Қозының іш өтуі: емдеу, су беру және себебін анықтау

Жаңа туған қозының іш өтуі: жасына қарай себебі, қанша ерітінді ішкізу керек, сүтті неге үзбейді, антибиотик пен мал дәрігері қашан керек, 100 саулыққа шығын есебі.

Жаңа туған қозының іш өтуін ең алдымен ішкізіп емдейді: қозыны сусыздану мен тұздың кетуі өлтіреді, сондықтан жылы электролит ерітіндісін бірден, емізу арасында береді, ал сүтті үзбейді. Себебін жасы көрсетеді: алғашқы күндері көбіне ішек таяқшасы, екінші аптадан бастап — криптоспоридиялар мен ротавирус, төртінші аптадан — кокцидиялар. Антибиотик әр іш өткенде керек емес, препаратты да, дозасын да мал дәрігері белгілейді.

Төменде — жасына қарай себептер кестесі, ішкізу көлемі, үйде емдеу жетпейтін белгілер және Өзбекстандағы 100 саулықтық отарға шығын есебі. Қазір қараша: қозылау сізде ақпан–наурызда болса, қозылардың ішек ауруларына қарсы басты шешімді қараша соңы мен қаңтар аралығында қабылдау керек. Бағалар — 2026 жылғы күз, қайта есептеу бағамы долларына 12 055,90 сум (Өзбекстан Орталық банкі, 2026 жылғы 17 қазан).

Жаңа туған қозы іш өтуден неге тез өледі?

Жаңа туған қозы сусызданудан өледі: сұйық нәжіспен су мен тұз кетеді, қан қоюланып, қышқылданады да, шок басталады. MSD Veterinary Manual анықтамалығы бойынша, ішек таяқшасы жұққан бұзау бірнеше сағатта дене салмағының 12%-нан астамын сұйықтық түрінде жоғалтады және 12–24 сағатта өліп кетуі мүмкін. Қозылар бойынша жеке сандарды анықтамалық бермейді, бірақ қозыларда ішек таяқшасының түрлері де, емдеу тәсілі де сондай екенін көрсетеді.

Сондықтан есеп сағатпен жүреді. Таңертең іш өткені байқалған қозыны кешке ветеринариялық дәріханаға барып келгеннен кейін емес, сол таңертеңнен бастап суарады.

Қозының жасына қарай іш өтудің ықтимал себебі қандай?

Қозының жасы — диагноз емес, тек алғашқы белгі. Төмендегі мерзімдер негізінен бұзауларға арналған MSD деректерінен алынған, дизентерия кезеңі — WikiVet ветеринариялық анықтамалығынан: қозылар бойынша анықтамалықтар сандарды аз береді, ал мерзімдер шаруашылықтарда әртүрлі болады. Көбіне бір қозыда екі себеп қатар кездеседі. Нақты жауапты нәжіс талдауы мен өлген қозыны жарып қарау береді.

Кокцидиозды біз бөлек толық талдадық: енесінен айырылған қозылар бордақыда неге іш өтіп, салмақ қоспайды.

Іш өтумен «дымқыл ауызды» жиі шатастырады. Дымқыл ауыз (watery mouth) — алғашқы күндердегі қозылардың ауруы, бұл кезде ішек таяқшасы ішектен қанға өтеді. Қозы емуді қояды, сілекейі ағады, іші кебеді, ал іш өту болмайды. MSD анықтамалығы бойынша, қозылардың 30%-ына дейін ауырады, өлім-жітім 80%-дан асуы мүмкін, сондықтан мұндай қозыны бірден мал дәрігеріне көрсетеді.

Іш өткен қозыға немен және қанша ішкізу керек?

Іш өткен қозыны төлге арналған дайын электролит ерітіндісімен суарады: ұнтақты нұсқаулыққа сай мұқият ерітіп, жылы, шамамен 37–39 °C күйінде береді. Осындай ұнтақтардың бірінің (Revive, Virbac) қаптамасында қозыларға бір рет 100–200 мл, тәулігіне 3–5 рет көрсетілген, яғни тәулігіне 300 мл — 1 л; екіншісінде (Vytrate) — тәулігіне үш рет 150 мл. Ұнтақтарды әртүрлі ерітеді және әртүрлі береді, сондықтан нақты көлемді өз ұнтағыңыздың қаптамасынан қараңыз. Бұл ерітінді сүттің үстіне беріледі.

Ішкізудің төрт ережесі:

1. Сүтті үзбейді. MSD анықтамалығы бойынша, электролиттер бұзаудың қуатқа қажеттілігін өтемейді, сондықтан сүтті тоқтатуға болмайды. Қозы енесінің қасында қалып, емеді, ал ерітіндіні емізу арасында алады.
2. Ерітінді мен сүтті араластырмай, кезектестіріп береді. Тым қою қоспа өзі іш өтуді тудырады: MSD оны осмостық деп атайды.
3. Үйде «көзбен» қоспа жасамайды. Ветеринариялық қызметтер тексерген, қозыларға арналған үй рецептін біз таппадық, ал концентрацияның қате болуы зиян. Ұнтақты қозылау басталмай тұрып алдын ала сатып алыңыз. Ол болмаса, немен алмастыруға болатынын мал дәрігерінен сол сағатта телефонмен сұраңыз.
4. Жанында таза су тұрады. Өзі су іше алатын ересектеу қозыға судың еркін тұруы тұздың артық болмауына көмектеседі.

Жатып қалған қозының аузына ерітінді құймайды: жұту рефлексі болмаса, ол өкпеге кетеді. Revive қаптамасында шок кезінде ерітіндіні ауыз арқылы бермеу керектігі тікелей жазылған.

Іш өткенде мал дәрігері қашан шұғыл керек?

Егер қозы жатып алып, ембесе, үйде ішкізу жетпейді. MSD анықтамалығы бойынша, дене салмағының 8%-ынан бастап сусызданған, жатып қалған немесе ішпейтін бұзауларға сұйықтықты көктамырға енгізеді, бұл — мал дәрігерінің жұмысы. Қозыға да осы қағида жарайды.

Мына белгілердің кемінде біреуін көрсеңіз, мал дәрігеріне бірден қоңырау шалыңыз:

• қозы тұрмайды, ембейді немесе жұтпайды;
• көзі шүңірейген, мойнындағы тері қыртысы баяу жазылады, аузы суық;
• температура 37 °C-тан төмен: қозы басын ұстай алмаса немесе туғанына 5 сағаттан асса, бірден мал дәрігеріне барыңыз, өйткені алдымен глюкоза керек; басын ұстап тұрса және туғанына 5 сағат толмаса, жылытып, содан кейін жаңа туған қозылар неге өледі талдауында сипатталғандай суарыңыз;
• нәжісте қан бар;
• бір тәулікте бірнеше қозы ауырды немесе мығым қозы кенеттен өлді;
• ішкізгенге қарамастан іш өту басылмайды немесе қозы әлсіреп барады.

Өлген қозыны лақтырмай, мал дәрігеріне көрсетіңіз: жарып қарау мен талдау қалғандарына не қатер төніп тұрғанын көрсетеді. Кенеттен мал қырылса, мал дәрігері сібір жарасын жоққа шығармайынша, өлексені өзіңіз жармаңыз.

Қозының іш өтуіне антибиотик керек пе?

Іш өтудің өзі антибиотикке себеп емес: мұны MSD анықтамалығы тікелей жазады. Инфекция қанға өткенде укол түріндегі антибиотик көрсетіледі: қозы әлсіз, ембейді, қызуы көтерілген немесе керісінше денесі суық. Бұзаулар үшін MSD мынадай сан келтіреді: іш өтуі бар және жалпы жағдайы ауыр бұзаулардың кемінде 30%-ының қанында бактериялар болады. Ротавирус пен криптоспоридияны антибиотик емдемейді, ал вирустан болған іш өту әдетте ішкізумен бірнеше күнде басылады.

Препаратты таңдау, доза және союға дейінгі күту мерзімі — мал дәрігерінің шешімі. «Бәріне қарсы» антибиотикті жаңа туған қозыға ауыз арқылы беру тек зиян келтіруі мүмкін: ол ішектің қалыпты микрофлорасына да соққы береді, ал вирус пен криптоспоридия кезінде ақша текке кетеді.

Криптоспоридиоз кезінде қозыларға жүргізілген далалық сынақта галофугинон лактаты көмектесті: ол іш өту жиілігін және паразиттің бөлінуін азайтты, ал жеті күндік курс үш күндік курсқа қарағанда іш өтудің алдын жақсырақ алды, дегенмен салмақ қосуға әсер еткен жоқ. Препарат сіздің ауданыңызда бар ма, ол керек пе — мұны мал дәрігері айтады.

100 саулықты отарда қозының іш өтуі қанша шығын әкеледі?

100 саулықты отарда қозылар арасында іш өту етек алғанда, Өзбекстанда тірілей салмақтың 1 кг-ы 55 000 сум болса, ерітіндіні кеш бергеннен шығын 14–17 млн сумға дейін жетуі мүмкін, ал ерте бастағанда оның 11–14 млн сумы (≈ 950–1 130 $) сақталып қалады. Есеп шартты: бұл мысал үшін алынған болжам, аурудың статистикасы емес.

Қозылардың өлім-жітімін талдаған мақаладағы сол сандарды аламыз: 100 саулыққа 110 қозы, енесінен айырылған қозының салмағы 26–31 кг, яғни құны 1,43–1,71 млн сум (≈ 119–142 $).

Бағандар арасындағы айырма — сегіз қозы, яғни 11,4–13,7 млн сум. Емделген қозы да өсуде артта қалуы мүмкін, сондықтан оны енесінен айыру кезінде өлшеп көріңіз, бірден толыққанды деп санамаңыз.

100 саулыққа қозылар дизентериясы (Clostridium perfringens B типі) нұсқаулығында көрсетілген вакцинамен екпе егу, дозасы шамамен 5 000 сум және екі доза болғанда, шамамен 1 млн сум (≈ 83 $) тұрады. Бұл енесінен айырылған бір қозының бағасынан аз. Бірақ ол қозылар дизентериясынан ғана қорғайды, ішек таяқшасынан, ротавирустан не криптоспоридийден емес: оларға қарсы уыз бен тазалық көмектеседі.

Қай қозы ауырғанын, қандай жаста екенін және немен емделгенін сол күні жазып қойған жөн. QoyHunter-де, қой есебін жүргізетін CRM мен bazar.qoyhunter.com базарында, қойларды емдеу және екпе журналы күнін, дәріні және күту мерзімін малдың карточкасында сақтайды, сондықтан келесі қозылауға қарай сізде іш өту кезеңі қай күннен басталатыны көрінеді. Шағын отар үшін мұны дәптерге де жазуға болады, тек жазбалар жоғалмаса болғаны.

Қозының іш өтуінің алдын қозылауға дейін қалай алуға болады?

Қозының іш өтуінің алдын уыз беру, саулықтарға екпе егу және қозылауға таза орын дайындау арқылы алады. Бұл тізімде дәрі басты емес: егер жұқпа қозылау бөлімінде жайылып кетсе, бәрін емдеп алу мүмкін емес.

1. Алғашқы сағаттарда уыз. Норма — алғашқы 2 сағатта (соңғы мерзім — 6 сағат) 1 кг салмаққа 50 мл және бірінші тәулікте 1 кг салмаққа 180–210 мл. Уыз ішпеген қозы ішек ауруларынан дерлік қорғансыз.
2. Саулықтарға екпе. Поливалентті вакцина қозылар дизентериясынан әрдайым қорғай бермейді: нұсқаулықта аталғанын тексеріңіз. Мерзімі де вакцинаға байланысты: дизентерия көрсетілген ТМД-ның бір поливалентті вакцинасының нұсқаулығы бойынша, қолайсыз шаруашылықтарда буаз саулықтарға екпені қозылауға 1,5–2 ай қалғанда, 20–25 күн аралықпен екі доза етіп егеді, ал басқа вакциналарды қозылауға жақынырақ салады. Ақпан–наурызда қозылайтын болса, осындай схемамен қарашаның соңынан қаңтарға дейін бастау керек. Қорғаныс қозыға уыз арқылы беріледі. Ішек таяқшасына қарсы вакциналар да шығарылады, бірақ сіздің ауданда бар-жоғын және қандай схемамен егілетінін мал дәрігерінен нақтылаңыз.
3. Қозылау алдында саулықтар тоқ болсын. Арық саулық уызды аз береді. Буаздықтың соңғы алты аптасына жем-шөп қорын және қозылауға арналған дәрі қобдишасын алдын ала жинап қойған жөн: арпа, кебек және шаруашылыққа керек тауарларды қайдан сатып алуға болады.
4. Қозылау бөлімінде құрғақ төсеніш. Ішек таяқшасы, vidal.ru анықтамалығы бойынша, көңде, топырақта және қора-жайлардағы суда 1–2 ай тіршілік етеді. Төсенішті жиі жаңартады, ал қозылау қоршауларын саулықтар арасында тазалайды.
5. Үлкендер бөлек, жаңа туғандар бөлек. MSD анықтамалығы қозылау орындарын, төл топтарын және ауру малға арналған қораны бөлек ұстап, үлкендерді жаңа туған қозылармен араластырмауға кеңес береді. Ауру қозыны енесімен бірге жеке қоршауға көшіреді.
6. Қол мен аяқ киім. Алдымен сау қозыларға, содан кейін ауруларына ерітінді береді. Криптоспоридий ооцисталары хлорға төзімді, сондықтан хлор оларды жоймайды: бумен тазалау және белсенді оттегісі бар құралдар, мысалы 3% сутегі асқын тотығы көмектеседі.

Криптоспоридиоз адамға жұғады: MSD анықтамалығы бойынша, ол тек бір жануар түріне ғана жұғып қоймайды. Іш өтетін қозылармен жұмыс істегеннен кейін қолыңызды сабынмен жуыңыз, әсіресе ерітінді беруге балалар қатысса.

Бұл мәтіннің бәрі қарап-тексеруді алмастырмайды: қозыны емдеуді әрдайым мал дәрігерімен келісіңіз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Жаңа туған қозының іш өтуін үйде немен емдейді?

Ең алдымен ерітінді беріледі: жас төлге арналған жылы электролит ерітіндісі, нұсқаулыққа сай араластырылған, бір рет шамамен 100–200 мл, тәулігіне 3–5 рет, емізу аралығында. Саулықтың сүтін қозыдан айырмайды. Антибиотикті үйде «әйтеуір» бермейді: оны жұқпа қанға өткенде мал дәрігері тағайындайды. Егер қозы жатып қалып, ембесе, аузына ештеңе құймайды, бірден мал дәрігерін шақырады.

Іш өткенде қозыны енесінен айыру керек пе?

Жоқ. MSD Veterinary Manual анықтамалығы бойынша, электролиттер төлдің қуатқа деген қажеттілігін өтемейді, сондықтан сүтті тоқтатпайды. Қозыны енесін емуге қалдырады, ал ерітіндіні емізу аралығында, сүтпен араластырмай береді. Ауру қозыны енесімен бірге басқаларына жұқтырмас үшін жеке қоршауға көшірген жөн.

Қозы мықты еді, кенет өліп қалды, іш өту дерлік болмады — неге?

Алғашқы күндердегі мықты қозыда осылай қозылар дизентериясы білінуі мүмкін, оны Clostridium perfringens B типі қоздырады: оны жиі тек кенеттен болған өлім ретінде көреді, кейде нәжісінде қан болады. Емдеуге уақыт аз қалады, ал қорғайтыны — нұсқаулығында қозылар дизентериясы көрсетілген вакцинамен буаз саулықтарға сол нұсқаулықтағы мерзімде екпе егу. Өлген қозыны мал дәрігеріне көрсетіңіз, өзіңіз жармаңыз.

Іш өтетін қозыдан жұғуға бола ма?

Иә, криптоспоридийлер қозылардан адамға жұғады, ал іш өтудің себебі көзбен көрінбейді. Сондықтан ауру қозылармен жұмыс істегеннен кейін қолыңызды сабынмен жуыңыз, әсіресе тамақтанар алдында, және ерітінді беруге көмектесетін балаларды қадағалаңыз. Хлор криптоспоридий ооцисталарына дерлік әсер етпейді.

Саулықтарға қозылар дизентериясына қарсы екпе қанша тұрады?

100 саулыққа шамамен 1 млн сум (≈ 83 $), дозасы шамамен 5 000 сум және қозылар дизентериясы көрсетілген вакцинаның екі дозасы болғанда, 2026 жылғы күздегі бағамен және 1 доллар = 12 055,90 сум бағамымен. Бағасын мал дәріханасынан нақтылаңыз. Салыстыру үшін, салмағы 26–31 кг бір енесінен айырылған қозы тірілей салмақтың 1 кг-ы 55 000 сумнан есептегенде 1,43–1,71 млн сум тұрады.