Қозы кокцидиозы: бордақыда іші өтіп, салмақ қоспаса

Кокцидиоз 4–8 апталық қозыда және бордақылау басында болады. Белгісі, емі, алдын алу. 200 г орнына 150 г қосса, 100 қозы 90 күнде ≈ 19,8 млн сум (≈ 1 670 $) жоғалтады.

Қозыдағы кокцидиоз — эймерия (Eimeria) туысына жататын бір клеткалы паразиттер қоздыратын ішек ауруы. Көбіне 4–8 апталық қозылар және енесінен айырылып, бордақылауға қойылған қозылар алғашқы апталарда ауырады, әсіресе оларды тар қораға тығып ұстағанда. Кокцидиоздың басты зияны өлім-жітімде емес, салмақ қосуда: қозының іші өтеді, өсуден қалады, бордақылауда аз салмақ қосады. 100 қозы тәулігіне 200 г орнына 150 г қосса, 90 күнде бұл бір басқа −4,5 кг, яғни шамамен 19,8 млн сум (≈ 1 670 $) алынбай қалған түсім.

Қой кокцидиозы деген не және отарға қайдан келеді?

Қой кокцидиозы — жіңішке және тоқ ішектің паразиттік ауруы. Паразит ішек клеткаларын ішінен бұзады, сондықтан қозы жем-шөпті нашар сіңіреді, іші өтіп, сусызданады.

Эймериялар әр отарда дерлік бар. Ересек қойлар оларды ауру белгісі білінбей-ақ тасиды, бірақ қимен бірге ооцисталарды — паразиттің көзге көрінбейтін «жұмыртқаларын» шығарады. Ооциста жылы әрі дымқыл жерде 2–4 күнде жұқпалы болады, ал төсеніште және астау маңындағы топырақта айлап сақталады, көптеген дезинфекциялық құралға төзеді. Қозы қи араласқан жемді жегенде немесе суды ішкенде жұқтырады.

Екі нәрсені бірден білген жөн:

• Кокцидиялар тек өз түріне жұғады. Қой эймериялары ешкіге, тауыққа және бұзауға жұқпайды, керісінше де солай. Тауық кокцидиозы отарға қауіпті емес, ал ересек қойлар мен үлкен қозылардың қиы — басты жұқтыру көзі.
• Барлық түрі қауіпті емес. Қойда он шақты эймерия түрі сипатталған, бірақ ауыр ауруды негізінен екеуі тудырады: Eimeria ovinoidalis және Eimeria crandallis. Сондықтан түрін анықтамай, қидағы ооцисталарды ғана санау көп нәрсе айтпайды.

Қозылар кокцидиозбен қай жаста ауырады?

Қозылар кокцидиозбен көбіне 4–8 апталық кезінде және енесінен айырғаннан немесе бордақылауға ауыстырғаннан кейінгі алғашқы 2–3 аптада ауырады. Бір айлыққа дейін қозыны енесінің сүті ішінара қорғайды, ал ересек қойда иммунитет қалыптасып қойған. Арадағы кезеңде қозы паразитке алғаш рет және көп мөлшерде тап болады.

Жұқтырғаннан іші өткенге дейін шамамен 2–3 апта өтеді — эймерияға ішекте көбеюге осынша уақыт керек. Сондықтан Өзбекстанда бордақылайтындарға тәжірибелік ереже: қозыларды сатып алып немесе енесінен айырып, ортақ қораға қойсаңыз, ең қауіпті күндер — қойған күннен бастап 14-інен 30-ына дейін.

Ауруды мыналар қоздырады:

• тығыздық — шаршы метрге бас көп, қи кебуге үлгермей жиналып қалады;
• жерге шашылған жем және қозылар аяғымен түсіп кететін астаулар;
• суат пен қалқа астындағы дымқыл, су төсеніш;
• күйзеліс: енесінен айыру, айдау, әртүрлі шаруашылықтан келген қозыларды араластыру, жемді ауыстыру;
• бір қорада әртүрлі жастағы қозылар — үлкендері қораға кішілері үшін ауру «себеді».

Кокцидиозды қозылардағы басқа іш өтуден қалай ажыратуға болады?

Қозының іші әртүрлі себептен өтеді, ал жасына қарап қай себептің ықтималырақ екенін болжауға болады. Нақты жауапты тек қидағы эймерия түрін анықтайтын талдау немесе өлген қозыны мал дәрігерінің жарып тексеруі береді.

Қозыдағы кокцидиоз белгілері:

• іші өтеді, құйрығы мен артқы аяғы қиға былғанады; ауыр жағдайда — кілегей мен қан;
• бекер күшенеді, арқасы бүкірейеді;
• қозы аз жейді, жүні күңгірт, бүйірі ішіне тартылған;
• топтағы қозылардың салмағы алшақтай береді: бір бөлігі қалыпты көрінеді, бірақ салмақты нашар қосады.

Соңғы белгі — ең жиі кездесетіні. Бордақылаудағы кокцидиоздың көбі айқын іш өтусіз өтеді: қозылар жай ғана өсуден қалады, ал мал иесі жем-шөпті кінәлайды. Мұны тек таразы көрсетеді: бордақыға қойылған топ қатарынан екі апта көрші топтан аз салмақ қосса, қиды талдауға тапсыру керек.

Егер іш өту өмірінің алғашқы екі аптасында басталса, кокцидиялар әдетте кінәлі емес. Осы жастағы себептер, қозыға қанша сүт беру керектігі және мал дәрігерін қашан шақыру керектігі жаңа туған қозылардың іші өтуі мақаласында айтылған.

Кокцидиоздан бордақылау қанша ақша жоғалтады?

Бордақылаудағы кокцидиоз ақшаны үш жолмен алады: салмақ толық қосылмайды, сол килограмға артық жем кетеді, ауыр жағдайда өлім-жітім болады. Тек біріншісін есептейміз — ол әрқашан дерлік болады.

Есеп мысалы: 100 қозы 90 күн бордақыланады, тірілей салмақтың бағасы — кг-ы 44 000 сум (2026 жылғы қыркүйекте сұрыпталып шығарылған саулықтың орташа бағасы — оны сақтықпен төменгі шек ретінде аламыз; базарда қозының кг-ы әдетте қымбатырақ), Өзбекстан Орталық банкінің бағамы 2026 жылғы 26 қыркүйекте — 1 доллар 11 825,40 сум. Сау топ тәулігіне 200 г, айқын іш өтусіз кокцидиозды топ 150 г қосады. Бұл норма емес, мысал үшін алынған болжам: салмақ қосу қаншалықты төмендейтіні жұқтырудың ауырлығына байланысты.

Мұнда жем әлі есептелмеген: кокцидиозды топ 90 күнде дерлік сонша жем жейді, ал 450 кг кем сатады. Демек, оның әр килограмм салмағы қымбатқа түседі. Өз жем-шөбіңізге қарап бір килограмм салмақ қосудың құнын қалай есептеуге болатыны — қошқар бордақылаудың өзіндік құны туралы мақалада.

Салмақтың толық қосылмай жатқанын бір қозыларды үнемі өлшеп отырғанда ғана байқауға болады. QoyHunter-де — қой есебіне арналған CRM және bazar.qoyhunter.com базарында — қозылардың салмағын өлшеу және салмақ қосу есебінде әр өлшем малдың карточкасына жазылады, ал артта қалған топ бордақылау соңында көзбен емес, екі аптадан кейін-ақ сандардан көрінеді.

Қозылардағы кокцидиозды немен емдейді?

Қозылардағы кокцидиозды кокцидиозға қарсы дәрілермен емдейді. Дәрі мен мөлшерін нәжісті талдап көргеннен кейін мал дәрігері таңдайды. Емдеумен қатар міндетті түрде су ішкізеді: іші өтіп жатқан қозы салмағынан гөрі суын тезірек жоғалтады.

Мал дәрігерлері әдетте мыналарды қолданады:

• Толтразурил мен диклазурил — аузына бір рет берілетін дәрілер. Олар паразитті дамуының алғашқы кезеңінде жояды, сондықтан ауру өршитін уақыттан бұрын берсе, ең жақсы әсер етеді: мысалы, бордақылауға қойғаннан кейін 1–2 аптадан соң немесе қозылар шамамен 4–6 апталық болғанда. Іші қатты өтіп жатқанда ішек зақымданып қалған, салмақ бәрібір қосылмай қалады.
• Сульфаниламидтер — белгісі анық байқалған қозыларды курспен емдеуге.
• Іші өткен қозыларға жылы электролит ерітіндісін ішкізу, әлсіздерін бөлек құрғақ қораға ұстау.

Дәрі мөлшері тірілей салмаққа қарай есептеледі, сондықтан дәрілер алдында қозыларды өлшейді немесе кемінде салмағына қарай топқа бөледі. Союға дейінгі күту мерзімі әр дәріде әртүрлі, ол нұсқаулықта жазылған, ал айырмасы үлкен: толтразурилде ол ұзақ (Baycox Sheep дәрісінде Еуроодақта — 42 күн), диклазурилде нөл болуы мүмкін. Бордақылауда бұл маңызды: қозыны күту мерзімі біткеннен кейін ғана етке өткізеді. 90 күндік бордақылауға қойғаннан кейін 1–2 аптада берілген дәрі бұл мерзімге артығымен сыйып кетеді.

Қай қозыға қандай дәрі, қашан берілгенін сол күні жазып қояды. Отардың дәрілеу және екпе журналында күні, дәрі аты және күту мерзімі карточкада сақталады, сондықтан қозыларды сатар алдында қайсысын апаруға болатыны көрініп тұрады.

Бордақылауда кокцидиоздың алдын қалай алады?

Кокцидиозды бір емдеумен отардан біржола кетіре алмайсыз: паразит қорада өмір сүреді. Сондықтан алдын алу — ең алдымен қорадағы тәртіп, ал дәрілер тек қауіпті апталарда сақтандырады.

Не істейді:

1. Астаулар жерден биік. Жиегінің биіктігі қозы астауға аяғымен түсіп тұра алмайтындай және жемді құмалағымен былғамайтындай болуы керек. Жерге шашылған жем — ауруды жұқтырудың тура жолы.
2. Су астаулары таза, айналасы құрғақ. Су астауының жанындағы шалшық — ооцисталар пісіп-жетілетін ең қолайлы жер. Су астауын су аяқ астына төгілмейтіндей етіп қояды да, үнемі жуып тұрады.
3. Құрғақ төсеніш және нәжісті жинау. Дымқыл төсенішті ауыстырады, астаулар маңын қораның қалған жерінен жиірек тазалайды. Күн мен құрғақтық жұқтыру қаупін азайтады, ылғал мен көлеңке — арттырады.
4. Қораны тығыз толтырмайды. Қозылар неғұрлым тығыз тұрса, әр метрге нәжіс соғұрлым көп түседі, ауру да соғұрлым ауыр өршиді.
5. Бір топ — бір қора. Жасы әртүрлі және әр шаруашылықтан келген қозыларды араластырмайды. Сатып алынған қозыларды ең болмағанда карантин кезінде бөлек ұстайды — оны қалай өткізу керегі жаңа қойларды карантинге қою туралы мақалада айтылған.
6. Қауіпті апталарда жоспарлы дәрілеу — мал дәрігері берген кесте бойынша: не бордақылауға қойғаннан кейін 1–2 аптада бір реттік дәрі, не бордақылау бойы жемге кокцидиозға қарсы қоспа (мысалы, декоквинат).

Бордақылауға қозыны сырттан алсаңыз, сатушыдан оларға қандай дәрі, қашан берілгенін және неше апталық екенін сұраңыз. Мұны қозы мен қой сату хабарландырулары арқылы таңдап жатқанда алдын ала білу оңай: иесімен сатып алмас бұрын сөйлесіп аласыз, қақпа алдында сұрастырып жатпайсыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Кокцидиоз тауықтан немесе ешкіден қозыға жұға ма?

Жоқ. Кокцидиозды тудыратын эймериялар тек өз түріне ғана жұғады: тауықтың паразиттері тек тауыққа, ешкінің паразиттері тек ешкіге жұғады. Қозыларға сол қорадағы ересек қойлар мен үлкен қозылардың нәжісі қауіпті, сондықтан ауладағы құс отарға кокцидиоз жұқтырмайды.

Бордақыдағы қозылардың іші сатып алғаннан кейін екі-үш аптадан соң неге өтеді?

Кокцидий жұққаннан бастап іш өткенге дейін шамамен 2–3 апта өтеді. Қозылар жаңа қорадағы алғашқы күндері жұқтырады, себебі тасымалдау мен әр жерден келген қозыларды араластыру күйзеліс туғызып, қорғанысын әлсіретеді, ал іш өту мен салмақтан қалу бордақылауға қойғаннан кейін дәл 14–30-шы күні білінеді. Осы уақытта бірнеше қозының іші бірден өте бастаса, нәжісін мал дәрігеріне талдауға апару керек.

Қозының кокцидиозын бір инемен емдеуге бола ма?

Қозылардағы кокцидиозға қарсы негізгі дәрілерді ине салып емес, аузына береді, ал толтразурил мен диклазурилді шынымен бір-ақ рет береді. Бірақ олар ауру өршігенге дейін жақсы әсер етеді: іші қатты өтіп жатқан қозының ішегі зақымданып қалған, жоғалған салмақты қайтару мүмкін емес. Дәрі мен мөлшерін тірілей салмаққа қарай мал дәрігері тағайындайды.

Қозылардың іші өтпесе, кокцидиоз болуы мүмкін бе?

Иә, көбіне солай болады. Бордақыдағы жеңіл кокцидиоз іш анық өтпей-ақ жүре береді: қозылар жейді, бірақ салмақты аз қосады, топтағы қозылардың салмағы бір-бірінен алшақтай береді. Мұны тек сол бір қозыларды үнемі өлшеп отырғанда ғана байқауға болады, ал нәжісті талдап, эймерия түрін анықтағанда расталады.

Бордақыда кокцидиоздан шаруа қанша ақша жоғалтады?

Мысалы, 100 қозыда салмақ қосу тәулігіне 200-ден 150 г-ға дейін түссе, 90 күндік бордақылауда бұл бір басқа 4,5 кг, барлығына 450 кг болады. Тірілей салмақтың 1 кг-ын төмен есеппен 44 000 сумнан алсақ (2026 жылғы қыркүйектегі жарамсызға шығарылған саулықтың орташа бағасы), қолға тимей қалған түсім — шамамен 19,8 млн сум (≈ 1 670 $), бұған артық жем мен өлім-жітім кірмейді.