Goýunlara mineral iým: duz, selen, kobalt, norma we bahasy

Goýun toprak ýalaýar, biri-biriniň ýüňüni iýýär, guzy gowşak doglýar: bu mineral ýetmezçiligi. Duz, selen, kobalt, ýod, mis normalary we 150 baş süri üçin çykdajy.

Bede gowy, arpa bar, nowadaky suw täze. Emma ýaş mal agram almaýar, guzular gowşak doglýar, ikisi-üçüsi bolsa asla aýaga galyp bilenok. Şol wagt goýunlar balçygy ýalaýar, ýemligiň tagtalaryny gemirýär, biri-biriniň ýüňüni üzüp iýýär.

Mal lukmany ýokanç kesel tapmaz, sebäbi ol ýok. Mineral ýetmezçiligi şeýle bolýar: düzetmek iň arzan, ýöne netijesi boýunça süri üçin iň gymmat meseleleriň biri. Nämäniň ýetmeýänini, näçe bermelidigini we 150 baş süri üçin goşmaça iýmiň näçä düşýänini seljerýäris. Hasaplamak üçin kurs: bir dollar takmynan 12 000 sum, diri agram: 55 000 sum/kg (≈ 4,6 $).

Duz ýalaýarlar: süri nämäniň ýetmeýänini özi aýdýar

Bozulan işdäha ýaman endik hem däl, içgysgynçlyk hem däl. Mal iýmden alyp bilmeýän zadyny gözleýär we hemme zady dadyp görýär. Bu birinji alamat, ol mugt: sürä bir seretseňiz ýeterlik.

Diňe bir alamat entek hiç zady subut etmeýär: anyk diagnozy gan we iým barlagy boýunça goýýarlar. Emma tablisadan iki-üç alamaty bir wagtda görseňiz, süri mineraly ýeterlik almaýar, bu bolsa size her gün pul ýitgisi.

Duz: iýme bir çimdik däl, norma boýunça

Duz goýnuň öriden we bededen alyp bilmeýän ýeke-täk mineralydyr. Ösümliklerde natriý ýok diýen ýaly, süýt, der we siýdik bilen bolsa ol yzygiderli çykyp durýar.

• Ene goýuna günde 10–15 g duz, guza 5–8 g.
• Her baş dowara ýylda takmynan 3,7 kg duz gerek bolýar.
• Iň ýönekeýi: islegine görä goýmak. Agylda we suw içýän ýerde duz brikedi, mundan başga duzly konsentrat iým.

Iň köp bozulýan iki düzgün.

Suw. Suw elýeterli bolmasa, duz iým däl-de, zäherdir. Duzly rasionda goýun köp içýär; nowa ýarym gün boş galsa, agram artmaz, içi geçer, tutgaý tutar. Tomusda bu aýratyn howply.

Şorrak suw. Amyderýanyň aşak akymynda, Garagalpagystanda we şorlaşan ýerleriň bir böleginde suwuň özi duzly bolýar, süri natriýi eýýäm alýar. Şol ýerde duz brikedini seresaplyk bilen goýýarlar we mallaryň ony näçe iýýänine hökman syn edýärler: on baş mala bir hepdede gutarýan briket duzy bes etmegiň alamatydyr.

Kalsiý we fosfor: gatnaşyk 2:1, ýogsam daş döreýär

Bu iki element diňe jübüt işleýär we her biriniň mukdary däl, gatnaşygy möhüm: kalsiý fosfordan takmynan iki esse köp (2:1). Semredilýän ýaş mal üçin 1,5:1 hem ýol berilýär, daş eýýäm bolan hojalykda gatnaşygy 3:1-e çenli ýokarlandyrýarlar.

Biziň iýmlerimizde bu ikisi deň däl. Bede kalsiýe baý. Arpa, mekgejöwen, kepek we pagta künjarasy bolsa tersine, fosfora baý, kalsiýe garyp. Goç örüp, bede iýip duran wagty deňlik özi saklanýar. Ony dänä geçirip, güýçli semretmä başlanyňyzdan soň fosfor agdyklyk edýär, goçlarda siýdik daşy keseli başlanýar: mal dyňzaýar, siýdigi damjalap gelýär, bir-iki günden siýdik haltasy ýarylýar we süriniň iň gymmat maly ölýär. Bu mehanizm we däneli semretmäniň ikinji howpy «Goçlar däneli semretmede näme üçin ölýär» makalasynda jikme-jik düşündirilýär.

Semretmede näme etmeli:

• konsentrat iýme bor ýa-da iýmlik hek daşy goşmaly: kadaly ölçeg garyndynyň takmynan 1 %, diňe däne rasionynda 1,5–2 % çenli;
• rasiondan gödek iými aýyrmaly däl: bedäniň özi deňligi sazlaýar;
• rasionda duzy saklamaly: ol goýny köp suw içmäge mejbur edýär, köp suw içmek bolsa siýdik ýollaryny ýuwýar;
• gaýtalanýan ýagdaýlarda mal lukmanyndan ammoniý hlorid barada soramaly: ony rasiona takmynan 0,5 % mukdarda goşýarlar, ol siýdigi turşadýar we daşyň döremegine ýol bermeýär. Dozany we möhletini lukman kesgitleýär.

Selen we E witamini: iň gymmat ýetmezçilik

Ak myşsa keselinde daýhan agram bilen däl, mallaryň baş sany bilen töleýär. Ol ömrüniň ilkinji hepdelerindäki guzulara düşýär: myşsalar bozulýar, guzy titreýär, kynlyk bilen turýar, ýatýar, soň ýüregi durýar. Keselän guzularyň 60 %-ine çenli we ondan köpüsi ölýär.

Sebäbi ene goýun bogaz wagty selen we E witamini ýetmezçiligi. Selen iýmden gelýär, iým bolsa topraktan: ýetmezçilikli toprak diýip her kg-da 0,5 mg-dan az selen bolan topragy, iým diýip bolsa 0,1 mg/kg-dan az selen bolan iými hasaplaýarlar. Daglyk we eteklik öri meýdanlary düzlüklere garanyňda bu zolaga köpräk düşýär.

Öňüni alyş ýönekeý, ol öňünden edilýär:

• bogaz ene goýunlara guzlamazdan 3–8 hepde öň E witamini bilen selen dermany (weterinar gollanmalaryndaky tertip: guzlamazdan bir ýarym-iki aý öň myşsa içine 4–6 ml 0,1 % natriý selenit ergini);
• guzulara ömrüniň ilkinji hepdelerinde, eger hojalykda eýýäm şeýle ýagdaýlar bolan bolsa;
• E witamini aýratyn gözlemeli däl: taýýar dermanlarda ol selen bilen bile gelýär, mukdary şol çüýşäniň görkezmesi boýunça.

⚠️ Selende «köpräk» bermek ýetmezçilikden has çalt öldürýär. Bejeriji we öldüriji dozanyň aralygy kiçi, şonuň üçin dermany diňe görkezmä laýyklykda sanjýarlar, iň gowusy mal lukmanynyň eli bilen. Dozany hiç haçan «göz bilen» köpeltmäň we sanjymy möhletinden öň gaýtalamaň. Bu ýerde ýazylanlaryň hemmesi mal lukmany bilen gürrüň üçin ugurdyr, onuň bellemesiniň ornuny tutmaýar.

Peýdasyny hasaplamak aňsat. Güýze çenli halas edilen bir guzy 25–30 kg diri agram, ýagny 1,4–1,6 million sum (115–140 $). Ene goýna edilýän sanjymlaryň kursy birnäçe müň sum durýar.

Kobalt, ýod we mis: köp ýalňyşylýan üç element

Kobalt. Kobalt goýnuň özüne däl, onuň garnyndaky mikroblara gerek: bakteriýalar kobaltdan B12 witaminini öndürýär. Kobalt ýok bolsa, B12 hem ýok, iýmligi doly bolsa-da mal horlanýar. Şonuň üçin bu kesele «horlanma» diýýärler: malyň işdäsi peselýär, ýüňi öçügsi bolýar, ýaş mallar ösüşden yzda galýar, gan azlygy döreýär. Ýetmezçilik iýmiň gury maddasynyň 1 kg-da 0,1–0,2 mg kobaltdan az bolanda başlanýar, toprakda bolsa 2–7 mg/kg-dan az bolanda. Muny premiksiň düzüminde kobalt hloridini ýa-da sulfatyny goşup, gaty arzan aradan aýyrmak bolýar.

Ýod. Özbegistan ýod ýetmezçilikli sebit, bu göz bilen çaklanan baha däl: 2007-nji ýylda ýurtda ýod ýetmezçiliginden döreýän keselleriň öňüni almak hakynda aýratyn kanun kabul edildi, endemik zoby bar adamlaryň paýy 1998-nji ýyldaky 70 %-den 2016-njy ýylda 31 %-e çenli azaldy, sebäbi ýodlanan duzy maşgalalaryň 7,6 %-i däl-de, 81 %-i satyn alyp başlady. Ýöne topragyň ýody munuň bilen köpelmedi: ýod suw bilen ýuwlup gidýär, deňizden näçe daşda we dagda näçe beýikde bolsa, ol şonça az. Süri üçin ýodly duzy hiç kim borçly etmedi. Goýunlarda ýetmezçilik guzulardan bilinýär: guzular galkanşekilli mäzi ulalan («zob»), ejiz bolýar, käbiri bolsa öli bolýar. Esasy çäre — adaty duzuň ýerine ýodlanan duz. Möhüm bir zat: şeýle duzuň ýody açyk howada we günde saklananda uçup gidýär, şonuň üçin täze duz alyň we haltany kaşaryň burçunda ýarym ýyl açyk goýman, ýapyk saklaň.

Ýodlanan duz haltasyny täze we az-azdan, iki-üç aýdan bir alýarlar: ýalanýan duz we premiks satyn almak bir baş üçin ýylda bir dollardan az düşýär.

Mis — esasy duzak. Ähli oba hojalyk mallarynyň arasynda goýun misi iň erbet çykarýar: bagry ony ýyllar boýy ýygnaýar, soňra birden gana goýberýär, mal bir gije-gündizde ölýär. Goýunlar üçin kadaly mukdar 1 kg iýmde 8–11 mg mis, zäherlenme bolsa eýýäm 20–50 mg/kg-dan başlanýar. Sygyrda bu çäk birnäçe esse ýokary, iň köp goýberilýän we iň ökünçli ýalňyşlyk hem şundan gelip çykýar:

Goýunlara hiç haçan iri şahly mal, at ýa-da doňuz üçin niýetlenen goşma iým, premiks ýa-da ýalanýan duz bermäň. Olarda mis şeýle köp, goýun üçin bu haýal täsir edýän zäher. Gabynda bu goşundynyň goýun we geçi üçindigi ýazylan bolmaly.

Bu näçä düşýär we näme peýda berýär

150 baş mally hojalyk üçin hasaplaýarys: 100 ene goýun we 50 bakydaky mal. Bahalar ýerli satyjylaryň 2026-njy ýylyň awgustyndaky bahalary boýunça takmyny, welaýatlara görä olar ep-esli tapawutlanýar.

Bütin süri üçin ýylda takmynan 5 mln sum (≈ 410 $) çykýar. Indi beýleki tarapyna seredeliň.

Agram artyşy. Mikroelement ýetmezçiligi hakykatdan hem bar bolan sürilerde ýaş mallaryň ösüşi 10–15 % peselýär, selen bilen geçirilen synaglarda bolsa günlük ortaça agram artyşy 89 g-dan 98–110 g-a çykdy. Ätiýaçly hasap bilen 10 % alalyň: 100 günlük semretme möwsüminde günde 180 g alyp, mal 18 kg agram goşýar, onuň on göterimi +1,8 kg, ýagny bir başdan 99 000 sum töweregi. 50 baş bakydaky mal üçin bu 5 mln suma ýakyn.

Diri galan guzular. Eger ak myşsa keseli we ýod ýetmezçiligi bir guzlama möwsüminde azyndan üç guzyňyzy alyp gitse, bu ýene 4,2 mln sum (350 $), ol guzular güýze ýetmän galýar.

Netije: sarp edilen 5 mln sum takmynan 9 mln bolup gaýdyp gelýär, ýagny iki esse diýen ýaly. Bu hem ätiýaçly hasap: ol ene goýunlaryň has gowy bogaz galmagyny hem, sagdyn guzynyň ilkinji günden has çalt ösýändigini hem hasaba almaýar.

Möhüm bellik, onsuz sanlar mahabata öwrülýär: eger ýetmezçilik ýok bolsa, goşmaça iým hiç zat bermez. Minerallar iým däl we ösüşi çaltlandyryjy hem däl, olar boşlugy ýapýar, boşluk ýok bolsa, pul biderek gidýär. Şonuň üçin ilki alamatlar we derňew, soňra premiks.

Şu hepde näme etmeli

1. Süriňize makalanyň başyndaky tablisa boýunça serediň: ýer ýalaýarlarmy, ýüň iýýärlermi, ýaş mallar nähili görünýär.
2. Her agylda ýalanýan duzuň bardygyny we suw gaplarynyň doludygyny barlaň. Bu arzana düşýär, ýöne meseläniň ýarysyny aradan aýyrýar.
3. Kaşardaky ähli goşundylaryň etiketkasyny okaň: eger onda «goýun üçin» diýen söz ýok bolsa, olary aýryň, esasan hem «iri şahly mal üçin» diýlip ýazylan bolsa.
4. Guzlamanyň haçan başlanýandygyny hasaplaň we ondan bir ýarym-iki aý yza sanaň: mal lukmany bilen selen we E witamini barada şu sene çenli ylalaşmaly.
5. Eger hojalykda elli başdan köp mal bar bolsa, birnäçe maldan iým we gan derňewe tabşyryň, şonda çaklamagy goýup, diňe ýetmeýän zadyny alarsyňyz.

Mineral iým goýundarçylykda seýrek duş gelýän ýagdaý: iň arzan iş iň görnükli netijäni berýär. Duz bir baş üçin ýylda bir dollardan az düşýär, ol bolmasa bolsa, onuň öwezini agram artyşynyň kilogramlary we diri galmaly guzular bilen ödeýärsiňiz.

Iň soňky zat. Bularyň hemmesi diňe hojalygyňyzyň sanlaryny görüp dursaňyz işleýär: näçe guzy boldy we olaryň näçesi süýtden aýrylýança ýaşady, ýaş mallaryň agram artyşy nähili, her ene goýna selen sanjymy haçan edildi. Depderde bu iki guzlamadan soň ýitip gidýär. Süri boýunça seljermesi bar programmada goşmaça iým we bejergi bellikleri malyň kartasynda saklanýar, mal ölümi we agram artyşy bolsa süri boýunça düşnükli jemlemä öwrülýär, şeýdip indiki ýyl ýadyňyz bilen däl, tablisa bilen jedelleşersiňiz.