Койдун мастити: белгилери, дарылоо, бракка чыгаруу

Койдун мастити: желин ысып шишийт, соолук козуну жолотпойт. Курч түрү биринчи суткада дарыланат. 100 соолуктук кой тобундагы чыгым, 2026-жылдын сентябры.

Койдун мастити — желиндин сезгениши, көбүнчө бактериядан болот. Курч мастит дароо көрүнөт: желиндин бир жарымы ысык, шишиген жана оорутат, соолук аксайт жана козусун жолотпойт. Аны биринчи суткада ветеринардын дайындоосу боюнча антибиотик жана сезгенүүгө каршы дары менен дарылашат. Өнөкөт мастит — желиндеги катуу жерлер жана «түйүндөр» — дарыланбайт. Мындай соолукту кийинки төлдөөгө калтыргандан көрө, күздө, куутка чейин этке өткөрүү пайдалуураак.

Эт багытындагы койлорду Өзбекстанда саабайт, ошондуктан гиссар, эдилбай же жайдары койлордо мастит көп учурда кеч байкалат — козу салмагынан артта калганда. Төмөндө: койдогу маститтин белгилери, биринчи суткада эмне кылуу керек, 100 соолуктуу кой тобундагы чыгым эсеби жана 2026-жылдагы күзгү куутка чейин үлгүрүүгө боло турган желин текшерүү. Баалар — 2026-жылдын сентябрына карата, кайра эсептөө курсу 1 долларга 11 797 сум (Өзбекстандын Борбордук банкы, 2026-жылдын 17-сентябры).

Койдун мастити деген эмне жана канчалык көп кездешет?

Мастит — сүт безинин (желиндин) сезгениши. Койлордо аны негизинен бактериялар чакырат: алтын түстүү стафилококк (Staphylococcus aureus) жана маннхеймия (Mannheimia haemolytica). Квебекте (Канада) 30 эт багытындагы кой тобунда жүргүзүлгөн изилдөөдө клиникалык мастити бар соолуктардан көбүнчө маннхеймия бөлүнгөн — 26% учурда, алтын түстүү стафилококк — 23%, башка стафилококктор — 17%.

Мастит эки түргө бөлүнөт, аларды өзүнчө эсептеш керек:

• Клиникалык — көз менен жана кол менен билинет. Эт багытындагы кой топторун изилдөөлөрдүн маалыматы боюнча, ал менен лактация мезгилинде соолуктардын 1ден 6%ына чейинки бөлүгү ооруйт: Квебектеги кой топторунда 0дөн 6,6%га чейин (медиана 1,2%), Уэльстеги Farming Connect изилдөөсүндө — орто эсеп менен 3,8%, британиялык айыл чарба агенттиги AHDB болжол менен 5% деп көрсөтөт.
• Жашыруун (субклиникалык) — желин колго нормалдуу сезилет, бирок сүттө бактериялар бар жана сүт азыраак. AHDB баамында, бул лактация мезгилинде соолуктардын 20–30%ы.

Өзбекстан боюнча маститтин ачык статистикасы жок, ошондуктан жогорудагы сандар — Улуу Британиянын жана Канаданын кой топторунан алынган болжолдуу көрсөткүч, жергиликтүү норма эмес.

Койдо маститтин кандай белгилери бар?

Текшерүүдө негизги суроо — кайсы түрү экени. Соолукту дарылоо же бракка даярдоо ошого жараша.

Температура да көрсөтөт: чоң койдо норма 38,3–39,9 °C, 40,5 °Cден жогору — ысытма. Курч маститте ал көп учурда көтөрүлөт, өнөкөттө адатта нормалдуу.

Өзүнчө учур — соолуктун желининин эки жарымы тең катуу, бирок ысык эмес жана оорутпайт. Маэди-висна вирусунда ушундай болот: ал желинди оорутпай катуулатат. Өзбекстанда маэди-висна канчалык таралганы тууралуу маалымат жок, ошондуктан «катуу желин» бир нече соолукта чогуу кездешсе, ар бирин антибиотик менен дарылабай, ветеринар аркылуу анализ тапшыруу керек.

Койдо мастит эмнеден болот?

Бактериялар желинге эмчек башы аркылуу кирет. Көбүнчө аларга жолду беш нерсе ачат:

• Эмчек башындагы жаракалар. Козу эмчек башын тиштери менен жаракаттайт, айрыкча ач эмгенде. WikiVet ветеринардык маалымдамасы боюнча, гангреналуу маститтин алдында көп учурда козулардын тиши менен эмчек башынын жабыркашы болот.
• Эгиз жана үч козу. AHDB маалыматы боюнча, эки жана андан көп козуну эмизген соолуктарда курч маститтин коркунучу жогору, Квебек изилдөөсүндө — үч жана андан көп козусу бар соолуктарда.
• Жугуштуу эктима (орф) — козулардын эриндерине жара чыгарган вирустук оору. Козу аны эмчек башына жугузат, соолуктун эмчеги ооруп, козуну эмизбей калат, сүт желинде токтоп калат — MSD маалымдамасы боюнча, эктимадан кийин мастит, кээде гангреналуу мастит да болушу мүмкүн.
• Тыгыздык жана булганган төшөнчү. AHDB маалыматы боюнча, соолуктар козулары менен короодо канчалык көп турса, коркунуч ошончолук жогору; тыгыздык жана нымдуулук аны дагы күчөтөт, айрыкча лактациянын биринчи алты жумасында.
• Козуну кескин ажыратуу. Эгер соолуктарга акыркы күнгө чейин концентрат берилсе, желин толуп кетет. Ошондуктан ажыратуудан 5–7 күн мурун концентратты алып салышат — схемасы козуну энесинен качан ажыратуу керек макаласында толук берилген.

Эктиманын козулардын эриндеринен соолуктардын желинине өтүшүн кантип болтурбоо жана чарбада эмдөө качан керек экенин козулардагы эктима жөнүндө өзүнчө макалабызда талдадык.

Койдо мастит болсо, эмне кылуу керек?

Курч мастит — шашылыш иш: бул жерде күн эмес, саат маанилүү. Тартиби мындай.

1. Соолукту кой тобунан бөлүп алыңыз козулары менен, желиндин эки жарымын тең сыйпалап көрүңүз. Температурасын өлчөңүз.
2. Ветеринарды чакырыңыз. Схеманы ал тандайт: адатта укол түрүндөгү антибиотик жана сезгенүүгө каршы каражат (мисалы, флуниксин же мелоксикам), керек болсо — оорулуу жарымын саап алуу. Дозасы соолуктун салмагына жараша эсептелет.
3. Козуларды текшериңиз. Соолук аларды жолотпосо же желиндин жарымы иштебесе, козуларга кошумча тоюттандыруу керек — сүт алмаштыргыч же башка соолукка кошуу.
4. Күтүү мөөнөтүн сактаңыз. Антибиотиктин нускамасындагы мөөнөт өтмөйүнчө соолукту этке өткөрүүгө болбойт.
5. Соолуктун номерин жазып коюңуз, күнүн, кайсы жарымы экенин жана эмне менен дарыланганын. AHDB маалыматы боюнча, курч маститтен кийин 10 соолуктун 9у жабыркаган жарымын жоготот — мындай соолук айыгып кетсе да бракка талапкер.

Бир курска кеткен дары-дармек — антибиотик жана сезгенүүгө каршы дары — чоң соолук үчүн, эгер уколду ээси өзү сайса, болжол менен 10 000–20 000 сум (≈ 0,8–1,7 $) турат. Бул — салмагы 35 кг болгон ажыратылган козулар үчүн (бир башына 6 000–10 000 сум) биздин эсебибиз боюнча, соолуктун салмагы 55–65 кг экенин эске алган болжол; ветеринарды чакыруу өзүнчө эсептелет.

Гангреналуу маститти ушул эле топтом менен дарылашат, бирок божомолу начар. Нью-Мексико штатынын университетинин (NMSU) маалыматы боюнча, мындай соолуктардын төрттөн бири өлөт. Аман калгандарда желиндин өлгөн ткани түшүп кетет, желиндин жарымы иштебей калат — мындай соолукту тукумга калтырышпайт.

Мастит канча чыгым келтирет: 100 соолугу бар кой тобуна эсеп

Маститтен келген чыгым дарылоодон эмес, козулардан чыгат. Баалар башка эсептерибиздегидей эле: козу энесинен ажыратылганда болжол менен 26 кг тартат, тирүүлөй салмак — 55 000 сум/кг (күзгү 55 000–65 000 сум баанын төмөнкү чеги), өлүп калган чоң соолук — 2–3 млн сум.

Козулар боюнча сандар кайдан алынды. Мэсси университетинин (Жаңы Зеландия) изилдөөсүндө желини кемтик соолуктардын козулары 3–4 эсе көп өлгөн, суткасына 25 г жай өскөн жана ажыратканда 2 кг жеңил болгон. АКШдагы үч кой тобун изилдөөдө (Translational Animal Science журналы, 2019) сүт бере баштаганда сүтүнөн бактерия чыккан соолуктардын бүт төлү 45 күндүгүндө 2,9 кг, 120 күндүгүндө 5,2 кг жеңил болгон, сүтүндө бактерия жок соолуктарга салыштырмалуу.

Эми 100 соолугу бар кой тобуна эсептейли. Ошол эле Жаңы Зеландия изилдөөсүндө желин кемтиги орто эсеп менен чоң соолуктардын 5%ында табылган — бул 5 баш. Аларды куутка калтырсак:

• 5 козу ажыратканда 2 кг жеңил: 5 × 110 000 = 550 000 сум;
• өлүм 3–4 эсе көп болгондуктан, этият болуп, ушул бешөөнүн бирөө өлөт деп эсептейли: 1 430 000 сум.

Жалпысынан бир сезондо беш соолуктан эле болжол менен 1,98 млн сум (≈ 168 $) чыгым чыгат. Бул бир соолукту дарылоого кеткен акчадан (10 000–20 000 сум) жүз эседен ашык көп. Мунун үстүнө жашыруун мастит кошулат: ал жүз соолуктун 20сында болсо жана ар биринин төлү 5,2 кг кем болсо, дагы 5,72 млн сум (≈ 485 $) чыгым.

Маанилүү эскертүү: мурдагы изилдөөдө (Journal of Animal Science, 1992) козуларга кошумча жем берилген жерде жашыруун маститтин таасири абдан аз болгон. Эки жумалыгынан баштап берилген кошумча жем сүттүн жетишпегенин бир аз толуктайт, ошондуктан кошумча жем берген чарбада жоготуу эсептегенден аз болот.

Желинди кантип карап, куутка чейин кайсы соолуктарды бракка чыгаруу керек?

Өнөкөт мастит айыкпайт, ошондуктан MSD маалымдамасы куутка чейин желинди карап, өнөкөт мастити бар соолуктарды короодон чыгарууну ачык сунуштайт. Бир башты кароого бир мүнөткө жетпеген убакыт кетет.

Качан кароо керек. Биринчи жолу — козуларды ажыраткандан кийинки алгачкы беш күндө: курч мастит ушинтип табылат. Экинчиси — ажыраткандан 4–6 жумадан кийин, куутка жакын: жаңы зеландиялык изилдөөдө көп соолуктун желини ажыратканда таза болгон, ал эми 4–6 жумадан кийин кемтик чыккан. Өзбекстанда куут көбүнчө сентябрь–октябрда болот, андыктан экинчи кароо али жасала элек болсо — убагы азыр, кочкорлорду кошконго чейин.

Кантип кароо керек. Соолукту дубалга же тосмого кысып кармап, эки колуңуз менен желиндин ар бир жарымын түбүнөн эмчегине чейин, анан эмчектердин өзүн сыйпалап көрүңүз. Ажыраткандан кийин соо желин жумшак, эки жарымы бирдей, түйүнсүз болот.

Бракка чыккан соолуктарды күзүндө, жайытта семиргенден кийин саткан пайдалуу: койдун жашын тишинен кантип билүү деген макаладагы эсебибиз боюнча 55 кг тарткан соолук, тирүүлөй салмагынын бир килограммы 45 000 сумдан, болжол менен 2,48 млн сум турат, ал эми кышта 5–8 кг арыйт. Чыккандардын ордун өз токтуларыңыз же соолук жана токту сатылат деген жарыялардан сатып алгандарыңыз басат, анда сатуучу тукумун, жашын жана салмагын жазат. Ошентсе да сатып алган соолуктун желинин акча бергенге чейин өзүңүз сыйпалап көрүңүз.

Кой тобунда маститти кантип азайтса болот?

Маститтен таптакыр кутулуу мүмкүн эмес, бирок жөнөкөй иштер аны азайтат:

• Козуну ажыратып, сүттү токтотуу: концентратты 5–7 күндүн ичинде токтотушат, ажыраткандан кийинки алгачкы беш күндө желинди карап турушат.
• Кургак төшөнчү жана кенен жай төлдөөдөн кийин кашарда, өзгөчө сүт бере баштагандан кийинки алгачкы алты жумада.
• Эриндеринде жарасы бар козуларды (эктима) бөлүп, ветеринар менен бирге дарылашат, ал эми алардын энелерин көбүрөөк текшеришет.
• Эгиз тууган соолуктарга жана кунардуулугу начар соолуктарга өзгөчө көңүл бурулат: аларда коркунуч жогору.
• Ар бир учурду жазып коюу. Соолуктун номери, күнү, кайсы жарымы, эмне менен дарыланды — күзгө чейин бракка чыгара турган даяр тизмеңиз болот, чабандын эсине ишенип калбайсыз.

Мындай жазуу үчүн QoyHunter ылайыктуу — кой эсебин жүргүзүүчү CRM жана bazar.qoyhunter.com базары: анда ар бир койдун дарылоо жана ветеринардык иштер журналы жүргүзүлөт, кийинки дарылоонун күнү коюлуп, билдирме келет, ал эми ветеринарга жана дарыга кеткен чыгымдар чарбанын каржысына жазылат.

Көп берилүүчү суроолор

Мастит болгон койду тукумга калтырса болобу?

Болот, эгер дарылагандан кийин желиндин эки жарымы тең жумшак, бирдей болуп, сүт берип жатса. Мындай соолукту куутка 4–6 жума калганда сөзсүз дагы бир жолу кармалап текшеришет. Эгер желиндин бир жарымы «сокур» болуп калса, ичинде түйүндөр калса же мастит гангреналуу болсо, соолукту бракка чыгарышат: өнөкөт мастит айыкпайт, ал эми Жаңы Зеландиядагы изилдөөнүн маалыматы боюнча, желини кемтик соолуктардын козулары 3–4 эсе көп өлөт жана энесинен ажыратканда 2 кг жеңил болот.

Козу эмне үчүн маарап, бөтөн соолуктарды эмет?

Көбүнчө ага сүт жетпейт. Көп кездешкен себептердин бири — энесинин мастити: жашыруун мастит болгондо желин кармаганда кадимкидей сезилет, курч мастит болгондо соолук ооруганынан козусун жанына жолотпойт. Энесинин желинин кармалап көрүңүз жана температурасын өлчөңүз (койдо норма 38,3–39,9 °C). Бөтөн соолуктарды эмген ач козулар алардын эмчегин жаралап, бактерияларды бүт короо койго таратат.

Койдун маститин дарылоо канча турат?

2026-жылдын сентябрында чоң соолукту бир курс дарылоого кеткен дарылар — антибиотик жана сезгенүүгө каршы дары — эгер ийнени ээси өзү сайса, болжол менен 10 000–20 000 сум (≈ 0,8–1,7 $) турат; ветеринарды чакыруу өзүнчө төлөнөт. Салыштыруу үчүн, энесинен ажыратылганга чейин өлгөн 26 кг козу 1,43 млн сумга жакын турат, ал эми өлгөн чоң соолук — 2–3 млн сум.

Маститтен дарыланган койду этке тапшырса болобу?

Антибиотиктин нускамасында көрсөтүлгөн күтүү мөөнөтү бүткөндөн кийин гана: ага чейин дарынын калдыктары этте калат. Гангреналуу мастити жана уулануусу бар соолукту ветеринар карабай туруп этке тапшырышпайт — ал боюнча ветеринар өзү чечет.

Койдун мастити калган койлорго жугабы?

Маститтин өзү эпидемия сыяктуу жукпайт, бирок бактериялар койдон койго өтөт. Аларды бөтөн соолуктарды эмген ач козулар, кир төшөмө жана саап жатканда колдор алып жүрөт. Козулардагы контагиоздук эктима жугуштуу жана эмчектеги жаракалар аркылуу соолуктарда маститке алып келет, ошондуктан оорулуу козуларды бөлүп коюшат.