Кой оорулары: белгилери, алдын алуу, ветеринар качан керек

Оорулуу койду кантип тааныса болот, кайсы оорулар көп кездешет, ветеринарды качан шашылыш чакыруу керек. Алдын алуу, эмдөө календары жана коркунучтуу белгилер.

Короо койдун ден соолугу дарылоодон эмес, алдын алуудан башталат. Кой оорусун акырына чейин билгизбейт: белгилери даана көрүнгөндө көбүнчө кеч болуп калат. Ошондуктан чарба ээси дени сак мал кандай болорун, кайсы оорулар көп кездешерин жана ветеринарга кайрылууну кечиктирүүгө болбой турган учурду билиши керек. Бул макала — жол көрсөткүч, өз алдынча дарылоо боюнча нускама эмес: дарынын түрүн, дозасын жана кантип берүүнү дайыма ветеринар дайындайт.

Дени сак койду оорулуудан кантип айырмалоо керек

Күн сайын койлорду аралап жүргөндө жөнөкөй белгилерге көңүл буруңуз.

Дени сак мал: жакшы оттоп, кепшеп жүрөт, табити жакшы; көзү таза, ачык, эч нерсе акпайт; жүрүшү түз, аксабайт; кумалагы бүртүк-бүртүк, «бурчак» сымал; жүнү жылмакай; тобунан калбайт.

Кооптуу белгилер: алсыз, тоют жебейт, кепшебейт; көзү бүркөлгөн, жаш агат же жарым жумулуп турат; аксайт же жүргүсү келбейт; ичи өтөт же, тескерисинче, кумалак таштабайт; жүнү үрпөйүп, жылтыры жок; тобунан бөлүнүп, четте турат; тез-тез же оор дем алат; тишин кычыратат (оору белгиси).

Нормалуу көрсөткүчтөр: койдун дене табы болжол менен 38,3–39,9 °C (ысык күнү, жүнү калың болгондо же стресс учурунда жогорку чекке жакын болушу мүмкүн), тынч турганда пульсу — минутасына 70–80 сокку, тынч турганда дем алуусу — минутасына 16–34 жолу (ысыкта тезирээк). Ооруган малдын табын өлчөөнү адатка айландырыңыз — ветеринар биринчи ушуну сурайт.

Эң көп кездешкен жана коркунучтуу оорулар

Клостридиоздор: энтеротоксемия жана брадзот

Эң алдамчы топ: мал көп учурда эч белги бербей эле өлүп калат. Энтеротоксемия («жумшарган бөйрөк оорусу») кунарлуу тоютка — данга, ширелүү чөпкө, мол сүткө — кескин өткөндө пайда болот. Брадзот көбүнчө кышында, тоңгон тоют жегенде кездешет. Клостридиоздорго каршы вакцина бар — бул негизги коргонуу жолу, анткени белгилери пайда болгондон кийин дарылоо дээрлик мүмкүн эмес.

Туяктын чириши

Абдан жугуштуу оору: мал аксайт, туяктын ортосу сезгенет, сасык жыт чыгат, туяктын мүйүзү ажырап кетет. Нымдуу, баткак жерде дээрлик бүт короо койго тарап кетиши мүмкүн. Алдын алуу — кургак төшөлмө, туякты үзгүлтүксүз карап, кыркып туруу, туяк ванналары; ооруган малды бөлүп коюшат.

Койдун чечек оорусу

Биздин аймак үчүн коркунучтуу вирус оорусу: ысытма, көздөн жана мурундан суюктук агат, териде жана былжыр челде чечек чыгат, бооз соолуктар бала салат. Оору көп малга жугат, эмдөө оору чыккан аймактарда ветеринардык көзөмөл чечкенде жүргүзүлөт.

Бруцеллез — адам үчүн да коркунучтуу

Малда бруцеллез бала салууга жана төлдүн өлүк туулушуна алып келет. Бирок эң негизгиси — бул зооноз: адам чийки сүт аркылуу, ошондой эле бала салганда же төлдөгөндө төл суусуна жана жолдошко колу тийгенде жугузуп алат. Ошондуктан төлдөткөндө жана жолдошту тазалаганда колкап менен гана иштеңиз, сүттү кайнатып же пастеризациялап гана ичиңиз. Өзбекстанда бруцеллез ветеринардык кызматтын көзөмөлүндө: диагностика жана эмдөө программалары иштейт, эмделбеген малды алып кирүүгө чектөө бар.

Мите курттар, котур жана көгөөн

Ички курттар (гельминттер) кан аздыкка алып келет — былжыр челдер, айрыкча ылдыйкы кабак агарат, жаактын астынан шишик пайда болот («бөтөлкө жаак»), табити жакшы көрүнгөнү менен салмагы түшөт. Котур (тери кенеси) — мал катуу кычышып, сүйкөнө берип терисин жара кылат, жүнү үзүм-үзүм болуп түшөт. Мурун көгөөнү — мурундан суюктук агат, мал чүчкүрөт, башын чайкап, мурдун жерге сүйкөйт.

Мурун көгөөнүн өпкө сезгенишинен дене табы боюнча кантип айырмалоо, кайсы дарылар анын личинкаларын өлтүрөт, кайсылары өлтүрбөйт жана отарды качан дарылоо керек экени — койдун мурун көгөөнү жөнүндө өзүнчө макалада.

Козулардын өпкө сезгениши

Стресстен пайда болот: мал тыгыз турганда, ташыганда, жел өткөндө, уыз жетишсиз болгондо. Табы көтөрүлөт, энтигет, жөтөлөт, тоют жебей калат — козуларда тез өрчүйт.

Бооз соолуктардын токсемиясы

Бооздуктун акыркы апталарындагы зат алмашуу оорусу, айрыкча эгиз көтөргөн, өтө арык же өтө семиз соолуктарда кездешет. Соолук алсырайт, тоют жебейт, бөлүнүп калат, анан көзү көрбөй калып, талма кармайт. Себеби — курсактагы төл өскөн сайын рациондо энергия жетишпей калат.

Алдын алуу — дарылоодон маанилүү

Көпчүлүк көйгөйлөрдү дарылагандан көрө алдын алуу арзанга турат:

• Жаңы малды карантинге коюу. Ар бир жаңы койду отардан бөлөк кеминде 2–4 апта (мыкты болсо бир айга чейин) кармап, абалын байкаңыз. Бул — жугуштуу оору кирип калбашы үчүн негизги тосмо.
• Документи бар дени сак малды гана сатып алыңыз. Ветеринардык справка жана эмдөө белгилери милдеттүү; базардан документсиз алынган мал — оору кирүүнүн негизги жолу.
• Кургактык жана тазалык. Кургак төшөлмө, абасы алмашып турган (бирок жел өтпөгөн) кошара, таза суу жана сапаттуу тоют туяктын чиришинен тартып өпкө сезгенишине чейинки тобокелдиктин жарымын жок кылат.
• Ооруган малды бөлүп коюу жана оору чыкканда короо-жайды дезинфекциялоо.
• Календар боюнча пландуу эмдөө жана курт түшүрүү (төмөндө).

Эмдөө жана дарылоо календары

Так дарыларды, дозаны жана мөөнөттөрдү ветеринар жана улуттук ветеринардык календарь аныктайт — төмөндө жылдык планды түзүүнүн принциптери гана берилди.

• Клостридиоздорго каршы эмдөө. Негизги ыкма — бооз соолуктарды төлдөөгө бир нече апта калганда эмдөө: уыз менен иммунитет козуларга өтүп, аларды алгачкы апталарда коргойт. Андан кийин козуларды жашына жараша эмдеп, кайра эмдешет — мөөнөтү ар бир вакцинанын нускамасы боюнча.
• Курт түшүрүү — адатта жылына 2–3 жолу, жазында малды жайытка чыгарганда жана күздө кыштакка киргизгенде; мал тыгыз кармалганда же курт жуккан учурда — көбүрөөк жолу, ветеринардын дайындоосу боюнча.
• Дарыны алмаштыруу жөнүндө маанилүү. «Ар жолу башка дары бер» деген кеңешти азыркы илим колдобойт: дары тез-тез алмашса, мите курттар көнүп калат. Туурасы — дарынын натыйжасын текшерүү (тезек анализи) жана таасир этүүчү затты сейрек, узак циклдер менен алмаштыруу.
• Күтүү мөөнөтү. Мите курттарга каршы дарылагандан кийин этин жегенге болбогон мөөнөт болот — ал ар бир дарыда ар башка, нускамасын караңыз.
• Башка эмдөөлөр (чечек, күйдүргү, бруцеллез) — улуттук календарь жана районуңуздагы ветеринардык көзөмөлдүн көрсөтмөлөрү боюнча.

Ветеринарды качан дароо чакыруу керек

Ар бир саат маанилүү болгон учурлар бар. Күтпөңүз, өзүңүз дарылабаңыз:

• Дени сак көрүнгөн малдын капыстан өлүшү (айрыкча кунардуу, тоют алмашкандан кийин) — клостридиоз болушу ыктымал, бүт отар коркунучта.
• Төлдөө туура жүрбөй жатат: эки сааттан ашык жылыш жок, козу туура эмес жатат, жолдош көп саат түшпөйт.
• Төлдөгөндөн кийин жатындын түшүп кетиши — өмүргө коркунуч.
• Ичтин катуу көөп кетиши жана энтигүү.
• Нерв белгилери: тегеренип жүрүү, беттин бир жагынын шал болушу, тең салмактуулуктун жоголушу (листериоз шектүү — бир-эки күндө өлтүрүп коюшу мүмкүн).
• Козулардын табы көтөрүлүп, энтигип, жөтөлсө — өпкө сезгениши шектүү.
• Бооз соолук тоют жебей, бөлүнүп, алсырап калды — токсемия шектүү.

Кыскача

• Күн сайын малдын табитин, кепшөөсүн, көзүн, басышын, тезегин жана жүнүн карап туруңуз — эрте байкасаңыз, малды сактап каласыз.
• Алдын алуу (карантин, тазалык, кургак жай, эмдөө) дарылоого караганда арзан да, ишенимдүү да.
• Тоютту кескин алмаштыруу жана нымдуулук оорунун көп кездешкен себептери, аларды көзөмөлдөп туруңуз.
• Бруцеллез адамга да жугат — төлдөтүүдө колкап кийиңиз, сүттү кайнатып гана ичиңиз.
• Дарынын өлчөмүн жана кантип берүүнү дайыма ветеринар аныктайт; бул макала көйгөйдү убагында байкоого жардам берет, ветеринарды алмаштырбайт.

Акыркы пунктка алдын ала даярданып алган жакшы: ветеринар табыңыз жана телефонун мал жыгылганга чейин жазып алыңыз — түн ичинде издеп жүрүүгө убакыт болбойт.

Короо койдун ден соолугун жазып жүргөн ыңгайлуу: кароо жана эмдөө журналында ар бир малга жасалган ветеринардык иштер, эмдөөлөр жана кароолор телефондон акысыз жазылат — кимге качан кайра дарылоо керек экени көрүнүп турат, эч нерсе унутулбайт. Ветдокументтери бар малды ветеринардык маалымкаты бар кой сатылат жарыяларынан сатып алсаңыз да, сатсаңыз да болот.

Макала маалымат үчүн гана жазылган жана ветеринар менен бетме-бет кеңешүүнү алмаштырбайт. Диагнозду, дарыларды жана алардын өлчөмүн ветеринар гана аныктайт.