Қўйларга минерал озуқа: туз, селен, кобалт — етишмаслик белгилари ва нархи

Қўйлар ерни ялайди ва бир-бирининг жунини ейди, қўзилар ҳолсиз туғилади, вазн қўшимчаси эса яхши озуқада ҳам тўхтаб қолади — минерал очлик шундай кўринади. Ўзбекистон суруви учун туз, селен, кобалт, ёд ва мис меъёрлари, етишмовчилик белгилари жадвали ва ҳисоб: 150 бошлик сурувга минерал озуқа қанчага тушади ва у нимани қайтаради.

Пичан яхши, арпа етарли, нўхтадаги сув ҳам тоза. Аммо ёш мол вазнда тўхтаб қолган, қўзилар ҳолсиз туғиляпти, икки-учтаси эса умуман оёққа туролмаяпти. Шу билан бирга қўйлар лойни ялайди, охур тахталарини кемиради ва бир-бирининг жунини юлиб ейди.

Ветеринар инфексия тополмайди — чунки у йўқ. Минерал очлик айнан шундай кўринади: бартараф этиш энг арзон, лекин оқибатлари бўйича сурувнинг энг қиммат муаммоларидан бири. Айнан нима етишмаётганини, қанча бериш кераклигини ва 150 бошлик сурувга минерал қўшимча қанчага тушишини кўриб чиқамиз. Қайта ҳисоблаш учун курс — доллар учун тахминан 12 000 сўм, тирик вазн — 55 000 сўм/кг (≈ 4,6 $).

Тупроқ ялаш: сурув ўзи нима етишмаётганини айтади

Бузуқ иштаҳа — ёмон одат ҳам, зерикиш ҳам эмас. Ҳайвон озуқадан олмаётган нарсани қидиради ва қўлига илинган ҳамма нарсани татиб кўради. Бу биринчи сигнал, ва у бепул: сурувга шунчаки қараш кифоя.

Битта белги ҳали ҳеч нарсани исботламайди — аниқ ташхис қон ва озуқа таҳлили бўйича қўйилади. Лекин жадвалдан бир вақтнинг ўзида икки-учта бандни кўрсангиз, сурув минерал етишмаяпти ва бу сизга ҳар куни пул йўқотиш демакдир.

Туз: озуқага бир чимдим эмас, меъёр билан

Туз — қўй яйлов ва пичандан ҳеч қачон тўлиқ ола олмайдиган ягона минерал. Ўсимликлар натрийни деярли тўпламайди, ҳайвондан эса у сут, тер ва сийдик билан доимо чиқиб туради.

• Вояга етган қўйга суткасига 10–15 г туз, қўзига — 5–8 г.
• Йилига майда шохли мол бошига тахминан 3,7 кг туз сарфланади.
• Энг осон йўли — тўйгунча бериш: қўрада ва нўхта ёнида туз брикети, устига тузланган консентратлар.

Энг кўп бузиладиган иккита қоида.

Сув. Сувга эркин кириш бўлмаса, туз — қўшимча озуқа эмас, заҳарланиш демакдир. Тузли рациондаги қўй кўпроқ ичади; нўхта ярим кун бўш турса, вазн қўшимчаси ўрнига ич кетиш ва тортишишларга дуч келасиз. Ёзда бу айниқса хавфли.

Шўрроқ сув. Амударё қуйи оқимида, Қорақалпоғистонда ва шўрланган ерларнинг бир қисмида сувнинг ўзи минераллашган бўлади, натрийни сурув аллақачон олиб туради. Бундай жойда туз брикетини эҳтиёткорлик билан қўядилар ва ҳайвонлар уни ҳақиқатан ҳам қанча еяётганини албатта кузатадилар: ўнтача бош учун брикет бир ҳафтада «тугаб қолса» — тўхтаб, сабабини аниқлаш керак.

Калтсий ва фосфор: нисбат 2:1, акс ҳолда — тошлар

Бу икки элемент фақат жуфтликда ишлайди, ва муҳими — ҳар бирининг миқдори эмас, нисбати: калтсий фосфордан тахминан икки баравар кўп бўлиши керак (2:1). Бўрдоқидаги ёш мол учун 1,5:1 ҳам етарли ҳисобланади, тошлар аллақачон бўлиб ўтган хўжаликда эса нисбатни 3:1гача кўтарадилар.

Бизнинг озуқаларимиз бу иккисини икки қутбга ажратиб қўяди. Беда пичани — калтсийнинг сахий манбайи. Арпа, маккажўхори, кепак ва чигит шроти эса, аксинча, фосфорга бой ва калтсийга камбағал. Қўчқор яйловда юриб пичан егани пайтда мувозанат ўзи сақланади. Уни интенсив дон билан бўрдоқилашга ўтказишингиз биланоқ фосфор устунлик қила бошлайди — ва қўчқорчаларда сийдик-тош касаллиги бошланади: ҳайвон зўриқади, сийдик томчилаб чиқади, бир-икки суткадан кейин сийдик пуфаги ёрилади ва сурувдаги энг қиммат ҳайвон йўқотилади. Бу механизм ва дон билан бўрдоқилашнинг иккинчи балоси «Нима учун қўчқорлар дон билан бўрдоқилашда ҳалок бўлади» мақоласида батафсил кўриб чиқилган.

Бўрдоқилашда нима қилиш керак:

• консентратларга бўр ёки озуқабоп оҳактош қўшинг — стандарт меъёр аралашманинг тахминан 1 %и, соф дон рационида эса 1,5–2 %гача;
• рациондан пичанни (қуруқ ўт-эмни) олиб ташламанг: у ўзи балансни тенглаштиради;
• рационда тузни сақланг — у кўпроқ ичишга мажбур қилади, мўл ичиш эса сийдик йўлларини ювади;
• такрорланадиган ҳолларда ветеринардан аммоний хлорид ҳақида сўранг: уни рационга тахминан 0,5 % даражасида киритадилар, у сийдикни нордонлаштиради ва тошлар ҳосил бўлишига йўл қўймайди. Дозаси ва муддатини шифокор белгилайди.

Селен ва витамин Э: энг қиммат етишмовчилик

Оқ мушак касаллиги — бунинг учун фермер вазн қўшимчаси билан эмас, боши билан тўлайди. У ҳаётининг биринчи ҳафталаридаги қўзиларга зарба беради: мушаклар ўзгаради, қўзи титрайди, қийинчилик билан туради, ётиб қолади, кейин юрак ишдан чиқади. Касалланган қўзиларнинг 60 % ва ундан кўпроғи ҳалок бўлади.

Сабаби — бўғозлик даврида совлиқда селен ва витамин Э етишмаслиги. Селен озуқадан келади, озуқа эса — тупроқдан: тупроқда 1 килограммига 0,5 мг дан кам селен бўлса ёки озуқада 0,1 мг/кг дан кам бўлса, бу етишмовчилик ҳисобланади. Тоғ ва тоғ этаги яйловлари текисликка қараганда бу зонага кўпроқ тушади.

Профилактика оддий ва олдиндан қилинади:

• бўғоз совлиқларга — қўзилашдан 3–8 ҳафта олдин селен ва витамин Э препарати (ветеринар маълумотномаларидаги схема — туғишдан бир ярим-икки ой олдин мускул орасига 0,1 % ли натрий селенит эритмасидан 4–6 мл);
• қўзиларга — хўжаликда бундай ҳоллар бўлиб ўтган бўлса, ҳаётининг биринчи ҳафталарида;
• витамин Э ни алоҳида қидириш шарт эмас: тайёр препаратларда у селен билан бирга келади, дозаси — аниқ флакон аннотациясига қараб.

⚠️ Селен — «кўпроқ» етишмасликдан ҳам тезроқ ўлдирадиган ҳолат. Даволаш ва ўлик дозаси орасидаги фарқ жуда кичик, шунинг учун препарат фақат аннотацияга қатъий амал қилиб, имкон борича ветеринар қўли билан юборилади. Дозани ҳеч қачон «кўз билан» оширманг ва уколни муддатидан олдин такрорламанг. Бу ерда ёзилганларнинг барчаси — ветеринар билан суҳбат учун йўналиш, унинг тайинлашини алмаштирувчи эмас.

Бу ердаги ҳисоб-китоб бир амалда чиқади. Кузгача сақлаб қолинган битта қўзи — 25–30 кг тирик вазн, яъни 1,4–1,6 млн сўм (115–140 $). Совлиққа укол курси эса бир неча минг сўм туради.

Кобалт, ёд ва мис: адашиш осон бўлган учта элемент

Кобалт. Унинг ўзи қўйга эмас, унинг рубетсидаги микрофлорасига керак: бактериялар кобалтдан витамин B12 ясайди. Кобалт йўқ — B12 йўқ — ҳайвон тўлиқ охурда ҳам озади. Касаллик шундай аталади — кобалт етишмовчилиги: иштаҳа пасаяди, жун хиралашади, ёш мол ўсишда орқада қолади, анемия ривожланади. Озуқанинг қуруқ моддасида 1 килограммига 0,1–0,2 мг дан кам кобалт, тупроқда эса 2–7 мг/кг дан кам бўлса, етишмовчилик бошланади. Бу премикс таркибидаги арзон кобалт хлорид ёки сулфат қўшимчаси билан ёпилади.

Ёд. Ўзбекистон — ёд етишмайдиган минтақа, ва бу кўз билан баҳолаш эмас: 2007-йилда мамлакатда ёд етишмовчилиги касалликларининг олдини олиш тўғрисида алоҳида қонун қабул қилинган, эндемик буқоқли аҳоли улуши эса 1998-йилдаги 70 %дан 2016-йилда 31 %гача камайган — бунинг сабаби ёдланган тузни сотиб олувчи оилалар улуши 7,6 %дан 81 %га кўтарилгани. Тупроқ бундан бойимади: ёд сув билан ювилиб кетади, ва денгиздан қанча узоқ ва тоғга қанча баланд бўлса, у шунча кам бўлади. Сурувни ёдлаш ҳеч кимга мажбурий эмас эди. Қўйларда етишмовчилик наслда кўринади: қўзилар бўйни шишган («буқоқ»), ҳолсиз, бир қисми — ўлик туғилади. Асосий чора — оддий туз ўрнига ёдланган туз. Муҳим жиҳат: бундай туздаги ёд очиқ ҳавода ва қуёшда сақланганда учиб кетади, шунинг учун янгисини олинг ва қопни ёпиқ тутинг, қўра бурчагида ярим йил очиқ қолдирманг.

Ёдланган туз қопини янгисидан ва кичик партияларда — икки-уч ойда бир марта олишади: туз-ялағич ва премикс сотиб олиш йилига бош бошига бир доллардан кам туради.

Мис — асосий тузоқ. Барча қишлоқ хўжалиги ҳайвонлари орасида қўй мисни энг ёмон чиқаради: жигар уни йиллар давомида тўплайди, кейин эса бир зумда қонга чиқариб юборади ва ҳайвон бир суткада ҳалок бўлади. Қўй учун ишчи даража — озуқанинг ҳар килограммига 8–11 мг мис, заҳарланиш эса 20–50 мг/кг дан бошланади. Сигирда бу чегара бир неча баробар юқори — ва айнан шу ердан энг кўп учрайдиган ва энг ачинарли хато келиб чиқади:

Қўйларга ҳеч қачон йирик шохли мол, от ёки чўчқалар учун мўлжалланган комбикорм, премикс ёки туз брикети берманг. Уларда мис шу қадар кўпки, бу қўй учун секин таъсир қилувчи заҳарга айланади. Қадоқда қўшимча қўй ва эчкилар учун эканлиги ёзилган бўлиши керак.

Бу қанчага тушади ва нима қайтаради

150 бошлик хўжалик учун ҳисоблаймиз: 100 совлиқ ва 50 бўрдоқидаги бош. Нархлар — 2026-йил август ҳолатига маҳаллий сотувчилар бўйича йўналиш, улар вилоятлар бўйича сезиларли фарқ қилади.

Бутун сурув учун йилига тахминан 5 млн сўм (≈ 410 $) чиқади. Энди бошқа томони.

Вазн қўшимчаси. Микроелементлар ҳақиқатан етишмайдиган сурувларда ёш молнинг ўсиши 10–15 %га пасаяди, селен билан ўтказилган тажрибаларда эса суткалик ўртача вазн қўшимчаси 89 дан 98–110 г гача кўтарилган. Эҳтиёткорлик билан **10 %**ни олайлик: 100 кунлик бўрдоқилаш мавсумида суткасига 180 г ҳисобида ҳайвон 18 кг қўшади, ўн фоизи — бу +1,8 кг, бошига тахминан 99 000 сўм. 50 бўрдоқидаги бошга — деярли 5 млн сўм.

Сақлаб қолинган қўзилар. Оқ мушак касаллиги ва ёд етишмовчилиги бир қўзилашда камида учта қўзини олиб кетса — бу яна 4,2 млн сўм (350 $), улар кузгача етиб бормайди.

Хулоса: сарфланган 5 млн сўм ўрнига тахминан 9 млн сўм қайтади — бу деярли икки баробар. Ва бу эҳтиёткорлик билан қилинган ҳисоб: унда на совлиқларнинг яхшироқ уруғланиши, на соғлом қўзининг биринчи кунидан тезроқ ўсиши ҳисобга олинган.

Муҳим эслатма, бўлмаса рақамлар рекламага айланиб қолади: агар етишмовчилик бўлмаса, қўшимча озуқа ҳеч нарса бермайди. Минераллар озуқа ёки ўсиш стимулятори эмас — улар тешикни ёпади, тешик бўлмаса эса пул беҳуда кетади. Шунинг учун аввал белгилар ва таҳлил, кейин премикс.

Шу ҳафта нима қилиш керак

1. Сурувга мақола бошидаги жадвал кўзи билан қаранг: ерни ялаяптими, жунни еяптими, ёш мол қандай кўринишда.
2. Ҳар бир қўрада туз брикети борлигини ва нўхталар тўлалигини текширинг. Бу тийинга тушади ва муаммонинг ярмини ёпади.
3. Сародаги барча қўшимчаларнинг ёрлиғини ўқинг: агар унда «қўйлар учун» деган сўз бўлмаса — олиб қўйинг, айниқса «йирик шохли моллар учун» деб ёзилган бўлса.
4. Қўзилаш қачонлигини ҳисобланг ва ундан бир ярим-икки ой орқага сананг: бу — ветеринар билан селен ва витамин Э ҳақида келишиб олиш керак бўлган сана.
5. Хўжалик эллик бошдан кўп бўлса, бир неча ҳайвондан озуқа ва қон таҳлилини топширинг — тахмин қилишни тўхтатасиз ва айнан нима етишмаса, шуни сотиб оласиз.

Минерал озуқа — қўйчиликда энг арзон ҳаракат энг сезиларли натижа берадиган камдан-кам ҳолатлардан бири. Туз бошига йилига бир доллардан кам туради, унинг йўқлиги учун эса сиз килограмм-килограмм вазн қўшимчаси ва тирик қўзилар билан тўлайсиз.

Ва охиргиси. Буларнинг барчаси фақат ўз хўжалигингизнинг рақамларини кўриб турганингизда ишлайди: қанча қўзи туғилган ва қанчаси ажратишгача етиб келган, ёш молнинг вазн қўшимчаси қандай, ҳар бир совлиққа селен қачон урилган. Дафтарда бу иккита қўзилашдан кейин йўқолиб кетади. Сурув бўйича таҳлилли дастурда қўшимча озуқа ва ишловлар ҳақидаги белгилар ҳайвон карточкасида сақланади, ҳалокат ва вазн қўшимчаси эса сурув бўйича тушунарли ҳисоботга йиғилади — ва келаси йили сиз хотира билан эмас, жадвал билан баҳслашасиз.