Goýunlarda bradzot: aýazdan soňky ölüm we sanjym bilen goramak
Bradzot ýaş we semiz goýunlary aýazdan soň 8–14 sagatda gyrýar. Alamatlary, sanjym we hasap: 100 baş üçin waksina 1 mln sum, bir ölen goýun 2,2 mln sum.
Goýunlarda bradzot klostridiýalaryň döredýän ýiti ýokanç keseli. Ol ýaş we iň semiz goýunlary birnäçe sagadyň içinde öldürýär, köplenç güýzüň ahyrynda we gyşyň başynda, aýaz düşenden soň. Agşam sap-sagdyn goýun ertir irden garny çişip ölüp ýatan ýerinde tapylýar. Bradzoty bejermek diýen ýaly peýdasyz: kesel antibiotiklerden has çalt ösýär. Sürüni iki zat halas edýär: gyşa çenli birnäçe keselden goraýan waksina bilen sanjym etmek we aç goýunlary gyrawly oda çykarmazlyk.
Aşakda goýunlarda bradzoty nädip tanamaly we ony enterotoksemiýadan hem Sibir başyndan nädip tapawutlandyrmaly, goýun birden ölse näme etmeli, Özbegistanda mallara haýsy tertipde sanjym etmeli we 100 baş ýaş malda sanjym bilen ýitginiň arasynda näçe tapawut bar, şular barada. Bahalar 2026-njy ýylyň oktýabryna görä, hasaplamak üçin alnan kurs: dollaryň kursy 12 055,90 sum (Özbegistanyň Merkezi banky, 17.10.2026).
Goýunlarda bradzot näme we ol näme üçin aýaz bilen gelýär?
Bradzot goýunlaryň ýiti ýokanç keseli. Bu keselde dördünji garnyň we on iki barmak içegäniň içki gabygy çişýär hem-de gan akýar, bedeni bolsa toksinlerden zäherlenýär. Keseli döredýän Clostridium septicum bakteriýasy (MSD weterinar gollanmasynyň maglumatyna görä). Onuň sporalary toprakda ýyllarboýy ýaşaýar we goýnuň içine ot, bede we suw bilen düşýär.
Sporalaryň özi garynda howply däl. Keseli dördünji garnyň diwarynyň zeperlenmegi başladýar. Doňan ot, gyraw düşen iým, üşemek we iýmiň birden üýtgemegi içki gabygy zeperleýär, şonda klostridiýalar göni şonuň içinde köpelip başlaýar. Şonuň üçin vidal.ru weterinar gollanmasyna görä, bradzot esasan ýazda we güýzde hasaba alynýar. Özbegistanda iň howply wagt bolsa oktýabryň ahyryndaky ilkinji aýazlardan gyşyň ortasyna çenli, sürüni ertir irden gyrawly öre sürýän döwür.
Haýsy mallar howp astynda:
- ýaş mal: birinji-ikinji ýaşyndaky urkaçy we erkek toklylar, aýratyn-da sanjym edilmedikler;
- iň semiz we az hereket edýän goýunlar: olarda kesel iň çalt ösýär;
- ertirine öre aç çykýan we ilki bilen doňan ot iýýän sürüler;
- öride otlaýan uly goýunlar: vidal.ru gollanmasyna görä, agylda bakylýan döwürde köplenç ýaş mal keselleýär, öride bolsa uly goýunlar hem.
Goýunlarda bradzotyň alamatlary nähili we goýun näçe wagtda ölýär?
vidal.ru gollanmasyna görä, kesel ýaýran sürüde goýunlaryň 30–35 göterimi keselleýär, keselleýänleriň 90–100 göterimi bolsa ölýär. Bradzot üç görnüşde geçýär:
| Görnüşi | Nähili görünýär | Ölmäge çenli näçe wagt |
|---|---|---|
| Gaty ýiti | Alamatlary diýen ýaly bilinmeýär: talwasa, agzyndan köpük, uly garnyň çişmegi. Köplenç goýny ertir irden ölüp ýatan ýerinde tapýarlar | Birnäçe minutdan birnäçe sagada çenli |
| Ýiti | Temperatura 40,5–41 °C, halsyzlyk, iýmden galmak, ýygy dem almak, agzyndan we burnundan köpük hem şilimşik, dişini gyjyrdatmak, garyn agyry, käwagt ganly içgeçme, kelläniň we bokurdagyň çişmegi | 8–14 sagat |
| Uzaga çekýän | Şol bir alamatlar, ýöne gowşakrak | 3–5 gije-gündiz |
MSD gollanmasy hem ýakyn san berýär: kesel başlanyndan 12–36 sagatda mal ölýär. Esasy zat başga: iki çeşmä görä hem bejergi diýen ýaly kömek etmeýär, antibiotikler ýetişmeýär, sebäbi kesel has çalt ösýär. Uzaga çekýän görnüşde mal lukmany antibiotik we goldaýjy dermanlar berip biler, ýöne diňe şeýle az sanly goýunlaryň aman galmagyna umyt bar.
Bradzotyň ýene bir alamaty: leş çalt çişýär we çüýreýär. Bu diagnoz goýmagy kynlaşdyrýar: ölenden birnäçe sagat soň klostridiýalar başga sebäpden ölen goýnuň dokumalaryny hem basyp alýar. Şonuň üçin MSD maglumatyna görä, barlaghana üçin nusgany ölenden derrew soň alýarlar.
Bradzoty enterotoksemiýadan we Sibir başyndan nädip tapawutlandyrmaly?
Üç kesel hem mallaryň duýdansyz ölmegine getirýär, diňe leşe seredip olary tapawutlandyryp bolmaýar. Takyk jogaby diňe barlaghana berýär, ýöne käbir nyşanlar bar:
| Alamat | Bradzot | Enterotoksemiýa | Sibir başy |
|---|---|---|---|
| Haçan | Aýaz, otuň üstündäki gyraw, güýzüň ahyry we gyş | Semretmek, dänäni birden köpeltmek, şireli ot | Köplenç ýyly pasylda: ýer işlerinden, suw joşmalaryndan we ýagyşlardan soň |
| Kim keselleýär | Iki ýaşa çenli ýaş mal, iň semizler | Semredilýän guzular, toparda iň iriler | Islendik ýaşda, köplenç beýleki mallar hem |
| Leşde näme görünýär | Çalt çişme we çüýreme | Köplenç daşyndan alamat ýok | Burnundan, agzyndan, yzyndan gara, uýamadyk gan |
| Leşi näme etmeli | Özüňiz ýarmaň, mal lukmanyny çagyryň | Özüňiz ýarmaň, mal lukmanyny çagyryň | Hiç haçan ýarmaň, leşi diňe ýakyň |
Üç ýagdaý üçin hem düzgün bir: birden ölen goýny özüňiz ýarmaň we etini ulanmaň. Şeýle duýdansyz ölüm Sibir başynda hem bolýar, ony bolsa asla ýarmak bolmaz. Giňişleýin maglumat goýun birden ölse näme etmeli we Sibir başyny nädip tanamaly makalasynda bar.
Aýazdan soň sürüde goýun ölse näme etmeli?
- Şol gün etrap mal lukmanyna jaň ediň. 2026-njy ýylyň 22-nji iýulyndan goýunlaryň bradzoty çäklendiriji çäreler (karantin) girizilýän mal keselleriniň sanawyna girýär: Ministrler Kabinetiniň 2026-njy ýylyň 20-nji aprelindäki 190-njy karary, 2-nji goşundy, 32-nji bent. Diagnozy goňşy däl, barlaghana goýýar.
- Leşi ýarmaň, derisini soýmaň. Ony ýapyň we mal lukmany gelýänçä itleri golaýyna goýbermäň.
- Galan sürüni ertirine gyraw eräp gutarýança öre çykarmaň. Çykarmazdan öň bede beriň: garny dok goýun doňan oda topulmaýar.
- Hemmesini barlaň, şübhelileriň temperaturasyny ölçäň. Yzda galýanlary, halsyzlary, dişini gyjyrdadýanlary aýry saklaň we mal lukmanynyň gözegçiliginde goýuň.
- Sanjym edilmediklere sanjym ediň. Kesel ýaýran sürüde sanjym etmek mal lukmanynyň karary, ýöne ony ýaza goýmak bolsa bütin gyş goýun ýitirmek diýmekdir.
Goýunlara bradzota garşy sanjym nädip etmeli: gyşky tertip
Özbegistanda bradzota garşy poliwalent waksina ulanylýar: bir sanjym birbada bradzotdan, ýokanç enterotoksemiýadan, goýunlaryň ýaman häsiýetli çişinden we guzularyň dizenteriýasyndan goraýar. gov.uz portalyndaky döwlet satyn alyş resminamalarynda (2026-njy ýylyň apreli) ýazylyşyna görä, bu Clostridium septicum, Cl. oedematiens we Cl. perfringens B, C we D görnüşleriniň ştammlaryndan taýýarlanan işjeňsizlendirilen waksina. Içinde diri bakteriýa ýok. Ony +2…+8 °C aralykda saklaýarlar we doňdurmaýarlar: doňan waksina bozulýar, şonuň üçin gyşda flakony ýük maşynynyň kuzowynda daşamaň.
| Ädim | Haçan | Näme üçin |
|---|---|---|
| Birinji doza | Sentýabrda — oktýabryň başynda: immunitet birinji dozadan takmynan 5 hepde soň emele gelýär. Ýetişmedik bolsaňyz, häzir sanjyň | Immuniteti başladýar |
| Ikinji doza | Poliwalent waksinanyň görkezmesi boýunça 20–25 günden soň; kesel ýüze çykan süride weterinar muny 12–14 güne çenli gysgaldyp biler | Bir doza ygtybarly gorag bermeýär |
| Gaýtadan sanjym | Ýazda we güýzde, ýa-da şol waksinanyň görkezmesi boýunça; kesel ýüze çykan hojalyklarda — ikinji dozadan 3 aý soň, weterinaryň karary bilen | Immunitet birnäçe aý saklanýar, ömürlik däl |
| Bogaz ene goýunlar | Waksinanyň görkezmesi boýunça: GDA-da ýaýran poliwalent waksina üçin — guzlamadan 1,5–2 aý öň, seresaplyk bilen, zeper ýetirmezden | Guzy goragy uwuz bilen alýar |
MSD gollanmasyna görä, ilkinji gezek sanjylýan goýunlara 4 hepde aralyk bilen iki doza berilýär. GDA-da ýaýran poliwalent waksinanyň görkezmesinde aralyk 20–25 gün, bogaz ene goýunlary bolsa guzlamadan 1,5–2 aý öň sanjýarlar. Bu waksinany öndüriji immunitetiň ikinji dozadan 10–12 gün soň emele gelýändigini we 5 aýa çenli saklanýandygyny görkezýär. «Ýazda we güýzde» diýen adaty tertip hem şundan gelip çykýar: vidal.ru gollanmasy ýazda we güýzde ýa-da sürini öre çykarmazdan 20–30 gün öň sanjmagy maslahat berýär. Haýsy waksinany, näçe doza we haýsy aralyk bilen sanjmalydygyny weterinar tassyklaýar.
Eger semretmäge goýlan guzulary enterotoksemiýa garşy poliwalent waksina bilen eýýäm sanjan bolsaňyz, olar bradzotdan hem goralýar — emma diňe immunitet saklanýança. Semrediljek guzulary dänä geçirmezden öň nädip sanjmalydygyny goýunlarda enterotoksemiýa: näme üçin iň semiz guzular ölýär makalasynda gürrüň berdik.
Sanjym näçe durýar we bradzot sanjymsyz näçä düşýär?
100 baş ýaş mal üçin hasaplalyň — agramy takmynan 40 kg bolan urkaçy we erkek toklular. Diri agramyň kilesi 55 000 sum bolanda (şu güýzki beýleki hasaplarymyzda ýaş mallary şeýle hasapladyk) ölen bir baş 2,2 mln sum (≈ 182 $) bolýar, onuň eýýäm iýen iýmini hasaba almasaň.
Waksinanyň bahasyny biraz ýokary alýarys: bir doza 5 000 sum, ýagny her başa iki dozaly kurs 10 000 sum. Etraplarda baha tapawutlanýar, öz weterinar dermanhanaňyzdan anyklaň — netijä täsir etmeýär.
| 100 baş üçin ýagdaý | Ölen baş | Ýitgi ýa-da çykdajy |
|---|---|---|
| Bütin topary sanjmak, iki doza | 0 | 1 mln sum (≈ 83 $) |
| Sanjymsyz, bir goýun öldi | 1 | 2,2 mln sum (≈ 182 $) |
| Sanjymsyz, üç baş öldi | 3 | 6,6 mln sum (≈ 547 $) |
| Kesel ýaýrasa: 30 % keselledi, olaryň 90 %-i öldi | 27 | 59,4 mln sum (≈ 4 927 $) |
Netije ýönekeý: bütin topary sanjmak ölen bir goýnuň bahasynyň ýarysyndan hem arzan. Eger gyşyň dowamynda bradzot hatda bir baş malyňyzy alyp gitse, waksina çykdajysyny iki esse ödedi.
Tertip diňe ikinji doza we ýazky gaýtadan sanjym ýatdan çykmasa işleýär. Iki sanjymyň senelerini goýunlaryň sanjym hasaby we gaýtadan doza ýatlatmasy arkaly ýazyp barmak amatly: QoyHunter, goýunlary hasaba almak üçin CRM we bazar.qoyhunter.com bazary, sanjymy bütin süri ýa-da aýry mal üçin ýazýar we indiki sanjymy öňünden ýatladýar.
Bradzot bolmazlygy üçin goýunlary gyşda nähili bakmaly we öre çykarmaly?
Esasy zat sanjym, emma dogry iým we öre çykarmak keseliň sebäbini aýyrýar:
- Sürini aç garnyna gyrawly öre çykarmaň. Irden ilki bede beriň, gyraw eränden soň öre çykaryň. Bu vidal.ru weterinar gollanmasynyň maslahaty: howply möwsümde öre çykarmazdan öň gödek iým bermeli.
- Doňan, kiflän we gatap galan iým bermäň. Doňan silos, gyraw basan kök miweler we kiflän bede garnyň dördünji bölegine zeper ýetirýär.
- Iými ýuwaş-ýuwaşdan çalyşyň, 10–14 günüň dowamynda, öri otundan bede we dänä geçilende hem.
- Sürini gury, ýel geçmeýän kaşarda saklaň. Üşemek bradzota sebäp bolýan zatlaryň biri.
- Mümkin bolsa, buz ýaly däl, ýyly suw beriň we suw gaplarynyň doňmazlygyny gözegçilikde saklaň.
Bütin gyşa ýetjek bede gorlap goýsaňyz, aç sürini gyrawly öre çykarmaly bolmarsyňyz — süriniň gyşlamagy üçin bede we ot-iým goňşy hojalyklaryň bildirişleri arkaly hem satyn alyp bilersiňiz.
Köp berilýän soraglar
Goýny bradzotdan bejerip bolýarmy?
Hemişe diýen ýaly — ýok. Bradzot ýiti görnüşinde goýny 8–14 sagatda öldürýär, has ýiti görnüşinde bolsa ony eýýäm ölen tapýarlar. MSD gollanmasyna görä, antibiotikler adatça täsir etmäge ýetişmeýär. Diňe kesel uzaga çeken goýunlaryň aman galmak mümkinçiligi bar, olary weterinar bejerýär. Galan sürini halas etmeli: gyrawly öre çykarmaň, bede beriň we sanjylmadyklary sanjyň.
Özbegistanda goýunlara bradzota garşy sanjymy haçan etmeli?
Ilkinji aýazlardan öň: immunitet sowuklara çenli emele geler ýaly, sentýabrda — oktýabryň başynda başlamak gowy, ol birinji dozadan takmynan 5 hepde soň emele gelýär. Sanjylmadyk goýunlara poliwalent waksinanyň iki dozasyny 20–25 gün aralyk bilen berýärler, soňra ýazda we güýzde ýa-da waksinanyň görkezmesi boýunça gaýtalaýarlar — immunitet 5 aýa çenli saklanýar. Bogaz ene goýunlary waksinanyň görkezmesi boýunça sanjýarlar — GDA-da ýaýran poliwalent waksina üçin bu guzlamadan 1,5–2 aý öň, — guzular uwuz bilen gorag alsyn diýip.
Bradzotdan ölen goýnuň etini iýmek bolýarmy?
Ýok. Duýdansyz ölen goýny soýmaýarlar we ete goýbermeýärler: şeýle duýdansyz ölüm adam üçin howply Sibir başyndan hem bolýar. Leşi ýarmaýarlar, üstüni ýapýarlar we etrap weterinaryny çagyrýarlar. 2026-njy ýylyň 22-nji iýulyndan bäri bradzot Özbegistanda karantin girizilýän keselleriň sanawyna girýär (Ministrler Kabinetiniň 190-njy karary, 2-nji goşundy, 32-nji bent).
Enterotoksemiýa garşy sanjym bradzotdan hem goraýarmy?
Hawa, eger poliwalent waksina sanjan bolsaňyz: ol birbada bradzotdan, ýokanç enterotoksemiýadan, ýaman häsiýetli çişden we guzularyň dizenteriýasyndan goraýar. Emma gorag birnäçe aý saklanýar. Tomusda semretmeden öň sanjylan guzular gyşa çenli immunitetsiz galyp bilerler — sanjym senesini barlaň we zerur bolsa aýazlardan öň gaýtadan sanjyň.
100 goýna bradzota garşy sanjym näçä düşýär?
Waksinanyň bir dozasy takmynan 5 000 sum bolanda, 100 baş üçin iki dozaly kurs 2026-njy ýylyň oktýabryna takmynan 1 mln sum (≈ 83 $) düşýär. Agramy 40 kg bolan ölen bir goýun, diri agramynyň kilesi 55 000 sumdan, 2,2 mln sum (≈ 182 $) durýar — bütin topary sanjmakdan köp.
Mallaryňyzyň hasabyny QoyHunter-de alyp baryňGoýundarçylar üçin CRM: mallaryň baş sany, saglyk, agram çekmek, maliýe we seljerme — programmada we Telegram-botda.Ähli mümkinçilikler →