Qoʻchqorning kunlik vazn qoʻshilishi: qanday hisoblanadi, normasi qancha va nega koʻz bilan bilinmaydi

Kunlik vazn qoʻshilishi shunday hisoblanadi: vazn farqi oʻlchovlar orasidagi kunlar soniga boʻlinadi. Boʻrdoqidagi dumbali zotlar uchun norma, suruvni qancha tez-tez tortish kerakligi va sutkasiga 30 gramm farq qanchaga tushishi haqida.

Qoʻchqorning kunlik vazn qoʻshilishi — ikki tortish oʻrtasidagi farqni ular orasidagi kunlar soniga boʻlish natijasi. 1-iyunda tortilganda 42 kg, 1-iyulda tortilganda 48 kg boʻlsin: (48 − 42) ÷ 30 = 0,2 kg, yaʼni sutkasiga 200 gramm. Oʻzbekistonning dumbali zotlarida — hisor, edilboy, jaydari — boʻrdoqining asosiy bosqichida sutkasiga 150–250 gramm norma hisoblanadi, ona ostidagi, sutdan ajratilmagan qoʻzilar esa 250–350 gramm qoʻshadi.

Bu raqam hisobot uchun kerak emas. Kunlik vazn qoʻshilishi boshqa hech narsa bilan koʻrinmaydigan ikki narsani koʻrsatadi: sotib olgan yemingiz oʻzini oqlayaptimi va suruvda kimdir koʻz bilan sezilishidan oldin kasal boʻlib qolmadimi. Quyidagi barcha hisob-kitoblar 2026-yil avgust narxlarida, Oʻzbekiston Markaziy banki kursi 2026-yil 21-avgust holatiga — 1 dollar uchun 11 847 soʻm.

Kunlik vazn qoʻshilishi nima va uni qanday hisoblash kerak?

Kunlik vazn qoʻshilishi — hayvon ikki tortish orasida bir sutkada necha gramm tirik vazn qoʻshishini koʻrsatadi. Bunday hisoblanadi:

(Bugungi vazn − oʻtgan tortishdagi vazn) ÷ oʻlchovlar orasidagi kunlar soni = kunlik vazn qoʻshilishi.

Misol. Edilboy qoʻchqori 2026-yil 12-aprelda 38 kg, 26-mayda 47 kg tortdi. Oʻlchovlar orasida 44 kun bor. (47 − 38) ÷ 44 = 0,205 kg, yaʼni sutkasiga 205 gramm.

Butun hisobni buzadigan ikkita xato:

• Oraliqni «taxminan bir oy» deb hisoblash. 12-aprel bilan 26-may orasida 30 kun ham, 45 kun ham emas, balki 44 kun bor — «bir oy» deb hisoblansa, 205 gramm oʻrniga 300 gramm chiqadi, yaʼni deyarli bir yarim baravar oshirib yuborilgan. Oylik oraliqda hatto bir haftalik xato ham vazn qoʻshilishida taxminan 20 % xatolik beradi.
• Bitta hayvonni oʻlchab, natijani butun suruvga koʻchirish. Bir guruh ichidagi tafovut juda katta: oʻrtacha vazn qoʻshilishi 200 gramm boʻlganda, ayrim qoʻchqorlar 280 gramm, ayrimlari esa 90 gramm qoʻshadi.

Oʻzbekistonda qoʻchqorlar uchun qanday vazn qoʻshilishi normal hisoblanadi?

Hayvon ogʻirlashgan sari vazn qoʻshilishi pasayadi: yirik qoʻchqor koʻproq yeydi, lekin kamroq qoʻshadi. Oʻzbekistonda mavjud yemlar (bedapoya pichani, arpa, makkajoʻxori, kepak, paxta kunjarasi) asosida dumbali zotlar uchun moʻljallar:

Jadvaldan amaliy xulosa kelib chiqadi: 40 kilogrammlik qoʻchqorda sutkasiga 200 gramm — bu norma, 70 kilogrammlikda esa aʼlo natija. Bir xil raqamni hayvonning hozirgi vaznidan ajratib baholab boʻlmaydi.

Hisor zotining sutdan ajratilmagan qoʻzilarida vazn qoʻshilishi sutkasiga 400 grammgacha yetadi — bu dumbali zotlar orasida eng tezpishar zot.

Agar sizning raqamlaringiz hayvonning hozirgi vazni uchun quyi chegaradan ketma-ket ikki martadan koʻp oʻlchovda past boʻlsa — gap zotda emas. Sababni suvda, ratsionda yoki parazitlarda qidiring.

Nega vazn qoʻshilishini koʻz bilan baholab boʻlmaydi?

Tajribali qoʻychivon hayvon vazn qoʻshayotganini yoki toʻxtab qolganini rostdan ham koʻra oladi. Lekin u sutkasiga 170 va 200 gramm orasidagi farqni koʻrmaydi — pul esa aynan shu farqda yotadi.

Hisoblab koʻramiz. Sutkasiga 30 gramm farq — bu boʻrdoqining 100 kunida bosh boshiga 3 kg. 2026-yil avgustda goʻsht uchun qoʻchqorning tirik vazni kilogrammiga 55 000–65 000 soʻmdan olinadi; ehtiyotkorlik bilan quyi chegara boʻyicha hisoblaymiz — 55 000 soʻm/kg (≈ 4,6 $). Unda uch kilogramm bosh boshiga 165 000 soʻm (≈ 14 $), 20 boshlik guruhda esa bir boʻrdoqi siklida 3,3 mln soʻm (≈ 279 $) boʻladi. Koʻz bilan koʻrib boʻlmaydigan, lekin tarozida koʻrinadigan farq shuncha turadi.

Ikkinchi yoʻqotish sekinroq, ammo ogʻriqliroq. Guruh boʻyicha oʻrtacha vazn qoʻshilishi normal boʻlishi mumkin, lekin ichida beshta hayvon oylab qolganlarnikidan ikki baravar kam qoʻshadi: ularda gijja, tish muammosi bor yoki tiqilinch tufayli yemlikka yetib bormaydi. Siz ularga toʻliq ratsion berasiz, vazn qoʻshilishi esa yarim baravar. Har bir boshni oʻlchamasangiz, bunday hayvonlar faqat sotuvda topiladi — xaridor eng yaxshilarini tanlab olganda, ana shu beshtasi sizda qoladi.

Qancha tez-tez tortish kerak va oʻlchovni qanday toʻgʻri qilish kerak?

Boʻrdoqida — 21–30 kunda bir marta. Tez-tez qilishning maʼnosi yoʻq: qorin toʻqimi toʻlishi va sugʻorishdan tirik vaznning sutkalik tebranishi 2–3 kg ga yetadi, qisqa oraliqda esa bu shovqin haqiqiy vazn qoʻshilishini yashiradi. Qoʻzilar tugʻilganda va sutdan ajratilganda, sovliqlar esa qochirish oldidan va tugʻishdan oldin — kondisiyani baholash uchun — tortiladi.

Oʻlchovning oʻzi uchun qoidalar:

• Ertalab, yemlash va sugʻorishdan oldin. Aks holda siz goʻshtni emas, qorin toʻqimidagi narsani oʻlchayapsiz.
• Har doim bir xil tarozi va sutkaning bir xil vaqti. Aniqlikdan koʻra takrorlanuvchanlik muhimroq: doimiy ravishda 1 kg xato koʻrsatadigan tarozi vazn qoʻshilishini hisoblash uchun yaraydi, turli oylarda turli tarozilar esa yaramaydi.
• Oyni emas, oʻlchov sanasini yozib qoʻying. Vazn qoʻshilishi kunlar boʻyicha hisoblanadi, «iyunda» degan yozuv esa hisobni taxminga aylantiradi.

Butun podani tarozidan oʻtkazish imkoni boʻlmasa, yoshi va vazni boʻyicha odatiy hayvonlardan nazorat guruhi tuzing: suruvning 10–15 %i, lekin kamida 20 bosh. Ularning vazn qoʻshilishi butun partiyaning vazn qoʻshilishi hisoblanadi. Tarozisiz vaznni koʻkrak aylanasi va tananing qiya uzunligi boʻyicha lenta bilan ham baholash mumkin — usul va jadvalni «Qoʻyning vaznini tarozisiz qanday aniqlash mumkin» maqolasida koʻrib chiqqan edik. Lentaning xatosi ±5–10 %, dinamikani nazorat qilish uchun bu yetarli, sotishda hisob-kitob uchun esa yoʻq.

Vazn qoʻshilishi pasaysa, nima qilish kerak?

Vazn qoʻshilishi hayvon kasaldek koʻrina boshlashidan oldinroq pasayadi. Bu xoʻjalikdagi muammolarning eng arzon sezgir asbobi, va u sizda allaqachon bor.

Ratsion oʻzgarmagan holda vazn qoʻshilishi pasaysa, nimani qidirish kerak:

Bu raqamning ikkinchi vazifasi — iqtisod. Vazn qoʻshilishining bir kilogrammi tirik vaznning bir kilogrammidan arzon turar ekan, boqish foydali; qimmatroq boʻlib qolsa — qoʻchqorni oʻz hisobingizdan boqayapsiz. Boʻrdoqi bosqichlari boʻyicha vazn qoʻshilishining bir kilogrammi tannarxini qanday hisoblash va chiqish nuqtasi qayerdaligi haqida batafsil «Bir kilogramm vazn qoʻshilishi qancha turadi» maqolasida yozilgan. Agar pasayish sababi yemda boʻlsa, narxlarni solishtirish va almashtiruvchi topish mumkin — xuddi shu yerda, pichan, arpa va paxta kunjarasini qayerdan sotib olish mumkin: 2026-yil 24-avgust holatiga koʻra, yem va inventar boʻlimida 48 ta eʼlon bor.

Yozuvlarni qayerda yuritish kerak: daftar, Excel yoki ilova?

Yozuv usuli xoʻjalik hajmiga qarab tanlanadi, va xoʻjalik kichik boʻlsa, daftar ham yaxshi variant.

Farq yozuvning oʻzida emas: daftar va Excel vaznni saqlaydi, qarorlar esa vazn qoʻshilishi boʻyicha qabul qilinadi — bu raqamni har bir hayvon uchun sanalar boʻyicha alohida hisoblash kerak. Bosh soni oʻnta boʻlsa, buni bir kechada yodda hisoblash mumkin. Ellikta boshda buni hech kim qilmaydi, va yozuvlar hech kim ochib qaramaydigan arxivga aylanadi.

QoyHunterda tortishlarni qanday yuritish kerak

QoyHunter — qoʻylarni hisobga olish uchun CRM va bazar.qoyhunter.com bazari. Tortish boʻlimi aynan daftar va Excel buziladigan qismini yopadi: vazn qoʻshilishini oʻzi hisoblaydi.

Har bir tortish hayvonning vazn tarixi grafigiga tushadi — undan qoʻchqor koʻtarilib boryaptimi yoki toʻxtab qoldimi darhol koʻrinadi. Kunlik vazn qoʻshilishini tizimning oʻzi hisoblaydi: birinchi va oxirgi oʻlchovni oladi, farqni ular orasidagi kunlar soniga boʻladi va har bir hayvon uchun tayyor raqamni koʻrsatadi — sanalar boʻyicha qoʻlda hisoblashga hojat yoʻq. Oxirgi kiritilgan tortish hayvonning joriy vazniga aylanadi, chiziqdagi har bir nuqta esa oʻz sanasi bilan alohida oʻlchov boʻlib qoladi.

Yangi oʻlchov hayvon kartochkasidagi «Oʻlchov qoʻshish» tugmasi bilan qoʻshiladi. Oynada koʻrsatkich tanlanadi — vazn yoki yagʻrin balandligi, qiymat kilogrammda kiritiladi va oʻlchov sanasi koʻrsatiladi; faqat qiymat va sana majburiy. Saqlangandan keyin oʻlchov tarixga tushadi, vazn grafigi esa darhol yangilanadi.

Eslatmalar navbatdagi tortishni oʻtkazib yubormaslikka yordam beradi — oylik oraliqda bu asosiy xavf, chunki oʻtkazib yuborilgan oʻlchov keyingi oraliqni ikki baravar choʻzadi va manzarani xiralashtiradi. Boʻlim yana nimalarni bilishi va telefonda qanday koʻrinishi haqida — qoʻylarni tortish va vazn qoʻshilishi hisobi imkoniyati sahifasida.

Qisqacha

• Kunlik vazn qoʻshilishi = (bugungi vazn − oʻtgan vazn) ÷ oʻlchovlar orasidagi kunlar soni.
• Boʻrdoqining asosiy bosqichida dumbali zotlar uchun norma — sutkasiga 150–250 g; yakuniy bosqichda, 60–75 kg vaznda, vazn qoʻshilishi qonuniy ravishda 120–160 grammgacha pasayadi.
• Boʻrdoqida 21–30 kunda bir marta, ertalab yemlashdan oldin, bir xil tarozida, aniq sanani yozib tortish kerak.
• Hammasiga tarozi yetmasa — nazorat guruhi suruvning 10–15 %i, kamida 20 bosh.
• Sutkasiga 30 g farq — bu boʻrdoqining 100 kunida bosh boshiga 165 000 soʻm (≈ 14 $) va 20 boshda 3,3 mln soʻm (≈ 279 $).
• Ratsion bir xil boʻlgan holda vazn qoʻshilishining pasayishi — signal: suv, parazitlar, yem partiyasi, tiqilinch, issiq.

Koʻp beriladigan savollar

Qoʻchqorning kunlik vazn qoʻshilishini qanday hisoblash mumkin?

Bugungi vazndan oʻtgan tortishdagi vaznni ayiring va bu ikki sana orasidagi kunlar soniga boʻling. Masalan, qoʻchqor 2026-yil 12-aprelda 38 kg, 26-mayda 47 kg tortdi: (47 − 38) ÷ 44 kun = 0,205 kg, yaʼni sutkasiga 205 gramm.

Kunlarni «taxminan bir oy» emas, aniq taqvim boʻyicha hisoblang: oylik oraliqda bir haftalik xato vazn qoʻshilishida taxminan 20 % xatolik beradi, ikki haftalik xato esa — deyarli 50 %.

Boʻrdoqidagi hisor qoʻchqori uchun qanday vazn qoʻshilishi normal?

Oʻzbekistonning dumbali zotlari uchun — hisor, edilboy, jaydari — xonada boʻrdoqining asosiy bosqichida sutkasiga 150–250 gramm norma hisoblanadi. Vazni 30–45 kg boʻlgan yosh mol yaxshi ratsionda 200–250 gramm qoʻshadi, yakuniy bosqichda, 60–75 kg vaznda, vazn qoʻshilishi qonuniy ravishda 120–160 grammgacha pasayadi.

Raqamni hozirgi vaznni hisobga olmasdan baholab boʻlmaydi: 40 kilogrammlik qoʻchqorda 200 gramm — bu norma, 70 kilogrammlikda esa aʼlo natija.

Boʻrdoqidagi qoʻchqorlarni qancha tez-tez tortish kerak?

21–30 kunda bir marta. Tez-tez qilishning maʼnosi yoʻq: bir xil qoʻchqorning tirik vazni sutka davomida qorin toʻqimi toʻlishi va sugʻorishdan 2–3 kg tebranadi, qisqa oraliqda esa bu tebranishlar haqiqiy vazn qoʻshilishini yashiradi.

Ertalab yemlash va sugʻorishdan oldin, har doim bir xil tarozida torting va oʻlchov sanasini aniq yozib qoʻying.

Vazn qoʻshilishini tarozisiz hisoblash mumkinmi?

Ha, koʻkrak aylanasi va tananing qiya uzunligi boʻyicha oʻlchov lentasi bilan — bu usulning xatosi ±5–10 %. Vazn qoʻshilishi dinamikasini kuzatish uchun bu yetarli, chunki xato ikkala oʻlchovda ham taxminan bir xil boʻladi va ayirishda qisman soʻnib ketadi.

Sotishda xaridor bilan hisob-kitob qilish uchun lenta yaramaydi: 60 kilogrammlik qoʻchqorning 10 %i — bu 6 kg, yaʼni 2026-yil avgustning ehtiyotkor narxi boʻyicha 330 000 soʻm (≈ 28 $).

Yem bir xil boʻlsa ham, nega vazn qoʻshilishi pasaydi?

Yozda birinchi tekshirish kerak boʻlgan narsa — suv: oddiy havoda voyaga yetgan qoʻchqorga sutkasiga 6 litr yetadi, +38 °C dan yuqori issiqda esa u 10–12 litr va undan koʻproq ichadi, boʻsh sugʻorgich esa vazn qoʻshilishini bir kunda toʻxtatadi. Keyingi oʻrinda parazitlar turadi (bunda butun guruh emas, guruhdagi 3–5 ta hayvon orqada qoladi), boshqa oqsil miqdoriga ega yangi pichan partiyasi va yemlik oldidagi tiqilinch, bunda maydaroq hayvonlarga joy yetmay qoladi.

Agar butun guruhda vazn qoʻshilishi birdaniga pasaysa — sababni suvda, issiqda yoki yem partiyasida qidiring. Agar guruh boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich normal boʻlsa-yu, ayrim hayvonlar orqada qolsa — bu aniq qoʻylarning salomatligi masalasi, va har bir boshni oʻlchamasangiz ularni topa olmaysiz.