Қозы пневмониясы: күзде неге жөтеледі, отарға қанша шығын

Қозы қораға көшкенде, тасымалданғанда не енесінен айырылғанда жөтелсе, бұл пастереллез: қызуы 40,5 °C-тан жоғары (қалыпты 38,3–39,9). Жүз қозыға шығын 6,26 млн сум.

Қозы пневмониясы төлді бір топқа жинағаннан кейінгі алғашқы апталарда басталады: жайылымнан қайтарып қорада ұстағанда, тасымалдағанда, бордақылауға сатып алғанда немесе енесінен айырғанда. Қозы отардан қалып қояды, мойнын созып тұрады, жиі әрі қиналып дем алады, тік ішектегі қызуы 40,5 °C-тан жоғары болады. Бұл — пастереллездік жедел пневмония, мұнда әр сағат маңызды: емдеуді неғұрлым кеш бастасаңыз, малдан айырылу қаупі соғұрлым жоғары, ал жедел түрінде мал кейде белгілері анық білінбей тұрып-ақ өліп кетеді. Ал қызусыз жөтел көбіне басқа ауру: жиі өкпе құрттары, оған антибиотиктің пайдасы жоқ.

Төменде қорада бес минутта бірін екіншісінен қалай ажыратуға болатыны, алғашқы тәулікте не істеу керегі және күзгі өршудің жүз қозыны енесінен айырған шаруашылыққа қанша шығын келтіретіні жазылған. Есептер 2026 жылғы қыркүйектегі бағамен жасалды, Өзбекстан Орталық банкінің 2026 жылғы 9 қыркүйектегі бағамы — долларға 11 813 сум.

Қозы күзде неге жөтеледі

Пастереллездік пневмония — Mannheimia haemolytica, Bibersteinia trehalosi және Pasteurella multocida бактериялары туғызатын өкпенің жедел қабынуы. Олар сау қойдың мұрын-жұтқыншағында мекендейді және ағза әлсіреген кезде ғана қауіпті болады: өздігінен ауру тудырмайды. Таза пастереллез сирек кездеседі — әдетте өкпені алдымен вирустар немесе микоплазма (Mycoplasma ovipneumoniae) зақымдайды, ал бактериялар дайын жерге кіреді.

Малдың қорғаныш күшін дәл күзгі шаруашылық жұмыстары әлсіретеді. MSD ветеринариялық анықтамалығы бойынша, ауру көбіне жақында болған күйзелістен кейін шығады: тасымалдаудан, енесінен айырудан, рационның кенет өзгеруінен немесе әртүрлі шаруашылықтардан келген малды араластырудан кейін. Өзбекстанда қыркүйек пен қазанда мұның бәрі қатар келеді:

• қорада ұстауға көшу. Төл жайылымнан қораға қайтады, жем өзгереді, ауа өзгереді;
• температураның ауытқуы. Қыркүйектің басында Ташкент облысында күндіз әлі +28…+32 °C, ал айдың соңына қарай түнде +11…+13 дейін түседі: тәулігіне 15–17 градус айырма мұнда әдеттегі жағдай;
• тығыз ұстау. Төлді бір қораға жинап, ересек малға қарағанда тығызырақ ұстайды;
• аммиак пен шаң. Желдеткішсіз жабық қорада төсеніштен шыққан аммиак тыныс жолдарының шырышты қабығын күйдіреді — содан кейін бактериялар кедергісіз кіреді;
• тасымал және базар. Бөтен отардан сатып алынған мал өзімен бірге бөтен микрофлораны алып келеді;
• қозыны кеш айыру. Қозы енесінің сүтінен де, енесінен берілген иммунитеттің қалдығынан да бірден айырылады.

Осыдан күзгі басты ереже шығады: күйзелістерді бір мезгілге қатар келтірмеңіз. Қозыны енесінен айыруды, айдауды, тасымалдауды, жемді ауыстыруды және екпе егуді бір күнде емес, бір-бірінен екі-үш апта алшақ жүргізген жөн, «қол босады» деп бәрін бір күнде істемеңіз.

Қозы пневмониясын өкпе құрттарынан қалай ажыратуға болады

Өзбекстанда күзде қозының жөтелуіне үш түрлі себеп бар және олардың емі әртүрлі. Диктиокаулез — Dictyocaulus filaria өкпе құрттарын жұқтыру, мал оларды дымқыл жайылымдар мен арық бойынан жұқтырады; антибиотик оларға мүлде әсер етпейді.

Отарда көп мал жөтеліп, бәрінің қызуы қалыпты болса, нәжісті құрт дернәсіліне талдатудан және құрт түсіретін дәрі беруден бастаңыз: дәрі топтары мен маусымдық кестені қой құрттары мен паразиттері туралы мақалада талдадық. Бірақ созылмалы пневмония да қызусыз созылады, сондықтан дегельминтизациядан кейін жөтел басылмаса, құрт дәрісін екінші рет беру емес, малды қайта қарау керек. Ал топтан қызуы көтеріліп, ентігіп тұрған бір-екі қозы бөлек қалса — бұл пастереллез, оны ертеңге қалдыруға болмайды.

Қандай белгілерді жіберіп алуға болмайды

Таңертең, малды айдамай тұрып өлшеңіз: қорада айдап жүгірткеннен кейін сау малдың да қызуы мен тыныс жиілігі көтеріледі.

• Тік ішектегі қызу. Қойдың қалыпты қызуы — 38,3–39,9 °C (MSD анықтамалығы). Анықтамалықтар қозыға бөлек норма бермейді, сондықтан ширақ, сергек қозыда жоғарғы шекке жақын көрсеткіш сізді алаңдатпауы керек. Қызба — 40,5 °C-тан жоғары.
• Тыныштықтағы тыныс. Қой минутына 16–34 рет дем алады. Қозыда жиірек, бірақ нақты нормасы жоқ: сол малдың өзінің әдеттегі күйімен салыстырыңыз. Пневмонияда тыныс айтарлықтай жиілейді, көбіне минутына 60-тан асады, іш кеудемен бірге қозғалады.
• Тәбет. Пастереллезде тәбет жөтел басталмай тұрып жоғалады. Астауға келмеген қозыға жөтелген қозыдан бұрын назар аударыңыз.
• Жүріс-тұрысы. Топтан қалады, басын төмен салып, мойнын созып тұрады, құлағы салбырап кетеді.
• Мұрын мен көз. Шырышты немесе көбікті бөлінді ағады, кешке қарай қоюланады.

Қоңы жақсы 4–10 айлық қозының ешбір белгі көрсетпей кенеттен өліп кетуі де — пастереллез, тек оның жүйелі түрі (Bibersteinia trehalosi). Ол көбіне жақында енесінен айырылған төлді шалады, ең көп кездесетін кезі — қыркүйек — желтоқсан.

Төлдің пневмониясы отарға қанша шығын әкеледі

Есепті көктемде туған 100 енесінен айырылған қозыға шығарамыз. Қазан айының басында мұндай қозы шамамен 35 кг тартады, ал тірілей салмағы 55 000 сум/кг болса (бұл күзгі баға аралығының 55 000–65 000 сум төменгі шегі) — бағасы 1,93 млн сум (≈ 163 $) болады.

Сақтықпен есептейік: жүзден 15 бас ауырды, оның екеуі өлді, қалған он үшеуі аурудан кейін өсуден қалып қойды.

Өсуден қалуды көзбен емес, есеппен санаймыз. Испан зерттеулеріне сәйкес (González және т.б., 2016) өкпесі зақымданған қозылар сау қозыларға қарағанда тәулігіне орта есеппен 36 грамм кем салмақ қосқан. Жаңа Зеландиядағы Масси университетінің еңбектері бойынша (Alley, 1987; Goodwin-Ray және т.б., 2004 растаған) өкпе бетінің әрбір 10 % зақымдануына айына шамамен 1 килограмм салмақ жоғалады. Біз сақ бағаны аламыз: бордақылаудың қалған 90 күніне тәулігіне 36 грамм.

Емдеу курсына кететін дәрі — антибиотик пен қабынуға қарсы дәрі — егер мал иесі өзі ексе, бір басқа шамамен 6 000–10 000 сум тұрады; мал дәрігерін шақыру бөлек есептеледі. Арақатынасқа назар аударыңыз: емдеу шығынның небәрі екі пайызын құрайды. Қымбатқа түсетіні — антибиотик құтысы емес, кеш байқалған қозы және аман қалғандардың салмақ қосуындағы байқалмай кеткен кемістік.

Алғашқы тәулікте не істеу керек

1. Ауру қозыны бөлек алыңыз. Құрғақ, жел өтпейтін жер болсын, жанында су тұрсын. Ортақ қорадағы пастереллезбен ауырған бір қозы көршілеріне жұқтырады.
2. Бүкіл топтың температурасын өлшеңіз. Жөтелді емес, қызуды іздейміз: ауыратындар көбіне жөтеліп жүргендерден көп болады.
3. Антибиотикті мал дәрігері тағайындаған бойынша және малдың салмағына қарай ғана беріңіз. MSD анықтамасы бойынша жұмыс схемалары мынадай: ұзақ әсерлі окситетрациклин 20 мг/кг бір рет (немесе 10 мг/кг әр 24 сағат сайын), флорфеникол 20 мг/кг әр 48 сағат сайын. 35 кг қозыға 20 %-дық окситетрациклиннің дозасы — шамамен 3,5 мл, яғни тірілей салмақтың әр 10 кг-на 1 мл; 30 %-дық дәрі үшін сол есеп әр 15 кг-на 1 мл береді. Дозаны «көзбен» алмайды: аз берсе — емдемейді, көп берсе — бүйрекке зиян.
4. Қабынуға қарсы дәрі (флуниксин, кетопрофен, мелоксикам) алғашқы тәулікте қызу мен ентігуді басады — мал су ішіп, жем жей бастайды.
5. 24–48 сағаттан кейін бағалаңыз. Температура түспесе, схеманы мал дәрігері өзгертеді, мал иесі бірінші антибиотикке екіншісін өзі қоспайды.
6. Егілген күні мен күту мерзімін жазып қойыңыз. Бұл антибиотиктердің ет бойынша күту мерзімі бірнеше күн емес, шамамен бір ай және одан да көп: ұзақ әсерлі окситетрациклинде 28–35 тәулік шамасында, флорфениколда — 39-ға дейін. Нақты саны әрқашан сатып алған дәріңіздің нұсқаулығында жазылады.

Суыққа дейін індеттің алдын қалай алуға болады

• Қорадағы желдеткіш. Ауа жоғары кетуі керек, малдың арқасы тұсында жел жүрмеуі тиіс; ауданға, желдетуге және төсемге қатысты нормаларды біз қой қорасы туралы шолуда санап шықтық.
• Құрғақ төсеніш. Дымқыл төсеніш аммиак шығарады, аммиак бактерияларға жол ашады. Төсеніштің үстіне қол тигенде құрғақ болып тұрғанша сабан себе беріңіз; қыстық пішенді, сабанды және құрама жемді жем-шөп пен төсеніш сату хабарландырулары арқылы алады.
• Тығыздық. Төлді жасы мен салмағына қарай топтап ұстайды, бәрін бірге емес.
• Күзгі дегельминтизация қораға қамаған кезде жасалады — ол өкпе құрттарын да жояды.
• Карантин сатып алынған малға — отардан бөлек 21–30 күн.
• Пастереллезге қарсы вакцинаны алдын ала ғана егіңіз. Екі дозалы вакциналарда қорғаныс екінші инъекциядан кейін екі аптадан бұрын пайда болмайды, яғни бірінші егуден есептегенде шамамен 6–8 аптадан соң (дозалар арасы — 4–6 апта). ТМД-да кең тараған бір дозалы вакциналарда иммунитет 10–15 тәулікте қалыптасады деп көрсетілген, жыл сайын қайта егіледі. Өзбекстанның міндетті мемлекеттік екпе күнтізбесіне бұл вакцина кірмейді, сондықтан дәрінің бар-жоғын және схемасын аудандық ветеринарлық бөлімшеден нақтылаңыз.
• Жазба. Кім ауырды, немен және қашан емделді, күту мерзімі қашан бітеді — жазбасыз бұл бір аптада ұмытылады. Біз QoyHunter-де, қой есебіне арналған CRM-де және bazar.qoyhunter.com базарында мұны ем-шара журналында сақтаймыз: дәрі, доза және егілген күн, ал күту мерзімі біткен кезге еске салғыш қойылады. Қойдың екпе және ем-шара журналын қалай жүргізу керек — мүмкіндіктер бетінде жазылған.

Қозылардың күзгі пневмониясы — табиғи апат емес, кестенің салдары. Қораға қамауды, енесінен айыруды және тасымалдауды уақытқа бөліп, желдеткішті ашып, құрғақ сабан себіп, өсуден қалған қозының температурасын сол күні өлшесеңіз — алты миллион сум шаруашылықта қалады.

Доза, дәріні таңдау және мерзім — әрқашан мал дәрігерінің еншісінде. Бұл мақала ауруды уақытында байқауға көмектеседі, қарап-тексеруді алмастырмайды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қозыда өкпе қабынуы бар екенін қарапайым жөтелден қалай ажыратуға болады?

Жөтелге емес, дене қызуы мен тынысына қараңыз. Өкпе қабынғанда тік ішектегі температура 40,5 °C-тан жоғары болады (қалыпты мөлшері — 38,3–39,9 °C), қозы тыныш тұрғанның өзінде минутына 16–34 болатын қалыпты тыныстан әлдеқайда жиі дем алады, іші кеудесімен бірге қимылдайды, жемін жемей қояды. Дене қызуы қалыпты, тәбеті жақсы қозының жөтелі көбіне өкпе құрттарынан немесе шаңнан болады, оны антибиотикпен емес, құрт түсіретін дәрімен емдейді.

Қозының өкпе қабынуын немен емдейді?

Мал дәрігері тағайындаған антибиотикпен, малдың салмағына қарай қатаң мөлшермен. MSD анықтамалығы бойынша қолданылатын емдеу схемалары — ұзақ әсер ететін окситетрациклин 20 мг/кг бір рет немесе флорфеникол 20 мг/кг 48 сағат сайын, бірінші тәулікте қабынуға қарсы дәріні қоса береді. Салмағы 35 кг қозыға бұл шамамен 3,5 мл 20 % окситетрациклин. Жақсарғанын 24–48 сағаттан кейін бағалайды; қызуы түспесе, схеманы мал дәрігері өзгертеді.

Бір қозы жөтелсе, бүкіл топты емдеу керек пе?

Бүкіл топты емдеу керек емес, бірақ түгел тексеру керек: сол күні барлық малды термометрмен аралап шығыңыз. Температурасы 40,5 °C-тан жоғары малды емдейді, олар әлі жөтелмесе де. Қажеті болмаса, бүкіл топқа антибиотик беру бактериялардың дәріге төзімділігін арттырады, ақшаңыз да босқа кетеді.

Антибиотик салғаннан кейін малды неше күннен соң етке өткізуге болады?

Дәрінің нұсқаулығында көрсетілген күту мерзімі өтпейінше болмайды, ал бұл антибиотиктерде ол ұзақ: ұзақ әсер ететін окситетрациклинде шамамен 28–35 тәулік, флорфениколда — 39 тәулікке дейін. Ине салған күнді және дәрінің атын жазып қойыңыз: бұл мерзім есте қалмайды, ал оны бұзсаңыз, ет сапасына шағым да түседі, сатып алушы алдында беделіңіз де кетеді.

Пастереллезге қарсы екпе көмектесе ме?

Көмектеседі, бірақ алдын ала егілсе ғана. Екі рет егілетін вакциналарда қорғаныс бірінші инеден кейін шамамен 6–8 аптадан соң пайда болады: 4–6 апта аралықпен екі рет егіп, екіншісінен кейін тағы екі апта өтуі керек. Індет ушыққан кезде егудің пайдасы жоқ — ондайда антибиотик пен қорадағы малды сиретудің ғана көмегі бар. Вакцинаның бар-жоғын және егу схемасын аудандық ветеринарлық учаскеден сұраңыз: ол міндетті мемлекеттік екпе күнтізбесіне кірмейді.