Goýun keselleri: alamatlary, öňüni alyş, haçan lukman gerek

Syrkaw goýny nädip tanamaly, haýsy keseller köp duş gelýär, weterinar haçan gerek. Öňüni alyş, bejergi senenamasy, howply alamatlar: fermer üçin gollanma.

Sagdyn süri — ilkinji nobatda keselleriň öňüni almak, bejermek däl. Goýun keselini soňky pursada çenli bildirmän bilýär: alamatlar aýdyň görnende, köplenç eýýäm giç bolýar. Şonuň üçin fermere sagdyn malyň nähili görünýändigini, haýsy keselleriň iň köp duş gelýändigini we haçan weterinara gyssagly ýüz tutmalydygyny bilmek möhüm. Bu gollanma — ýol görkeziji, özbaşdak bejermek gollanmasy däl: anyk dermanlary, dozalary we bejeriş tertibini hemişe weterinar belleýär.

Sagdyn goýny syrkawdan nädip tapawutlandyrmaly

Her gün sürüniň içinden geçip barýarkaňyz, ýönekeý alamatlara üns beriň.

Sagdyn mal: işjeň otlaýar we kepşeýär, işdäsi açyk; gözleri arassa we dury, gözünden zat akmaýar; ýörişi deň, agsaklyk ýok; tezegi tegelek-tegelek; ýüňi tekiz; sürüden aýrylmaýar.

Alada döredýän alamatlar: ysgynsyzlyk, iým iýmezlik, kepşemezlik; bulanyk, ýaşly ýa-da ýarym ýumuk gözler; agsaklyk ýa-da ýöremek islemezlik; içgeçme ýa-da tersine tezegiň bolmazlygy; hürpeýen, öçügsi ýüň; mal sürüden aýrylyp, bir çetde durýar; ýygy ýa-da agyr dem alýar; dişini gyjyrdadýar (agyrynyň alamaty).

Kadaly görkezijiler: goýnuň bedeniniň gyzgyny — takmynan 38,3–39,9 °C (yssyda, galyň ýüňde ýa-da stresde ýokarky çägine ýakyn bolup biler), dynç ýagdaýda ýüregi minutda takmynan 70–80 gezek urýar, dynç ýagdaýda dem alyşy — minutda 16–34 gezek (yssyda has ýygy). Syrkaw malyň gyzgynyny ölçemegi endik ediniň — weterinaryň ilki soraýan zady şol.

Iň köp duş gelýän we iň howply keseller

Klostridiozlar: enterotoksemiýa we bradzot

Iň hilegär topar: mal köplenç hiç hili alamatsyz ölüp tapylýar. Enterotoksemiýa («ýumşan böwrek keseli») mal birden güýçli iýme — dänä, şireli oda, köp süýde — geçirilende döreýär. Bradzot köplenç gyşda, doň iým iýlende ýüze çykýar. Klostridiozlara garşy waksinalar bar — esasy goranyş şol, sebäbi alamatlar görnenden soň bejermek diýen ýaly mümkin däl.

Toýnak çüýremesi

Gaty ýokanç kesel: agsaklyk, toýnak aralygynyň çişmegi, çüýrük ys, toýnagyň gopmagy. Çygda we hapada sürüniň diýen ýaly hemmesine ýaýrap biler. Öňüni alyş — gury düşek, toýnaklary yzygiderli gözden geçirmek we kesmek, aýak wannasy; syrkawlary aýry saklaýarlar.

Mama keseli

Biziň sebitimiz üçin howply wirus keseli: gyzdyrma, gözden we burundan akym, derisinde we nemli perdelerinde mama ýaralary, bogaz ene goýunlar guzusyny taşlaýar. Kesel köp mala ýokuşýar, sanjym kesel bar ýerlerde weterinar gözegçiliginiň karary bilen geçirilýär.

Brusellýoz — adam üçin hem howply

Mallarda brusellýoz guzusyny taşlamaga we ölü guzy getirmäge sebäp bolýar. Ýöne esasy zat — bu zoonoz: adam çig süýt arkaly we guzy taşlananda ýa-da guzlanda gelen suwa we ýoldaşa degende ýokaşýar. Şonuň üçin guzlamada kömek etmeli we ýoldaşy aýyrmaly bolsa, diňe ellik geýip etmeli, süýdi bolsa diňe gaýnadyp ýa-da pasterizlenen görnüşde içmeli. Özbegistanda brusellýoz weterinar gullugynyň gözegçiliginde: anyklaýyş we sanjym maksatnamalary işleýär, sanjym edilmedik malyň getirilmegi çäklendirilýär.

Parazitler: gurçuklar, gotur, owod

Gurçuklar gansyzlyga getirýär — nemli perdeleriň, aýratyn-da aşaky gabagyň agarmagy, eňegiň aşagynda çişme («çüýşe eňek»), işdäsi gowy ýaly görünse-de arryklamak. Gotur (deri kenesi) — mal güýçli gijeleýär, derisi syrylýança gaşynýar, ýüňi tutam-tutam dökülýär. Burun owody — burundan akym, asgyrýar, mal kellesini silkýär we burnuny ýere sürtýär.

Burun owodyny öýken çişmesinden gyzgyny boýunça nädip tapawutlandyrmaly, haýsy dermanlaryň onuň gurçuklaryna täsir edýändigi, haýsylarynyň etmeýändigi we sürüni haçan dermanlamaly — goýunlarda burun owody barada aýratyn makalada.

Guzularyň öýken çişmesi

Stres sebäp bolýar: mallaryň üýşüp durmagy, daşamak, çekeleme, agyz süýdüniň ýetmezçiligi. Ýokary gyzgyn, demi gysylmak, üsgürmek, iým iýmezlik bilen ýüze çykýar — guzularda kesel çalt agyrlaşýar.

Bogaz goýunlarda toksemiýa

Bogazlygyň soňky hepdelerinde bolýan madda çalşygy keseli, aýratyn-da ekiz göterýän, örän hor ýa-da örän semiz ene goýunlarda. Goýun ysgynsyz, iým iýmeýär, aýry durýar, soň kör bolýar we tutgaý tutýar. Sebäp — garnyndaky guzynyň ösmegi bilen iýminde güýjüň ýetmezçiligi.

Öňüni alyş bejermekden möhümräk

Köp meseläniň öňüni almak bejermekden arzan:

• Täze malyň karantini. Islendik täze goýny sürüden aýry, azyndan 2–4 hepde (has gowusy aýa çenli) saklaň, ýagdaýyna syn ediň. Bu ýokançlygyň girmegine garşy esasy päsgelçilik.
• Diňe resminamasy bar sagdyn mal satyn alyň. Weterinar güwänamasy we sanjym bellikleri hökmany; resminamasyz bazardan alnan mal — keseliň girmeginiň esasy ýoly.
• Guruluk we arassaçylyk. Gury düşek, howasy çalşylýan (ýöne çekelemesiz) kaşar, arassa suw we hilli ot-iým howplaryň ýarysyny aýyrýar — toýnak çüýremesinden öýken çişmesine çenli.
• Syrkawlary aýry saklamak we kesel ýaýranda kaşarlary zyýansyzlandyrmak.
• Meýilnama boýunça sanjym we gurçuga garşy bejergi (aşakda).

Bejergi senenamasy

Anyk dermanlary, dozalary we möhletleri weterinar we milli weterinar senenamasy kesgitleýär — aşakda diňe ýyllyk meýilnamanyň esaslanýan düzgünleri bar.

• Klostridiozlara garşy sanjym. Esasy çäre — bogaz ene goýunlara guzlamazdan birnäçe hepde öň sanjym etmek: immunitet agyz süýdi bilen guzulara geçýär we olary ilkinji hepdelerde goraýar. Soň guzulara ýaşyna görä sanjym edilýär, gaýtadan sanjym bilen — möhletler anyk waksinanyň gollanmasy boýunça.
• Gurçuga garşy bejergi — adatça ýylda 2–3 gezek, ýazda örä çykarylanda we güýzde agyla salnanda; mallar üýşüp saklananda ýa-da ýokaşanda — has ýygy, weterinaryň bellemegi boýunça.
• Dermanlary çalşyrmak barada möhüm. «Her gezek dermany çalyş» diýen giňden ýaýran maslahaty häzirki zaman ylmy goldamaýar: ýygy çalyşmak parazitleriň dermana öwrenişmegini çaltlandyrýar. Dogrusy — dermanyň täsirini barlamak (tezek derňewi) we täsir ediji maddany seýrek, uzak aralyk bilen çalyşmak.
• Etini iýmek bolmaýan möhlet. Parazitlere garşy bejergiden soň etini iýmek bolmaýan möhlet bar — ol her derman üçin aýry, gollanmasyna serediň.
• Beýleki sanjymlar (mama keseli, Sibir başy, brusellýoz) — milli senenama we etrabyňyzyň weterinar gözegçiliginiň görkezmeleri boýunça.

Weterinary haçan derrew çagyrmaly

Sagatlar bilen hasaplanýan ýagdaýlar bar. Garaşmaň we özbaşdak bejermäň:

• Daşyndan sagdyn görünýän malyň birden ölmegi (aýratyn-da semiz, iým çalşylandan soň) — klostridioz ähtimal, bütin süri howpda.
• Guzlama nädogry barýar: iki sagatdan köp wagt geçse-de öňe gidiş ýok, guzy nädogry ýatyr, ýoldaş köp sagatlap düşmeýär.
• Guzlamadan soň ýatgynyň daşyna çykmagy — ömre howp.
• Garnyň güýçli çişmegi we demi gysylmak.
• Nerw alamatlary: tegelek aýlanmak, tumşugynyň bir tarapynyň ysmaz bolmagy, deňagramlylygyny ýitirmek (listerioz güman edilýär — bir-iki gije-gündizde öldürip biler).
• Guzularda ýokary gyzgyn, demi gysylmak we üsgürmek — öýken çişmesi güman edilýär.
• Bogaz ene goýun iým iýmeýär, aýry durýar, ysgyny gaçýar — toksemiýa güman edilýär.

Gysgaça

• Her gün malyň işdäsine, kepşeýşine, gözlerine, ýöreýşine, tezegine we ýüňüne serediň — näsazlygy ir görseňiz, maly halas edip bolýar.
• Öňüni almak (karantin, arassaçylyk, gurak ýer, sanjym) bejermekden has arzan we has ygtybarly.
• Iýmiti birden üýtgetmek we çyglylyk köplenç kesele getirýär — muňa göz-gulak boluň.
• Brusellýoz adama-da ýokuşýar — goýunlar guzlanda ellik geýiň, süýdi diňe gaýnadyp içiň.
• Dermanyň mukdaryny we nähili bermelidigini hemişe mal lukmany kesgitleýär; bu makala lukmanyň ornuny tutmaýar, diňe keseli wagtynda görmäge kömek edýär.

Muny öňünden taýýarlap goýuň: mal ýykylmanka mal lukmanyny tapyň we telefon belgisini ýazyp goýuň — gije gözlemäge wagt bolmaz.

Sürüniň saglygyny ýazyp barsaňyz, gözegçilik etmek has aňsat: mal barlaglarynyň we sanjymlaryň ýazgysynda her mal boýunça weterinar bejergileri, sanjymlar we barlaglar telefondan mugt ýazylýar — kime haçan bejergini gaýtalamalydygy görünýär, hiç zat ýitmeýär. Weterinar resminamasy bilen mal satyn almak ýa-da satmak üçin bolsa weterinar güwänamaly satlyk goýun bildirişlerine serediň.

Bu makala maglumat üçin ýazylan, weterinaryň ýüzbe-ýüz maslahatynyň ornuny tutmaýar. Keseli, dermany we onuň mukdaryny diňe weterinar hünärmeni kesgitleýär.