Қўчқорнинг кунлик вазн қўшилиши: қандай ҳисобланади, нормаси қанча ва нега кўз билан билинмайди
Кунлик вазн қўшилиши шундай ҳисобланади: вазн фарқи ўлчовлар орасидаги кунлар сонига бўлинади. Бўрдоқидаги думбали зотлар учун норма, сурувни қанча тез-тез тортиш кераклиги ва суткасига 30 грамм фарқ қанчага тушиши ҳақида.
Қўчқорнинг кунлик вазн қўшилиши — икки тортиш ўртасидаги фарқни улар орасидаги кунлар сонига бўлиш натижаси. 1-июнда тортилганда 42 кг, 1-июлда тортилганда 48 кг бўлсин: (48 − 42) ÷ 30 = 0,2 кг, яъни суткасига 200 грамм. Ўзбекистоннинг думбали зотларида — ҳисор, эдилбой, жайдари — бўрдоқининг асосий босқичида суткасига 150–250 грамм норма ҳисобланади, она остидаги, сутдан ажратилмаган қўзилар эса 250–350 грамм қўшади.
Бу рақам ҳисобот учун керак эмас. Кунлик вазн қўшилиши бошқа ҳеч нарса билан кўринмайдиган икки нарсани кўрсатади: сотиб олган емингиз ўзини оқлаяптими ва сурувда кимдир кўз билан сезилишидан олдин касал бўлиб қолмадими. Қуйидаги барча ҳисоб-китоблар 2026-йил август нархларида, Ўзбекистон Марказий банки курси 2026-йил 21-август ҳолатига — 1 доллар учун 11 847 сўм.
Кунлик вазн қўшилиши нима ва уни қандай ҳисоблаш керак?
Кунлик вазн қўшилиши — ҳайвон икки тортиш орасида бир суткада неча грамм тирик вазн қўшишини кўрсатади. Бундай ҳисобланади:
(Бугунги вазн − ўтган тортишдаги вазн) ÷ ўлчовлар орасидаги кунлар сони = кунлик вазн қўшилиши.
Мисол. Эдилбой қўчқори 2026-йил 12-апрелда 38 кг, 26-майда 47 кг тортди. Ўлчовлар орасида 44 кун бор. (47 − 38) ÷ 44 = 0,205 кг, яъни суткасига 205 грамм.
Бутун ҳисобни бузадиган иккита хато:
- Оралиқни «тахминан бир ой» деб ҳисоблаш. 12-апрел билан 26-май орасида 30 кун ҳам, 45 кун ҳам эмас, балки 44 кун бор — «бир ой» деб ҳисобланса, 205 грамм ўрнига 300 грамм чиқади, яъни деярли бир ярим баравар ошириб юборилган. Ойлик оралиқда ҳатто бир ҳафталик хато ҳам вазн қўшилишида тахминан 20 % хатолик беради.
- Битта ҳайвонни ўлчаб, натижани бутун сурувга кўчириш. Бир гуруҳ ичидаги тафовут жуда катта: ўртача вазн қўшилиши 200 грамм бўлганда, айрим қўчқорлар 280 грамм, айримлари эса 90 грамм қўшади.
Ўзбекистонда қўчқорлар учун қандай вазн қўшилиши нормал ҳисобланади?
Ҳайвон оғирлашган сари вазн қўшилиши пасаяди: йирик қўчқор кўпроқ ейди, лекин камроқ қўшади. Ўзбекистонда мавжуд емлар (бедапоя пичани, арпа, маккажўхори, кепак, пахта кунжараси) асосида думбали зотлар учун мўлжаллар:
| Ҳайвонлар гуруҳи | Боқиш шароити | Вазн қўшилиши, г/сутка |
|---|---|---|
| Сутдан ажратилмаган қўзилар | она остида, консентрат қўшимча ем билан | 250–350 |
| Ёш мол, бўрдоқи бошланиши 30–45 кг | пичан + консентрат, хонада | 200–250 |
| Бўрдоқи, 45–60 кг | пичан + консентрат, хонада | 170–200 |
| Якуний босқич, 60–75 кг | хонада интенсив боқиш | 120–160 |
| Яйловдаги ёш мол | ўт + 0,5 кг арпа қўшимча ем сифатида | 150–180 |
| Сут бермаётган вояга етган совлиқ | қўллаб-қувватловчи рацион | 0–50 |
Жадвалдан амалий хулоса келиб чиқади: 40 килограммлик қўчқорда суткасига 200 грамм — бу норма, 70 килограммликда эса аъло натижа. Бир хил рақамни ҳайвоннинг ҳозирги вазнидан ажратиб баҳолаб бўлмайди.
Ҳисор зотининг сутдан ажратилмаган қўзиларида вазн қўшилиши суткасига 400 граммгача етади — бу думбали зотлар орасида энг тезпишар зот.
Агар сизнинг рақамларингиз ҳайвоннинг ҳозирги вазни учун қуйи чегарадан кетма-кет икки мартадан кўп ўлчовда паст бўлса — гап зотда эмас. Сабабни сувда, рационда ёки паразитларда қидиринг.
Нега вазн қўшилишини кўз билан баҳолаб бўлмайди?
Тажрибали қўйчивон ҳайвон вазн қўшаётганини ёки тўхтаб қолганини ростдан ҳам кўра олади. Лекин у суткасига 170 ва 200 грамм орасидаги фарқни кўрмайди — пул эса айнан шу фарқда ётади.
Ҳисоблаб кўрамиз. Суткасига 30 грамм фарқ — бу бўрдоқининг 100 кунида бош бошига 3 кг. 2026-йил августда гўшт учун қўчқорнинг тирик вазни килограммига 55 000–65 000 сўмдан олинади; эҳтиёткорлик билан қуйи чегара бўйича ҳисоблаймиз — 55 000 сўм/кг (≈ 4,6 $). Унда уч килограмм бош бошига 165 000 сўм (≈ 14 $), 20 бошлик гуруҳда эса бир бўрдоқи сиклида 3,3 млн сўм (≈ 279 $) бўлади. Кўз билан кўриб бўлмайдиган, лекин тарозида кўринадиган фарқ шунча туради.
Иккинчи йўқотиш секинроқ, аммо оғриқлироқ. Гуруҳ бўйича ўртача вазн қўшилиши нормал бўлиши мумкин, лекин ичида бешта ҳайвон ойлаб қолганларникидан икки баравар кам қўшади: уларда гижжа, тиш муаммоси бор ёки тиқилинч туфайли емликка етиб бормайди. Сиз уларга тўлиқ рацион берасиз, вазн қўшилиши эса ярим баравар. Ҳар бир бошни ўлчамасангиз, бундай ҳайвонлар фақат сотувда топилади — харидор энг яхшиларини танлаб олганда, ана шу бештаси сизда қолади.
Қанча тез-тез тортиш керак ва ўлчовни қандай тўғри қилиш керак?
Бўрдоқида — 21–30 кунда бир марта. Тез-тез қилишнинг маъноси йўқ: қорин тўқими тўлиши ва суғоришдан тирик вазннинг суткалик тебраниши 2–3 кг га етади, қисқа оралиқда эса бу шовқин ҳақиқий вазн қўшилишини яширади. Қўзилар туғилганда ва сутдан ажратилганда, совлиқлар эса қочириш олдидан ва туғишдан олдин — кондисияни баҳолаш учун — тортилади.
Ўлчовнинг ўзи учун қоидалар:
- Эрталаб, емлаш ва суғоришдан олдин. Акс ҳолда сиз гўштни эмас, қорин тўқимидаги нарсани ўлчаяпсиз.
- Ҳар доим бир хил тарози ва сутканинг бир хил вақти. Аниқликдан кўра такрорланувчанлик муҳимроқ: доимий равишда 1 кг хато кўрсатадиган тарози вазн қўшилишини ҳисоблаш учун ярайди, турли ойларда турли тарозилар эса ярамайди.
- Ойни эмас, ўлчов санасини ёзиб қўйинг. Вазн қўшилиши кунлар бўйича ҳисобланади, «июнда» деган ёзув эса ҳисобни тахминга айлантиради.
Бутун подани тарозидан ўтказиш имкони бўлмаса, ёши ва вазни бўйича одатий ҳайвонлардан назорат гуруҳи тузинг: сурувнинг 10–15 %и, лекин камида 20 бош. Уларнинг вазн қўшилиши бутун партиянинг вазн қўшилиши ҳисобланади. Тарозисиз вазнни кўкрак айланаси ва тананинг қия узунлиги бўйича лента билан ҳам баҳолаш мумкин — усул ва жадвални «Қўйнинг вазнини тарозисиз қандай аниқлаш мумкин» мақоласида кўриб чиққан эдик. Лентанинг хатоси ±5–10 %, динамикани назорат қилиш учун бу етарли, сотишда ҳисоб-китоб учун эса йўқ.
Вазн қўшилиши пасайса, нима қилиш керак?
Вазн қўшилиши ҳайвон касалдек кўрина бошлашидан олдинроқ пасаяди. Бу хўжаликдаги муаммоларнинг энг арзон сезгир асбоби, ва у сизда аллақачон бор.
Рацион ўзгармаган ҳолда вазн қўшилиши пасайса, нимани қидириш керак:
| Нима бўлди | Рақамларда қандай кўринади | Нимага қараш керак |
|---|---|---|
| Сув етишмаяпти | бутун гуруҳда бирданига пасаяди, ёзда | суғоргичлар, ҳажми, сув ҳарорати |
| Паразитлар | гуруҳдаги 3–5 та ҳайвонда пасаяди, қолганлари нормал | охирги дегелминтизация муддати |
| Янги ўримнинг ёмон пичани | ем партияси алмашгандан кейин дарҳол пасайиш | партиядаги сифат ва оқсил |
| Емлик олдида тиқилинч | гуруҳдаги энг майдалари орқада қолади | бош бошига емлаш фронтининг кенглиги |
| +38 °C дан юқори иссиқ | ҳаммада пасайиш, кузга бориб тикланиш | соя, емлаш вақти |
Бу рақамнинг иккинчи вазифаси — иқтисод. Вазн қўшилишининг бир килограмми тирик вазннинг бир килограммидан арзон турар экан, боқиш фойдали; қимматроқ бўлиб қолса — қўчқорни ўз ҳисобингиздан боқаяпсиз. Бўрдоқи босқичлари бўйича вазн қўшилишининг бир килограмми таннархини қандай ҳисоблаш ва чиқиш нуқтаси қаердалиги ҳақида батафсил «Бир килограмм вазн қўшилиши қанча туради» мақоласида ёзилган. Агар пасайиш сабаби емда бўлса, нархларни солиштириш ва алмаштирувчи топиш мумкин — худди шу ерда, пичан, арпа ва пахта кунжарасини қаердан сотиб олиш мумкин: 2026-йил 24-август ҳолатига кўра, ем ва инвентар бўлимида 48 та эълон бор.
Ёзувларни қаерда юритиш керак: дафтар, Эхcел ёки илова?
Ёзув усули хўжалик ҳажмига қараб танланади, ва хўжалик кичик бўлса, дафтар ҳам яхши вариант.
| Усул | Кимга етади | Қаерда бузилади |
|---|---|---|
| Дафтар | 10–15 бошгача | ҳар бир сана учун вазн қўшилишини ёдда ҳисоблашга тўғри келади; ҳайвонларни бир-бири билан солиштириб бўлмайди; дафтар бутун тарих билан бирга йўқолиб қолади |
| Компютерда Эхcел | 20–100 бош, жадвалларга ўрганиш бўлса | қўра эмас, кечқурун хотирадан тўлдирилади; телефонда жадвал ўқиб бўлмайди; формуладаги битта хато бутун пода ҳисобини бузади |
| Телефондаги илова | исталган пода ҳажми | бир марта подани киритиш ва дарҳол ёзишга ўрганиш керак |
Фарқ ёзувнинг ўзида эмас: дафтар ва Эхcел вазнни сақлайди, қарорлар эса вазн қўшилиши бўйича қабул қилинади — бу рақамни ҳар бир ҳайвон учун саналар бўйича алоҳида ҳисоблаш керак. Бош сони ўнта бўлса, буни бир кечада ёдда ҳисоблаш мумкин. Элликта бошда буни ҳеч ким қилмайди, ва ёзувлар ҳеч ким очиб қарамайдиган архивга айланади.
QoyHunterда тортишларни қандай юритиш керак
QoyHunter — қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом базари. Тортиш бўлими айнан дафтар ва Эхcел бузиладиган қисмини ёпади: вазн қўшилишини ўзи ҳисоблайди.
Ҳар бир тортиш ҳайвоннинг вазн тарихи графигига тушади — ундан қўчқор кўтарилиб боряптими ёки тўхтаб қолдими дарҳол кўринади. Кунлик вазн қўшилишини тизимнинг ўзи ҳисоблайди: биринчи ва охирги ўлчовни олади, фарқни улар орасидаги кунлар сонига бўлади ва ҳар бир ҳайвон учун тайёр рақамни кўрсатади — саналар бўйича қўлда ҳисоблашга ҳожат йўқ. Охирги киритилган тортиш ҳайвоннинг жорий вазнига айланади, чизиқдаги ҳар бир нуқта эса ўз санаси билан алоҳида ўлчов бўлиб қолади.
Янги ўлчов ҳайвон карточкасидаги «Ўлчов қўшиш» тугмаси билан қўшилади. Ойнада кўрсаткич танланади — вазн ёки яғрин баландлиги, қиймат килограммда киритилади ва ўлчов санаси кўрсатилади; фақат қиймат ва сана мажбурий. Сақлангандан кейин ўлчов тарихга тушади, вазн графиги эса дарҳол янгиланади.
Эслатмалар навбатдаги тортишни ўтказиб юбормасликка ёрдам беради — ойлик оралиқда бу асосий хавф, чунки ўтказиб юборилган ўлчов кейинги оралиқни икки баравар чўзади ва манзарани хиралаштиради. Бўлим яна нималарни билиши ва телефонда қандай кўриниши ҳақида — қўйларни тортиш ва вазн қўшилиши ҳисоби имконияти саҳифасида.
Қисқача
- Кунлик вазн қўшилиши = (бугунги вазн − ўтган вазн) ÷ ўлчовлар орасидаги кунлар сони.
- Бўрдоқининг асосий босқичида думбали зотлар учун норма — суткасига 150–250 г; якуний босқичда, 60–75 кг вазнда, вазн қўшилиши қонуний равишда 120–160 граммгача пасаяди.
- Бўрдоқида 21–30 кунда бир марта, эрталаб емлашдан олдин, бир хил тарозида, аниқ санани ёзиб тортиш керак.
- Ҳаммасига тарози етмаса — назорат гуруҳи сурувнинг 10–15 %и, камида 20 бош.
- Суткасига 30 г фарқ — бу бўрдоқининг 100 кунида бош бошига 165 000 сўм (≈ 14 $) ва 20 бошда 3,3 млн сўм (≈ 279 $).
- Рацион бир хил бўлган ҳолда вазн қўшилишининг пасайиши — сигнал: сув, паразитлар, ем партияси, тиқилинч, иссиқ.
Кўп бериладиган саволлар
Қўчқорнинг кунлик вазн қўшилишини қандай ҳисоблаш мумкин?
Бугунги вазндан ўтган тортишдаги вазнни айиринг ва бу икки сана орасидаги кунлар сонига бўлинг. Масалан, қўчқор 2026-йил 12-апрелда 38 кг, 26-майда 47 кг тортди: (47 − 38) ÷ 44 кун = 0,205 кг, яъни суткасига 205 грамм.
Кунларни «тахминан бир ой» эмас, аниқ тақвим бўйича ҳисобланг: ойлик оралиқда бир ҳафталик хато вазн қўшилишида тахминан 20 % хатолик беради, икки ҳафталик хато эса — деярли 50 %.
Бўрдоқидаги ҳисор қўчқори учун қандай вазн қўшилиши нормал?
Ўзбекистоннинг думбали зотлари учун — ҳисор, эдилбой, жайдари — хонада бўрдоқининг асосий босқичида суткасига 150–250 грамм норма ҳисобланади. Вазни 30–45 кг бўлган ёш мол яхши рационда 200–250 грамм қўшади, якуний босқичда, 60–75 кг вазнда, вазн қўшилиши қонуний равишда 120–160 граммгача пасаяди.
Рақамни ҳозирги вазнни ҳисобга олмасдан баҳолаб бўлмайди: 40 килограммлик қўчқорда 200 грамм — бу норма, 70 килограммликда эса аъло натижа.
Бўрдоқидаги қўчқорларни қанча тез-тез тортиш керак?
21–30 кунда бир марта. Тез-тез қилишнинг маъноси йўқ: бир хил қўчқорнинг тирик вазни сутка давомида қорин тўқими тўлиши ва суғоришдан 2–3 кг тебранади, қисқа оралиқда эса бу тебранишлар ҳақиқий вазн қўшилишини яширади.
Эрталаб емлаш ва суғоришдан олдин, ҳар доим бир хил тарозида тортинг ва ўлчов санасини аниқ ёзиб қўйинг.
Вазн қўшилишини тарозисиз ҳисоблаш мумкинми?
Ҳа, кўкрак айланаси ва тананинг қия узунлиги бўйича ўлчов лентаси билан — бу усулнинг хатоси ±5–10 %. Вазн қўшилиши динамикасини кузатиш учун бу етарли, чунки хато иккала ўлчовда ҳам тахминан бир хил бўлади ва айиришда қисман сўниб кетади.
Сотишда харидор билан ҳисоб-китоб қилиш учун лента ярамайди: 60 килограммлик қўчқорнинг 10 %и — бу 6 кг, яъни 2026-йил августнинг эҳтиёткор нархи бўйича 330 000 сўм (≈ 28 $).
Ем бир хил бўлса ҳам, нега вазн қўшилиши пасайди?
Ёзда биринчи текшириш керак бўлган нарса — сув: оддий ҳавода вояга етган қўчқорга суткасига 6 литр етади, +38 °C дан юқори иссиқда эса у 10–12 литр ва ундан кўпроқ ичади, бўш суғоргич эса вазн қўшилишини бир кунда тўхтатади. Кейинги ўринда паразитлар туради (бунда бутун гуруҳ эмас, гуруҳдаги 3–5 та ҳайвон орқада қолади), бошқа оқсил миқдорига эга янги пичан партияси ва емлик олдидаги тиқилинч, бунда майдароқ ҳайвонларга жой етмай қолади.
Агар бутун гуруҳда вазн қўшилиши бирданига пасайса — сабабни сувда, иссиқда ёки ем партиясида қидиринг. Агар гуруҳ бўйича ўртача кўрсаткич нормал бўлса-ю, айрим ҳайвонлар орқада қолса — бу аниқ қўйларнинг саломатлиги масаласи, ва ҳар бир бошни ўлчамасангиз уларни топа олмайсиз.
Подани QoyHunterъда юритингЎзбекистон қўйчилари учун CRM: бош сони, саломатлик, тортишлар, молия ва таҳлил — илова ва Telegram-ботда.Барча имкониятлар →