Guzularda pnewmoniýa: güýzki ýötel we süriniň ýitgisi

Pasterellez pnewmoniýada guzy üsgürýär, gyzgyny 40,5 gradusdan ýokary (kada 38,3–39,9). Öýken gurçugyndan tapawudy, ýüz guzyda ýitgi 6,26 million sum.

Guzularda pnewmoniýa ýaş mallar bir topara jemlenenden soň ilkinji hepdelerde başlaýar: öri meýdanyndan gaýdyp gelip kaşara salnandan, daşalandan, semretmäge satyn alnandan ýa-da enelerinden aýrylandan soň. Guzy sürüden yzda galýar, boýnuny uzadyp durýar, ýygy-ýygydan we kynlyk bilen dem alýar, göni içegedäki gyzgynlygy 40,5 gradusdan ýokary. Bu ýiti pasterelýoz pnewmoniýasy, onda wagt sagatlar bilen hasaplanýar: bejergi näçe giç başlansa, mal ýitirmek howpy şonça ýokary, ýiti görnüş käwagt alamatlar aýdyň görnüp ýetişmänkä öldürýär. Emma gyzgynlygy ýok ýötel hemişelik diýen ýaly başga zat: köplenç öýken gurçuklary, olara antibiotik peýdasyzdyr.

Aşakda: ikisini kaşarda bäş minutda nädip tapawutlandyrmaly, ilkinji gün näme etmeli we güýzki ýaýrawyň ýüz sany höwür seçilen guzuda näçe çykdajy getirýändigi. Hasaplamalar 2026-njy ýylyň sentýabr bahalary boýunça edildi, Özbegistanyň Merkezi bankynyň 2026-njy ýylyň 9-njy sentýabryndaky kursy — bir dollar 11 813 sum.

Guzular näme üçin aýratyn güýzde ýötelýär

Pasterelýoz pnewmoniýasy — Mannheimia haemolytica, Bibersteinia trehalosi we Pasteurella multocida bakteriýalarynyň döredýän ýiti öýken ýallanmasy. Olar sagdyn goýunyň burun-bokurdagynda ýaşaýar we diňe bedeni gowşadygyna howply bolýar: özbaşyna keseli başlamaýar. Arassa pasterelýoz diýen ýaly bolmaýar — adatça öýkeni ilki wirus ýa-da mikoplazma (Mycoplasma ovipneumoniae) zeperlendirýär, bakteriýalar bolsa taýýar ýere gelip girýär.

Goragy gowşadýan hut hojalygyň güýzki tertibi. MSD weterinar gollanmasyna görä, kesel köplenç golaýda bolan stressden soň ýaýraýar — daşalandan, höwür seçilenden, iýmit düýpgöter üýtgänden ýa-da dürli hojalyklardan mallar garyşdyrylandan soň. Sentýabrda we oktýabrda Özbegistanda bularyň hemmesi bir wagta gabat gelýär:

• kaşara salmak. Ýaş mallar öri meýdanyndan kaşara gaýdyp gelýär, iým üýtgeýär, howa üýtgeýär;
• temperatura tapawudy. Sentýabryň başynda Daşkent welaýatynda gündiz entek +28…+32 gradus, aýyň ahyrynda bolsa gijeler +11…+13 gradusa çenli aşak düşýär: gije-gündizdäki 15–17 gradus tapawut bu ýerde adaty zat;
• dykyzlyk. Ýaş mallary bir agyla çykarýarlar we uly mallara garanyňda dykyz saklaýarlar;
• ammiak we tozan. Howa çykaryjysyz ýapyk kaşarda düşelgiň ammiagy dem alyş ýollarynyň ýyly gatlagyny ýakýar — şondan soň bakteriýalar päsgelçiliksiz girýär;
• daşamak we bazar. Başga sürüden satyn alnan mal özi bilen başga mikroflora getirýär;
• giç höwür seçmek. Guzy birden enesiniň süýdüni we enesinden galan ýokançlyga garşylygyň galyndysyny ýitirýär.

Şu ýerden güýzüň esasy amaly düzgüni gelip çykýar: stresleri birleşdirmäň. Höwür seçmegi, kowup geçirmegi, daşamagy, iým üýtgetmegi we sanjymy iki-üç hepde aralyk bilen ýerine ýetiriň, «eller ýetdi» diýip bir günde etmäň.

Guzulardaky pnewmoniýany öýken gurçuklaryndan nädip tapawutlandyrmaly

Özbegistanda güýzde guzynyň ýötelmegine üç dürli sebäp bar, bejergileri hem dürli. Diktiokaulýoz — Dictyocaulus filaria öýken gurçuklary bilen ýokaşmak, mal olary çygly öri meýdanlaryndan we ýaplaryň ýanyndan alýar; antibiotik olara hiç hili täsir etmeýär.

Eger sürüde köp mal ýötelýän bolsa-da, hemmesiniň gyzgynlygy kadaly bolsa — nejis barlagyndan we gurçuga garşy bejergiden başlaň: derman synplaryny we möwsümleýin tertip-nusgasyny goýunlarda gurçuklar we parazitler barada makalada ara alyp maslahatlaşdyk. Ýöne müzmin pnewmoniýa hem gyzgynlygy bolmazdan dowam edýär, şonuň üçin gurçuga garşy bejergiden soň ýötel gitmese — ikinji gezek gurçuk dermany bermän, gaýtadan barlag gerek. Eger toparda bir-iki guzy gyzgynlyk we dem gysylmagy bilen aýrylan bolsa — bu pasterelýoz, oňa ertire çenli garaşyp bolmaýar.

Haýsy alamatlary gaçyrmaly däl

Ölçemegi irden, kowmazdan öň etmeli: agylda kowlandan soň sagdyn malda hem gyzgynlyk we dem alyş ýygylygy ýokarlanýar.

• Göni içege gyzgynlygy. Goýun üçin kada — 38,3–39,9 gradus (MSD gollanmasy). Guzy üçin aýratyn kada gollanmalarda ýok, şonuň üçin hereketli we çalasygan guzuda ýokarky çäge ýakyn baha gorkuzmaly däl. Gyzgynlyk — 40,5 gradusdan ýokary.
• Dynç wagty dem alyş. Goýun üçin kada — minutda 16–34 dem. Guzularda ýygylyk ýokary, ýöne takyk kada ýok: şol bir malyň adaty ýagdaýy bilen deňeşdiriň. Pnewmoniýada dem alyş ep-esli ýygjamlaşýar, köplenç minutda 60-dan ýokary, garyn döş bilen bile işleýär.
• Iýmit islegi. Pasterelýozda ol ýötel peýda bolmanka ýitýär. Ýemlige golaýlamadyk guzy bir gezek ýötelen guzydan wajypdyr.
• Özüni alyp barşy. Topardan yzda galýar, kellesini aşak salyp, boýnuny uzadyp durýar, gulaklary pyrryldaýar.
• Burun we gözler. Ýelimsi ýa-da köpüklenen akym, agşama golaý galyňlaýar.

4–10 aýlyk gowy semiz guzynyň hiç hili alamatsyz birden ölmegi hem pasterelýoz, diňe onuň ulgamlaýyn görnüşi (Bibersteinia trehalosi). Ol ýaňy höwür seçilen ýaş mallara çozýar, iň ýokary derejesi sentýabr–dekabr aýlaryna gabat gelýär.

Guzularda pnewmoniýa sürä näçe ýitgi getirýär

Hasaplamany ýazky owlak-guzy möwsüminden süýtden aýrylan 100 guzy boýunça ederis. Oktýabr aýynyň başynda şeýle guzynyň agramy takmynan 35 kg bolýar. Diri agramyň 1 kilosy 55 000 sum bolsa (bu güýzki 55 000–65 000 sum baha aralygynyň iň aşaky çägi), onda bir guzy 1,93 million sum durýar (≈ 163 $).

Seresap hasaby alalyň: ýüzden 15 baş keselledi, olaryň ikisi öldi, galan on üçüsi keseli geçirip, ösüşde yzda galdy.

Yzda galmagy göz bilen däl, hasap bilen çaklaýarys. Ispaniýadaky barlaglara görä (González we başg., 2016) öýkeni zeperlenen guzular sagdyn guzulara garanyňda günde ortaça 36 gram az agram goşupdyr. Täze Zelandiýadaky Massey uniwersitetiniň işlerine görä (Alley, 1987; Goodwin-Ray we başg., 2004 tassyklapdyr) öýken ýüzüniň her 10 % zeperlenmesine aýda takmynan 1 kilogram ýitgi düşýär. Seresap bahany alýarys: semretmegiň galan 90 gününde günde 36 gram.

Bejergä gerek zatlar — antibiotik we ýallyga garşy derman — sanjymy eýesiniň özi edýän bolsa, her baş üçin 6 000–10 000 sum töweregi durýar; mal lukmanyny çagyrmagyň bahasyny aýratyn hasaplaň. Gatnaşyga üns beriň: bejergi ýitginiň diňe iki göterimini düzýär. Gymmat düşýän zat antibiotik çüýşesi däl, eýsem giç görlen guzy we sag galanlaryň agram artyşynyň ümsümje peselmegi.

Ilkinji gije-gündizde näme etmeli

1. Kesel guzyny aýyryň. Gury, çekeniň ýok ýerde saklaň, suwy ýanynda bolsun. Umumy agylda pasterellýozly bir guzy ýanyndakylara kesel ýokuşdyrýar.
2. Toparyň hemmesiniň gyzgynyny ölçäň. Üsgülewüge däl, gyzgyna seredýäris: keselleýänler köplenç üsgürýänlerden köp bolýar.
3. Antibiotigi diňe mal lukmanynyň bellemegi bilen we malyň agramyna görä takyk ulanyň. MSD gollanmasyna görä ulanylýan shemalar şeýle: uzak täsirli oksitetrasiklin 20 mg/kg bir gezek (ýa-da her 24 sagatdan 10 mg/kg), florfenikol her 48 sagatdan 20 mg/kg. 35 kg-lyk guzy üçin 20 %-li oksitetrasiklin dozasy takmynan 3,5 ml, ýagny diri agramyň her 10 kg-na 1 ml; 30 %-li derman üçin şol hasap her 15 kg-a 1 ml berýär. Dozany «göz bilen» almaýarlar: az berilse bejermeýär, köp berilse böwrege zyýan berýär.
4. Ýallyga garşy derman (fluniksin, ketoprofen, meloksikam) ilkinji gije-gündizde gyzgyny we dem gysmasyny aýyrýar — mal içip-iýip başlaýar.
5. 24–48 sagatdan soň ýagdaýa baha beriň. Gyzgyn peselmese, shemany mal lukmany üýtgedýär; eýesi birinji antibiotige ikinjisini özbaşdak goşmaly däl.
6. Sanjym senesini we garaşma möhletini ýazyp goýuň. Bu antibiotiklerde etine garaşma möhleti birnäçe gün däl, eýsem bir aý we ondan hem köp: uzak täsirli oksitetrasiklinde 28–35 gije-gündiz, florfenikolda 39-a çenli. Takyk san hemişe satyn alnan derman bilen gelen gollanmada bolýar.

Sowuk düşmänkä pnewmoniýanyň ýaýramagynyň öňüni nähili almaly

• Kaşarda howa çykaryjy. Howa ýokary çykmaly, malyň arkasynyň derejesinde çeken bolmaly däl; meýdan, howa çykaryjy we düşek normalaryny goýun kaşarynyň synynda hasapladyk.
• Gury düşek. Çig düşekden ammiak çykýar, ammiak bolsa bakteriýalara ýol açýar. Düşegiň üstüne goýlan el gury galýança saman sepip durýarlar; gyşa gury ot, saman we goşma iými iým we düşek satlygy baradaky bildirişlerden alyň.
• Dykyzlyk. Ýaş mallary ýaşyna we agramyna görä toparlap saklaýarlar, hemmesini bir ýere ýygnamaýarlar.
• Güýzki gurçuga garşy derman — mal gyşky bakyşa goýlanda berilýär, ol öýken gurçuklaryny hem aýyrýar.
• Karantin satyn alnan mallar üçin — sürüden aýry 21–30 gün.
• Pasterellýoza garşy waksina — diňe öňünden. Iki dozaly waksinalarda goranyş ikinji sanjymdan iň az iki hepde geçenden soň döreýär, ýagny birinji sanjymdan takmynan 6–8 hepde soň (dozalaryň arasy — 4–6 hepde). ÝMG-de giňden ulanylýan bir dozaly waksinalarda immunitet 10–15 gije-gündizde döreýär diýilýär, her ýyl gaýtadan sanjym edilýär. Özbegistanyň hökmany döwlet sanjym kalendaryna bu waksina girmeýär, şonuň üçin derman barlygyny we shemany etrap weterinar bölüminden anyklaň.
• Ýazgy. Kim keselledi, nämäni we haçan bejerdiler, garaşma möhleti haçan gutarýar — ýazgy bolmasa, bu bir hepdede ýatdan çykýar. Biz QoyHunter-de — goýun hasabyny ýöredýän CRM-de we bazar.qoyhunter.com bazarynda — muny bejergi žurnalynda saklaýarys: derman, doza we sanjym senesi ýazylýar, garaşma möhletiniň ahyryna bolsa ýatlatma goýulýar. Goýunlaryň sanjym we bejergi žurnalyny nähili ýöretmeli, mümkinlikler sahypasynda ýazylan.

Guzularda güýzki pnewmoniýa tebigy betbagtçylyk däl, eýsem tertibiň netijesi. Gyşky bakyşa goýmagy, süýtden aýyrmagy we daşamagy dürli wagta goýdyňyz, howa çykaryjyny açdyňyz, gury saman sepdiňiz, yzda galan guzynyň gyzgynyny şol gün ölçediňiz — alty million sum hojalykda galýar.

Doza, derman saýlamak we möhletler hemişe mal lukmanynyň işi. Bu makala keseli wagtynda görmäge kömek edýär, mal lukmanynyň barlagynyň ornuny tutmaýar.

Köp berilýän soraglar

Guzynyň öýkeni çişdimi ýa-da ýöne üsgürýärmi, nädip bilmeli?

Üsgülewüge däl-de, temperatura we dem alşyna serediň. Öýken çişmesinde göni içegeden ölçelen temperatura 40,5 gradusdan ýokary bolýar (kadasy 38,3–39,9 gradus), dynç ýatan wagty minutda adatdaky 16–34 gezekden göze görnüp ýygy dem alýar, garny döşi bilen bile işleýär we guzy iýmden galýar. Temperaturasy kadaly, iýmini gowy iýýän bolsa, üsgülewük köplenç öýken gurçuklaryndan ýa-da tozandan bolýar, ony antibiotik bilen däl-de, gurçuga garşy derman bilen bejerýärler.

Guzularda öýken çişmesini näme bilen bejermeli?

Weterinaryň belläp beren antibiotigi bilen we hökman malyň agramyna görä. MSD gollanmasyna görä ulanylýan bejeriş tertibi: uzak täsirli oksitetrasiklin 20 mg/kg bir gezek ýa-da florfenikol 20 mg/kg 48 sagatdan bir, birinji gün çişe garşy derman bilen bile. 35 kg agramly guzy üçin bu takmynan 3,5 ml 20 göterimli oksitetrasiklin. Gowulaşýandygyny 24–48 sagatdan soň görýärler; gyzzyrma gaçmasa, bejergini weterinar üýtgedýär.

Bir guzy üsgürse, bütin topary bejermelimi?

Bütin topary däl, ýöne hemmesini barlamaly: şol gün termometr bilen ähli mallaryň temperaturasyny ölçäp çykyň. Temperaturasy 40,5 gradusdan ýokary bolanlary, entek üsgürmeseler-de, bejerýärler. Zerurlyk ýok wagty ähli mallara öňüni almak üçin antibiotik bermek bakteriýalary dermana çydamly edýär we pul boşuna gidýär.

Antibiotik sanjymyndan näçe gün soň maly ete tabşyrmak bolýar?

Dermanyň görkezmesinde ýazylan garaşma möhleti geçmezden öň bolmaz, bu antibiotiklerde ol möhlet uzak: uzak täsirli oksitetrasiklinde takmynan 28–35 gün, florfenikolda 39 güne çenli. Sanjym eden senäňizi we dermanyň adyny ýazyp goýuň: bu möhleti ýatda saklap bolmaýar, ony bozsaňyz, etiň hiline nägilelik döreýär, alyjynyň öňünde abraýyňyz hem gaçýar.

Pasterellýoza garşy waksina kömek edýärmi?

Kömek edýär, ýöne diňe öňünden sanjylan bolsa. Iki dozaly waksinalarda gorag birinji sanjymdan takmynan 6–8 hepde soň döreýär: 4–6 hepde aralykda iki sanjym we ikinji sanjymdan soň ýene iki hepde. Kesel ýaýran wagty waksina sanjmak peýdasyz, şol wagt antibiotik we kaşardaky mallaryň sanyny azaltmak kömek edýär. Waksinanyň barlygyny we sanjym tertibini etrap weterinar bölüminden soraň: ol hökmany döwlet sanjym kalendaryna girmeýär.