қай саулықтар маститтен емделгенін, әр қозының ауырғанға дейінгі және кейінгі салмағын ветеринарлық өңдеулер мен аурулар журналына жазып отыру ыңғайлы. QoyHunter — қой есебін жүргізетін CRM әрі bazar.qoyhunter.com базары, әр бастың ауру тарихын сақтайды, сондықтан келесі қозылауға қарай қара сүйел қай топта болғаны және кімді бірінші тексеру керек екені көрініп тұрады.

Қара сүйелге қарсы екпе бар ма, оны кімге жасау керек?

Контагиозды пустулалы дерматитке (қара сүйел) қарсы тірі вакцина бар. Оны жүн жоқ жердегі теріге, тырналған сызатқа жағады (скарификация), егілген қойдың сол жерінде ауру жеңіл, жергілікті түрде өтеді, содан кейін иммунитет пайда болады. Қорғанысы жақсы, бірақ толық емес: MSD анықтамалығы бойынша егілген қой да ауыруы мүмкін, бірақ жеңіл өткереді.

Үш нәрсені білу маңызды:

• Вакцина тірі. Егілген қойлар екпе жасалған жердегі қотырдан вирус бөледі, сондықтан екпені қара сүйел бар шаруашылықтарда ғана жасайды. Таза отарға вирусты екпенің өзі әкеледі.
• Уыз қозыларды қорғамайды. Саулыққа екпе жасалса да, оның қозылары қара сүйелден қорғансыз туады. Саулыққа екпе оның желіні ауырмауы және қозыларға жұқтырмауы үшін керек, ал індет бар шаруашылықта қозыларға екпені бөлек жасайды.
• Саулыққа екпені қозылаудан кемінде 7–8 апта бұрын жасайды. Кеш егілгендер дәл қозылар туатын кезде қотырдан вирус бөледі. Егілген қойларды екпе жасалған жердегі қотыр түскенше егілмегендерден бөлек ұстайды. Індет бар шаруашылықта қозыларға Scabivax Forte вакцинасының нұсқаулығы бойынша туғанның бірінші күнінен бастап екпе жасауға болады. Нақты схеманы мал дәрігері сатылымдағы препараттың нұсқаулығына сай тағайындайды.

Екпені аудандық мал дәрігері жасайды: қандай препарат, қандай схема болатыны қай дәрінің тіркелгеніне және қолда барына байланысты. Қалғанының бәрі екпесіз шараларға сүйенеді:

• қозылардың науасынан тікенек пен қатты шөпті алып тастау, қозыларды жантақ пен қатты аңызда жаймау;
• індеттен кейін қотыр түскен төсенішті тазалап өртеу, науаларды жуу;
• сатып алынған қозылар мен қойларды 30 күн бөлек ұстап, ерні мен емшегін тексеру. Мұндай карантинді қалай ұйымдастыру керектігін «Жаңа қойларды карантинде ұстау» мақаласында талдағанбыз.

Бордақылауға қозы сатып алғанда, ең алдымен ерні мен ауыз бұрыштарына қараңыз: қотыр, жарықшақ немесе сілекей болса, ол топты алмауға себеп. Дені сау, шығу тегі белгілі қой мен қозыны қозы мен қой сату хабарландыруларынан іздеңіз: сатып алмас бұрын сатушыдан ернін жақыннан түсірген суретті сұраңыз және шаруашылықта қара сүйел болған-болмағанын біліңіз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қозының ернінде неге жара болады?

Көбіне бұл контагиозды пустулалы дерматит (қара сүйел, орф) — қозылардың ерні мен ауыз айналасында көпіршіктер, іріңді бөртпелер және қалың қотыр пайда болатын вирустық ауру. Вирус тырналған жер арқылы енеді, сондықтан індет көбіне қозылар тікенек, жантақ, қатты аңыз немесе қатты шөп жегенде басталады. Қойдың қызуы көтеріліп, бүкіл денесіне жара шықса немесе отар ақсаса, бұл қой шешегі немесе аусыл болуы мүмкін, онда мал дәрігерін бірден шақырады.

Қойдағы қара сүйел қанша уақытта өтеді?

Әдетте 1–4 апта, көбіне ай шамасында. Алдымен ерні қызарады, 3–5 күні көпіршіктер пайда болады, бірінші аптаның соңына қарай іріңді бөртпелер шығады, сосын қотыр байланып, өзі түседі. Қотырды жұлуға болмайды: астында тірі жара бар, ал жұлынған қотыр төсенішке ауру жұқтырады.

Адамға қойдан қара сүйел жұға ма?

Иә, қара сүйел адамға қолдағы жара арқылы жұғады: қолғапсыз ауру қозының ернін ұстағанда немесе оны бөтелкемен емізгенде. Саусақта ауыратын томпақ пайда болады, ол әдетте шамамен 6 аптада өздігінен жазылады. Ауру қозылармен қолғап киіп жұмыс істейді, кейін қолды сабындап жуады.

Қойларға қара сүйелге қарсы екпе егу керек пе?

Тек шаруашылықта қара сүйел бұрын болса ғана. Вакцина тірі: егілген қойлар вирус бөледі, таза отарға оны екпе әкеледі. Егілген саулықтың уызы қозыларды қара сүйелден қорғамайды, сондықтан індет бар шаруашылықта саулық пен қозыға екпе схемасын аудандық мал дәрігері жасайды.

Қара сүйелмен ауырған қозыларды сатуға бола ма?

Өзбекстанда 2026 жылғы 22 шілдеден бастап қара сүйел ветеринарлық қызмет шектеу шараларын енгізе алатын аурулар тізіміне кіреді (Министрлер Кабинетінің қаулысы № 190, 20.04.2026). Шектеу әрекет етіп тұрғанда шаруашылықтан малды шығаруға және сатуға болмайды. Шектеу алынып, ауырып шыққан қозылар жазылған соң оларды әдеттегідей сатады. Бірақ ерні қотырлы қозы бөтен отарға ауру жұқтырады, сондықтан адал сатушы қотыр түскенше күтеді, ал сатып алушы сатып алмас бұрын әрдайым ерні мен ауыз бұрыштарын қарайды.