Қоракўл: дунё энди тери сотиб олмаяпти. Хўжалик нимадан пул топади

Ўзбекистонда қарийб 6 млн қоракўл қўйи бор, бироқ бу зотни юз йил давомида боқишга сабаб бўлган қоракўл териси бугун атиги $20–35 туради ва уни сотиб оладиган деярли топилмаяпти: жаҳон мўйна бозори қулаб тушди. Қоракўл бозори қандай ўлгани ва хўжалик энди нимадан пул топиши ҳақида гаплашамиз.

Ўзбекистонда тахминан 6 млн қоракўл қўйи бор — умумий қўй ва эчки бош сони эса 25 млн атрофида. Юз йил давомида бу зот айнан қоракўл териси — янги туғилган қўзининг ўша машҳур жингалак жунли териси — учун боқиб келинган. Қоракўлни чўлнинг «қора олтини» деб аташган, Бухоро ва Навоий вилоятларининг бутун-бутун туманлари шу ҳисобдан кун кўрган.

Бугун қоракўл териси $20–35 туради (курси ~12 100 бўйича тахминан 240–420 минг сўм), ва шу пулга ҳам уни сотиш осонмас. Жаҳон мўйна бозори ўн йил ичида амалда йўқолди, қоракўл сотиб олинадиган сайёрадаги энг йирик ауксион эса охирги савдоларини ўтказиб, бутунлай ёпилди. Зот қолди, одамлар қолди, Қизилқум чўлида 6 млн бош ўтлаб юрибди — бироқ ҳамма шу учун қурилган маҳсулотни энди сотиб олишмаяпти.

Нима бўлгани ва, энг муҳими, қоракўлчилик хўжалиги энди нимадан пул топиши кераклигини кўриб чиқамиз.

Қоракўл бутун мамлакатни қандай боққан

Ўзбекистон — қоракўл зотининг тарихий ватани: Бухоро тумани, Зарафшон водийси. Совет даври охирига келиб Ўзбек ССР Иттифоқдаги энг йирик қоракўл ишлаб чиқарувчиси бўлган, яна 36–37% ни Қозоғистон берган. 1980-йиллар бошида ёлғиз Қозоқ ССР 5,7 млн қоракўл қўйи сақлаб, йилига 2,5 млн дан ортиқ тери топширган — Ўзбекистон тармоғининг кўлами эса бундан ҳам каттароқ бўлган.

Иқтисодиёт темирдек мустаҳкам эди. Давлат тери учун 30 рубл тўлаган — битта тери учун ойлик маошнинг сезиларли қисми, сурувдан эса юзлаб тери топширилган. Қоракўлнинг учдан бир қисми экспортга кетган: тери халқаро мўйна ауксионларида сотилиб, доимий валюта келтирган. Чўл туманларидаги қоракўлчилик совхозлари бой хўжаликлар бўлган.

1990-йилда Ўзбекистон тахминан 1,4 млн тери ишлаб чиқарган. Кейин эгри чизиқ пастга қараб кетди: 2004-йилга келиб — тахминан 700 минг, ва бу пасайиш қўйлар туфайли эмас эди. Қўйлар қаёққадир йўқолмаган. Харидорлар йўқолган.

Бозор қаерга йўқолди

Ўтган ўн йил ичида жаҳон мўйна бозори инқирозни эмас, тўлиқ тугатилишни бошдан кечирди.

Мода мўйнадан юз ўгирди. Энг йирик мода уйлари бирин-кетин табиий мўйнадан воз кечишини эълон қилди — Гуccи, Прада, Армани, Cалвин Клеин ва яна ўнлаб бошқалари. «Қоракўл» палто ва ёқаларининг асосий материали бўлган тери ўз витринасини йўқотди: ундан тикадиган қолмади.

Этика харидор аргументига айланди. Қоракўл териси — бу ҳаётининг биринчи кунларидаги қўзининг териси, ва Ғарб харидори учун бу, ишлов қанчалик чиройли бўлишидан қатъи назар, энди қабул қилиб бўлмайдиган нарсага айланди. Исроил дунёда биринчи бўлиб мўйна сотишни тақиқлади, ундан кейин АҚШнинг айрим штат ва шаҳарлари ҳам худди шундай қилди.

Сотув инфратузилмаси жисмонан ўлиб битди. Копенҳаген Фур — жаҳондаги энг йирик мўйна ауксион уйи, у орқали, жумладан, қоракўл ҳам сотилган — Данияда коронавирус туфайли норка бўғизлангандан кейин ёпилишини эълон қилди ва 2024-йилда охирги савдосини ўтказди. Ҳозир унинг биноларини ҳам сотиб юборишмоқда. Қоракўл учун бу оддий нарсани англатди: терини жаҳон нархида катта партияларда сотиб олишадиган жойлар энди йўқ.

Намибия — қоракўлнинг иккинчи йирик ишлаб чиқарувчиси — ўз терисини айнан шу ауксион орқали сотган: йилига тахминан 140 минг дона. Бу канал ауксион билан бирга қулаб тушди. Ўз қоракўли билан Ўзбекистон ҳам худди шу аҳволга тушиб қолди.

Ўзбекистонда тармоқдан нима қолди

Ажабланарли даражада кўп нарса қолди — чунки Ўзбекистондаги қоракўл қўйи ҳеч қачон фақат «тери фабрикаси» бўлмаган.

Ҳозир мамлакатда тахминан 6 млн қоракўл қўйи бор, давлат эса бош сонини 7 млн га етказишни режалаштирмоқда. Ярмидан кўпроғи Навоий вилоятида, тахминан 2 млн бош эса Бухоро вилоятида ўтлайди. 39 та ихтисослашган қоракўлчилик корхонаси ишламоқда, аммо асосий бош сони — тахминан 90%ини деҳқон ва шахсий ёрдамчи хўжаликлар сақлайди. Тери тайёрлаш ҳажми баҳолари йилига бир миллион донага етади, аммо сотиш анча камига уддаланади: тармоқнинг йирик корхоналаридан бири «Бухоро қоракўли» йилига тахминан 25 минг тери сотади.

Давлат тармоқни қўллаб-қувватламоқда: «Қоракўлчилик» уюшмаси қошида қоракўлчиликни ривожлантириш жамғармаси ташкил этилган, тери экспорти учун субсидиялар, насл иши учун имтиёзли кредитлар ва субсидиялар амалда бўлган. 2025-йил январида яйловлар ислоҳоти тўғрисида фармон (PF-15) имзоланган — қоракўлчилик учун бу асосий ҳужжат, чунки Ўзбекистоннинг 17 млн гектар яйловидан тахминан 47%и деградацияга учраган, қоракўл қўйи эса айнан яйлов билан яшайди.

Аммо субсидия харидорнинг ўрнини босолмайди. Хўжалик учун асосий савол оддий жаранглайди: агар тери энди боқмаса, қоракўл қўйини нега сақлаш керак?

Тери ёки қўзи: ҳисоблаб кўрамиз

Жавоб ҳар бир хўжалик ўз сурувида текшира оладиган арифметикадан бошланади.

Тери олиш учун қўзи ҳаётининг биринчи 1–3 кунида сўйилади. Хўжалик тери олади — бугун бу $20–35, яъни 240–420 минг сўм, ва бу ҳам фақат тери тайёрловчиси топилган тақдирда.

Худди шу қўзини сўймай, кузгача яйловда боқиб катта қилинса, 6–7 ойлигида унинг тирик вазни 30–40 кг ни ташкил этади. 2026-йил ёзида Ўзбекистонда қўзи ва ёш мол 2,2–3,4 млн сўмга ($180–280) кетмоқда — тирик қўчқор нархларини алоҳида мақолада жамладик. Тўғри, боқишнинг ўз харажатлари бор: қўшимча озиқа, ветеринария, чўпоннинг меҳнати. Аммо улар ҳисобга олинганда ҳам тушумдаги фарқ гўшт фойдасига 6–10 баробар бўлиб қолади.

Қарор қабул қилишдан олдин бугунги бозор билан солиштирган маъқул: эълонларда қўзи ва ёш молни сотиш тирик вазн бўйича кетади, тери билан фарқ эса дарҳол кўринади.

Шу билан бирга қўй гўшти қимматлашмоқда: 2026-йил июнда у йил давомида 23,1%га қимматлашди (батафсил кўриб чиққан эдик). Ўзбекистонда гўшт бозори танқис, талаб барқарор, ва қоракўл ёш моли унда бошқа ҳар қандай молдан ёмонроқ қабул қилинмайди. Қоракўл қўйининг гўшти анъанавий равишда қадрланади: зот асрлар давомида шувоқ яйловларида яшаган, шунинг учун гўштнинг таъми ўзига хос, «дашт» таъми.

Тармоқ бу арифметикадан хулосани аллақачон чиқарган: бугун қоракўлчилик хўжалигининг асосий даромади — гўшт, тери эса наслга ва ранг линияларини сақлашга кетадиган қўзиларнинг бир қисми учун тор ниша маҳсулот. Барча қўзиларни $25лик терига сўйиш — сотиш учун қўзи боқаётган қўшнисига нисбатан зарарда ишлаш демакдир.

Нега қоракўл қўйини шунчаки ғисорга алмаштириб бўлмайди

Мантиқий савол: агар пул гўштда бўлса, сурувни мол гўшти зотларига — ғисор ёки эдилбой зотига — ўтказиш осонроқ эмасми? Вояга етган ғисор қўчқори қоракўлникидан икки баравар оғир.

Осонроқ эмас, ва мана сабаби. Қоракўл қўйи — йилига бор-йўғи 100–200 мм ёғин тушадиган чўл ва ярим чўл яйловларида йил бўйи яшай оладиган бир неча зотдан бири. Қизилқум, Навоий ва Бухоро вилоятларининг даштлари, Қорақалпоғистон — бу унинг уйи: у камбағал шувоқ-шўра озиқаси билан қаноат қилади, иссиқликка, сувсизликка ва узоқ кўчишларга бардош беради. Бундай яйловда ғисор ўзининг машҳур вазнини тўплай олмайди — унга тоғ этаклари ва нормал озиқа базаси керак. Чўл туманларини «ғисорга» ўтказиб бўлмайди: ёки қоракўл қўйи, ёки бўм-бўш яйловлар.

Шунинг учун ишлайдиган стратегия бошқача кўринади:

• Сурув ядроси — соф зотли қоракўл, гўшт йўналишида ишлайди: қўзилар боқилиб, тирик ёки гўшт сифатида сотилади.
• Наслга кетмайдиган оналар, озиқа базаси яхшироқ ҳудудларда гўшт зотидаги қўчқорлар билан саноат усулида чатиштирилади: аралаш ёш мол тезроқ ва оғирроқ ўсади.
• Тери — фақат қимматли рангдаги (сур, ширази) бракка чиқарилган қўзилардан олинади, уларнинг терисига ҳақиқатан ҳам асосий $20–35дан юқори тўлашади. Оддий қора тери учун оммавий сўйиш иқтисодий жиҳатдан ўлик.
• Жун ва сут — қўшимча сифатида: зотнинг жунқирқими катта эмас (2,5–3,5 кг дағал жун), лекин юзлаб бошли сурувда бу ҳам даромад моддаси.

Бу хўжалик учун нимани англатади: қисқа режа

Буларнинг барчаси ҳисобга келиб тақалади: сурувда юзлаб оналар бўлганда, «кимни наслга, кимни боқишга, кимни чатиштиришга» деган қарорлар ёзувларсиз тахминга айланиб қолади. Қўзилаш, оғирлик қўшимчаси, линиялар, бракка чиқариш — айнан шуларни катта сурув ҳисоби дастурида юритиш қулай: чўпон тўғридан-тўғри яйловда тўлдирадиган, телефондаги бепул сурув ҳисоби.

Қоракўл оммавий экспорт мўйнаси сифатида ўлиб битди, ва унинг қайтишини кутмаслик керак: бозор ауксионлар билан бирга бўлакларга бўлиниб кетди. Аммо қоракўл қўйи — бу тери эмас. Бу — бошқа ҳеч қандай зот яшай олмайдиган жойда яшашни биладиган 6 млн бош, ва уларнинг қўзиларини ўсиб бораётган нархларда олишга тайёр танқис гўшт бозори. Теридан гўштга ўтган хўжаликлар буни аллақачон ҳис қилди.