Қой маститі: белгілері, емі, күйек алдында іріктеу

Қой маститі — желіннің қабынуы: желіннің бір жартысы ысып, ісінеді, саулық ақсайды, қозысын емізбейді. Жедел маститті алғашқы тәулікте емдейді, созылмалысы жазылмайды — ондай саулықты күйекке дейін өткізеді. Белгілері, алғашқы көмек, 100 саулықты отардағы шығын және желін тексеру, 2026 жылғы қыркүйек.

Қой маститі — желіннің қабынуы, көбіне бактериядан болады. Жедел мастит бірден көрінеді: желіннің бір жартысы ыстық, ісінген және ауырады, саулық ақсайды да қозысын жолатпайды. Оны алғашқы тәулікте мал дәрігері тағайындаған антибиотик пен қабынуға қарсы дәрімен емдейді. Созылмалы мастит — желіндегі қатқыл жерлер мен «түйіндер» — емделмейді, ондай саулықты келесі қозылауға қалдырғаннан гөрі күзде, күйекке дейін етке өткізген тиімді.

Өзбекстанда етті қойды саумайды, сондықтан гиссар, еділбай немесе жайдары қойларындағы маститті жиі кеш байқайды — қозы салмақтан қалып қойғанда ғана. Төменде қой маститінің белгілері, алғашқы тәулікте не істеу керек, 100 саулықты отардағы шығын есебі және 2026 жылғы күзгі күйекке дейін әлі үлгеретін желін тексеру жазылған. Бағалар — 2026 жылғы қыркүйектегі, доллар бағамы — 1 доллар — 11 797 сум (Өзбекстан Орталық банкі, 2026 жылғы 17 қыркүйек).

Қой маститі дегеніміз не және қаншалықты жиі кездеседі?

Мастит — сүт безінің (желіннің) қабынуы. Қойда оны негізінен бактериялар тудырады: алтын түсті стафилококк (Staphylococcus aureus) және маннхеймия (Mannheimia haemolytica). Квебектегі (Канада) 30 етті отарды зерттегенде, клиникалық маститі бар саулықтардан көбіне маннхеймия анықталған — 26% жағдайда, алтын түсті стафилококк — 23%, басқа стафилококктар — 17%.

Маститтің екі түрі бар, оларды бөлек санау керек:

• Клиникалық — көзбен де, қолмен де байқалады. Етті отарларды зерттеу деректері бойынша, саулықтардың 1–6%-ы емізу кезеңінде ауырады: Квебек отарларында 0-ден 6,6%-ға дейін (медианасы 1,2%), Уэльстегі Farming Connect зерттеуінде орта есеппен 3,8%, ал британдық ауыл шаруашылығы агенттігі AHDB шамамен 5% дейді.
• Жасырын (субклиникалық) — желін ұстағанда қалыпты, бірақ сүтте бактерия бар және сүт аз. AHDB бағалауы бойынша, бұл емізу кезеңінде саулықтардың 20–30%-ы.

Өзбекстан бойынша маститтің ашық статистикасы жоқ, сондықтан жоғарыдағы сандар — Ұлыбритания мен Канада отарларынан алынған бағдар, жергілікті норма емес.

Қойда маститтің белгілері қандай?

Тексергенде ең алдымен маститтің қай түрі екенін анықтаңыз. Саулықты емдеу керек пе, әлде отардан шығаруға дайындау керек пе — соған байланысты.

Дене қызуы да көп нәрсені аңғартады: ересек қойда норма — 38,3–39,9 °C, 40,5 °C-тан жоғары — қызба. Жедел маститте ол жиі көтеріледі, созылмалыда әдетте қалыпты болады.

Бөлек жағдай — саулықтың желінінің екі жартысы да қатты, бірақ ыстық емес және ауырмайды. Мұндай жағдай маэди-висна вирусында болады: ол желінді ауыртпай қатайтады. Өзбекстанда маэди-висна таралуы туралы дерек жоқ, сондықтан «қатты желін» бірнеше саулықта бірден кездессе, әрқайсысын антибиотикпен емдемей, мал дәрігері арқылы талдау тапсырған жөн.

Қойда мастит неден болады?

Бактериялар желінге емшек арқылы кіреді. Оларға жолды көбіне бес нәрсе ашады:

• Емшектегі жаралар. Қозы емшекті күрек тістерімен жаралайды, әсіресе аш күйінде емгенде. WikiVet ветеринариялық анықтамалығы бойынша, гангренозды маститтің алдында көбіне қозылардың тістерінен болған емшек жаралары кездеседі.
• Егіздер мен үшемдер. AHDB деректері бойынша, екі және одан көп қозы емізетін саулықтарда жедел мастит қаупі жоғары, ал квебектік зерттеуде — үш және одан көп қозысы бар саулықтарда.
• Контагиозды пустулалы дерматит (қара сүйел, орф) — қозылардың ернінде жара шығаратын вирустық ауру. Қозы оны емшекке жұқтырады, саулықтың емшегі ауырады, ол қозыны емізбейді, сүт іркіліп қалады — MSD анықтамалығы бойынша, осыдан кейін мастит, кейде оның гангренозды түрі басталуы мүмкін.
• Тығыздық және лас төсеніш. AHDB деректері бойынша, саулықтар қозыларымен қорада неғұрлым ұзақ тұрса, қауіп соғұрлым жоғары; тығыздық пен ылғал оны одан әрі арттырады, әсіресе емізудің алғашқы алты аптасында.
• Кенеттен айыру. Саулықтарға соңғы күнге дейін жем берсе, желін толып кетеді. Сондықтан қозыны айырудан 5–7 күн бұрын жемді тоқтатады — схемасы толық қозыны енесінен қашан айыру керек мақаласында талданған.

Қара сүйелдің қозылардың ернінен саулықтардың желініне өтпеуі үшін не істеу керек және шаруашылықта екпе қашан қажет екенін қозылардағы қара сүйел туралы бөлек мақалада жаздық.

Қойда мастит болса, не істеу керек?

Жедел маститті кейінге қалдыруға болмайды: есеп күнмен емес, сағатпен жүреді. Тәртібі мынадай.

1. Саулықты қозыларымен бірге отардан бөліңіз, желіннің екі жартысын да сипап көріңіз. Дене қызуын өлшеңіз.
2. Мал дәрігерін шақырыңыз. Емді ол таңдайды: әдетте — антибиотик егу және қабынуға қарсы дәрі (мысалы, флуниксин немесе мелоксикам), қажет болса — ауру жартысын сауып тастау. Дозасы саулықтың салмағына қарай есептеледі.
3. Қозыларды тексеріңіз. Саулық оларды жолатпаса немесе желіннің жартысы сүт бермесе, қозыларға қосымша азық керек — сүт алмастырғыш немесе басқа саулыққа телу.
4. Күту мерзімін сақтаңыз. Антибиотик нұсқаулығындағы мерзім өтпейінше, саулықты етке өткізуге болмайды.
5. Саулықтың нөмірін жазып қойыңыз, сондай-ақ күнін, қай жартысы ауырғанын және немен емделгенін. AHDB деректері бойынша, жедел маститтен кейін 10 саулықтың 9-ы зақымданған жартысынан айырылады — мұндай саулық жазылса да отардан шығарылатындардың қатарында.

Ересек саулыққа бір курс дәрі — антибиотик пен қабынуға қарсы дәрі — егер егуді мал иесі өзі салса, шамамен 10 000–20 000 сум (≈ 0,8–1,7 $) тұрады. Бұл біздің есебіміз бойынша шамалау: енесінен айырылған 35 кг қозыға шыққан баға (бір басқа 6 000–10 000 сум) саулықтың 55–65 кг салмағына қарай түзетілген; мал дәрігерін шақыруды бөлек санаңыз.

Гангренозды маститті сол дәрілермен емдейді, бірақ болжамы нашар. Нью-Мексико штаты университетінің (NMSU) деректері бойынша, мұндай саулықтардың шамамен төрттен бірі өледі. Аман қалғандарда желіннің өлі тіні түсіп қалады, желіннің ол жартысы енді сүт бермейді — ондай саулықты тұқымға қалдырмайды.

Мастит қанша шығын әкеледі: 100 саулықтан тұратын отарға есеп

Маститтің басты шығыны емдеуде емес, қозыда. Бағаны басқа есептеріміздегідей аламыз: қозы енесінен айырылғанда шамамен 26 кг тартады, тірілей салмағы — 55 000 сум/кг (күздегі 55 000–65 000 сум аралығының төменгі шегі), өлген ересек саулық — 2–3 млн сум.

Қозыға қатысты сандар қайдан алынды. Мэсси университетінің (Жаңа Зеландия) зерттеуінде желіні ақаулы саулықтардың қозылары 3–4 есе жиі өлген, тәулігіне 25 г баяу өскен және енесінен айырылғанда 2 кг жеңіл болған. АҚШ-тағы үш отарда жүргізілген зерттеуде (Translational Animal Science журналы, 2019) сүт беру кезеңінің басында сүтін еккенде бактерия шыққан саулықтар сүтінде бактериясы жоқ саулықтармен салыстырғанда бүкіл төлін 45 күнге қарай 2,9 кг, ал 120 күнге қарай 5,2 кг жеңіл өсірген.

Енді 100 саулықтан тұратын отарға есептейік. Сол Жаңа Зеландия зерттеуінде желін ақауы ересек саулықтардың орта есеппен 5%-інде табылған — бұл 5 бас. Оларды күйекке қалдырсаңыз:

• 5 қозы енесінен айырғанда 2 кг жеңіл: 5 × 110 000 = 550 000 сум;
• өлім 3–4 есе жоғары болғандықтан, абайлап, осы бес қозының бірі өледі деп алайық: 1 430 000 сум.

Барлығы шамамен 1,98 млн сум (≈ 168 $) — бір маусымда небәрі бес саулықтан. Бұл бір саулықты емдеу курсынан (10 000–20 000 сум) жүз есе, одан да көп. Үстіне жасырын мастит қосылады: жүз саулықтың 20-сында болып, әрқайсысы төлден 5,2 кг кем берсе, бұл тағы 5,72 млн сум (≈ 485 $).

Маңызды ескерту: ертерек жүргізілген зерттеуде (Journal of Animal Science, 1992) қозыларға қосымша жем берілген жерде жасырын маститтің қозыға әсері өте аз болған. Екі аптасынан бастап берілген қосымша жем сүттің жетіспеуін ішінара толтырады, сондықтан қосымша жем беретін шаруашылықта шығын есептегеннен аз болады.

Желінді қалай тексереді және күйек алдында қандай саулықты отардан шығару керек?

Созылмалы мастит емделмейді, ал MSD анықтамалығы созылмалы маститі бар саулықтарды отардан шығару үшін күйек алдында желінді тексеруді тікелей ұсынады. Бір басты тексеруге бір минутқа жетпейтін уақыт кетеді.

Қашан қарау керек. Бірінші рет — қозыны енесінен айырған соң алғашқы бес күнде: жедел мастит осылай анықталады. Екінші рет — айырғаннан 4–6 аптадан кейін, күйекке жақын: Жаңа Зеландия зерттеуінде көп саулықтың желіні айыру кезінде қалыпты болған, ал 4–6 аптадан кейін онда ақау табылған. Өзбекстанда күйек көбіне қыркүйек–қазан айларында өтеді, сондықтан екінші тексеру әлі жасалмаса, оны дәл қазір, қошқар салғанға дейін жасаңыз.

Қалай қарау керек. Саулықты қабырғаға тақап немесе станокқа бекітіңіз де, екі қолмен әр жартысын — түбінен емшегіне дейін, сосын емшектің өзін — сипап шығыңыз. Айырудан кейінгі сау желін жұмсақ, екі жартысы бірдей, түйінсіз болады.

Іріктеп шығарылған саулықтарды күзде, жайылымда семіргеннен кейін өткізген тиімді: қойдың жасын тісіне қарап анықтау мақаласындағы есебіміз бойынша тірілей салмағы 55 кг саулық кг-ы 45 000 сумнан шамамен 2,48 млн сум тұрады, ал қыс бойы 5–8 кг жоғалтады. Шыққан саулықтардың орнына өз ұрғашы тоқтыларыңызды қосасыз немесе сатушы тұқымын, жасын және салмағын көрсететін саулық пен ұрғашы тоқты сату хабарландыруларынан сатып аласыз. Сатып алған саулықтың желінін де ақша бермей тұрып өзіңіз сипап көріңіз.

Отардағы маститті қалай азайтуға болады?

Маститті толық жою мүмкін емес, бірақ жиілігін қарапайым шаралар азайтады:

• Қозыны айырғанда желінді сүттен тыю: жемді 5–7 күн ішінде тоқтатады, айырудан кейінгі алғашқы бес күнде желінді қарайды.
• Қозылаудан кейін қорада құрғақ төсеніш пен кеңдік, әсіресе сүт беру кезеңінің алғашқы алты аптасында.
• Ернінде жарасы бар қозыларды (қара сүйел) бөлек ұстап, мал дәрігерімен бірге емдейді, ал олардың енелерін жиірек тексереді.
• Егіз қозылаған және қоңдылығы төмен саулықтарға ерекше назар аудару: оларда қауіп жоғары.
• Әр жағдайды жазып отыру. Саулықтың нөмірі, күні, қай жартысы, немен емделгені — күзге қарай шопанның есіне емес, отардан шығаруға дайын тізімге сүйенесіз.

Осындай жазбаға QoyHunter — қой есебін жүргізетін CRM және bazar.qoyhunter.com базары жарайды: онда әр қойдың емделу және ветеринарлық өңдеу журналы келесі өңдеу күнімен және еске салғышпен жүргізіледі, ал мал дәрігері мен дәріге кеткен шығын шаруашылықтың қаржысына түседі.

Жиі қойылатын сұрақтар

Маститі болған қойды тұқымға қалдыруға бола ма?

Емделгеннен кейін желіннің екі жағы да жұмсақ, бірдей болып, сүт берсе, болады. Мұндай саулықты күйекке 4–6 апта қалғанда міндетті түрде тағы бір рет сипап көреді. Желіннің бір жағы «соқыр» болып қалса, ішінде түйіндер қалса немесе мастит гангренозды болса, саулықты іріктеп шығарады: созылмалы мастит емделмейді, ал Жаңа Зеландиядағы зерттеу деректері бойынша, желіні ақаулы саулықтардың қозылары 3–4 есе жиі өледі және енесінен айырар кезде салмағы 2 кг кем болады.

Қозы неге маңырап, бөтен саулықтарды емеді?

Көбіне оған сүт жетпейді. Жиі кездесетін себептің бірі — енесінің маститі: жасырын түрінде желін ұстағанда қалыпты болып көрінеді, ал жедел түрінде саулық ауырғандықтан қозысын жуытпайды. Енесінің желінін сипап көріңіз, температурасын өлшеңіз (қойдың қалыпты температурасы 38,3–39,9 °C). Бөтен саулықтарды емген аш қозылар олардың емшегін жаралап, бактерияны отарға таратады.

Қойдың маститін емдеу қанша тұрады?

2026 жылғы қыркүйекте ересек саулыққа бір ем курсына керек дәрі — антибиотик пен қабынуға қарсы дәрі — уколды мал иесі өзі салса, шамамен 10 000–20 000 сум (≈ 0,8–1,7 $) тұрады; мал дәрігерін шақыру бөлек төленеді. Салыстыру үшін, енесінен айырмай тұрып өлген 26 кг қозының құны шамамен 1,43 млн сум, ал өлген ересек саулықтікі — 2–3 млн сум.

Маститтен емделген қойды етке өткізуге бола ма?

Антибиотик нұсқаулығында көрсетілген күту мерзімі біткеннен кейін ғана: оған дейін дәрінің қалдығы етте сақталады. Гангренозды маститі бар, организмі уланған саулықты мал дәрігері қарамай етке өткізбейді — оны не істеу керегін дәрігер шешеді.

Қойдың маститі отардағы басқа малға жұға ма?

Мастит өзі індет сияқты таралмайды, бірақ бактерия қойдан қойға өтеді. Оны бөтен саулықтарды емген аш қозылар, лас төсеніш және сауған кездегі қол таратады. Қозылардағы контагиозды пустулалы дерматит (қара сүйел) жұқпалы: ол емшектегі жаралар арқылы саулықтарда мастит тудырады, сондықтан ауру қозыларды бөлек ұстайды.