Qoʻylar uchun bugʻdoy: berish mumkinmi, sutkasiga qancha va qaysi narxda u arpadan arzonroq

Bugʻdoyda arpaga qaraganda 5% koʻproq energiya va 6% koʻproq oqsil bor, lekin uning kraxmali katta qorinda barcha donlardan tezroq bijgʻiydi. Qoʻchqorlar, sovliqlar va qoʻzilarga qancha bugʻdoy berish kerak, 2026-yil kuzida u qaysi narxda arpadan foydaliroq, uni maydalash kerakmi va bugʻdoy angʻizi nimasi bilan xavfli.

Qoʻylarga bugʻdoy berish mumkin: bir kilogramm bugʻdoy doni arpaga nisbatan taxminan 5% koʻproq energiya va 6% koʻproq oqsil beradi, shuning uchun 0,43 kg bugʻdoy 0,45 kg arpaning oʻrnini bosadi. Lekin bugʻdoy atsidoz jihatidan eng xavfli don: uning kraxmali katta qorinda hammasidan tez bijgʻiydi. Shu sababli bugʻdoy konsentratning uchdan biridan koʻpini egallamasligi kerak va uni 3–4 hafta davomida asta-sekin kiritiladi. Arpa kilogrammi 3 500 soʻmdan boʻlsa, bugʻdoy ≈ 3 700 soʻm/kg (≈ 0,31 $) dan arzon turgan paytda foydaliroq.

Quyida qoʻylarga guruhlar boʻyicha qancha bugʻdoy berish kerakligi, 2026-yil kuzida bugʻdoy qaysi narxda arpadan arzonroq boʻlishi, 100 ta qoʻchqorni boqishda bu qancha tejashi va bugʻdoy angʻizi nimasi bilan xavfli ekani haqida yozamiz. Oʻzbekiston Markaziy bankining 2026-yil 17-oktabrdagi kursi — bir dollar uchun 12 055,90 soʻm.

Qoʻylarni bugʻdoy bilan boqish mumkinmi?

Ha. Bugʻdoy doni ham arpa va makkajoʻxori kabi konsentrat: avvalo bu kraxmal, yaʼni vazn olish va sut uchun energiya. Oʻzbekistonda bugʻdoy — asosiy don ekini: u iyun–iyul oylarida yigʻib olinadi, un uchun yaramagan em-xashak doni esa yem sifatida sotiladi.

Bugʻdoyning cheklovi bitta, lekin jiddiy. Bugʻdoy kraxmali katta qorinda arpa va ayniqsa makkajoʻxori kraxmalidan tezroq bijgʻiydi: nemis tadqiqotchilari Lebzien va Engling maʼlumotiga koʻra, katta qorinda bugʻdoy kraxmalining taxminan 89%, arpa kraxmalining 81%, makkajoʻxori kraxmalining esa 69% bijgʻiydi. Bir yoʻla koʻp bugʻdoy berish — katta qorin atsidozi: kislota, ich ketishi, yemdan bosh tortish, ogʻir holatda esa qoʻchqorlar qirilishi. Shuning uchun bugʻdoy don aralashmasining bir qismi sifatida yaxshi, yagona don sifatida emas.

Bugʻdoyda arpaga nisbatan qancha energiya va oqsil bor?

Yem-xashaklarning xalqaro maʼlumotlar bazasi Feedipedia (INRAE, CIRAD, AFZ va FAO) maʼlumotiga koʻra, bugʻdoy donida bir kilogramm quruq moddada taxminan 87% quruq modda, 13,1 MJ almashinuv energiyasi va 12,6% xom protein bor, kraxmal esa taxminan 69%. Arpada shu baza boʻyicha — 87,1% quruq modda, 12,4 MJ va 11,8% protein. Almashinuv energiyasi — yem energiyasining qoʻy hayot, oʻsish va sut uchun haqiqatan sarflaydigan qismi.

Bundan nisbat chiqadi: 0,43 kg bugʻdoy 0,45 kg arpa bilan bir xil energiya beradi. Bunday almashtirishda oqsil hatto biroz koʻproq chiqadi, shuning uchun makkajoʻxoridan farqli, bugʻdoyga shrot qoʻshish shart emas. Uning zaif tomoni oqsil emas, bijgʻish tezligi.

Bugʻdoy qaysi narxda arpadan arzonroq?

Bir kilogramm narxini emas, energiya narxini solishtirish kerak. olx.uz eʼlonlarida 2026-yil oktabrida arpa kilogrammi 3 100–4 000 soʻm turadi, hisobda 3 500 soʻm (≈ 0,29 $) olamiz. Bu energiyaning bir megajouli uchun 324 soʻm turishi degani. Demak, bugʻdoy kilogrammi ≈ 3 700 soʻm (≈ 0,31 $) dan arzon boʻlsa, arpadan foydaliroq.

Bugʻdoy bilan arpani bitta sotuvchida solishtiring: turli sotuvchilar narxi orasidagi farq donlar orasidagi farqdan kattaroq. Masalan, Toshkent viloyatidagi bir sotuvchining 2026-yil avgust eʼlonlarida arpa 3 800 soʻm, bugʻdoy esa kilogrammiga 4 000 soʻm edi. Energiya narxi boʻyicha bu bir MJ uchun 352 va 351 soʻm — deyarli bir xil, garchi bugʻdoy kilogrammiga 200 soʻm qimmat boʻlsa ham.

Qoʻyga sutkasiga qancha bugʻdoy berish kerak?

Meʼyorni odatdagi arpa meʼyoridan hisoblash qulay: har bir kilogramm arpaga — 0,95 kg bugʻdoy. Oʻzbekiston ratsionlari uchun bizning tavsiyamiz: bugʻdoy konsentratning uchdan biridan oshmasin, qolgani — arpa va makkajoʻxori. Bu makkajoʻxoriga qaraganda ehtiyotkorroq (u uchun chegara — yarmi): bugʻdoyning kraxmali eng tez bijgʻiydi.

Qoʻylarni boshqa donsiz va pichansiz sof bugʻdoy bilan boqishmaydi. Arpa umuman boʻlmasa, bugʻdoy makkajoʻxori bilan aralashtiriladi: makkajoʻxorining sekin kraxmali bugʻdoyning tez kraxmalini yumshatadi.

Atsidoz boʻlmasligi uchun qoʻylarni bugʻdoyga qanday oʻrgatish kerak?

Avstraliyaning Viktoriya shtati qishloq xoʻjaligi idorasi Agriculture Victoria sutkasiga voyaga yetgan qoʻyga 50 g don (onasidan ajratilgan qoʻziga 25 g) dan boshlashni va toʻliq meʼyorga 3–4 haftada chiqishni tavsiya qiladi. Bugʻdoy uchun bu muddatni qisqartirib boʻlmaydi. Har 3–4 kunda qoʻshib boring va shuncha arpani energiya boʻyicha olib tashlang.

Bugʻdoy uchun boshqa har qanday donga qaraganda muhimroq qoidalar:

• Avval pichan, keyin don. Ochiqqan qoʻchqorga birinchi boʻlib bugʻdoy berilsa, uni juda tez yeb qoʻyadi.
• Butun guruhga yetadigan uzunlikdagi yemxoʻrak. Aks holda kuchli qoʻchqorlar boshqalarning ulushini yeb, ortiqcha yeb qoʻyadi.
• Tanaffussiz. Qoʻylar bir-ikki kun don olmagan boʻlsa, meʼyorni darrov toʻliq bermang: katta qorin undan chiqib ulguradi.
• Qoplar qulf ostida. Bugʻdoyli ochiq qopga yetib olgan qoʻy yarim soatda oʻlimga olib boruvchi miqdorda yeb qoʻyishi mumkin.

Agar qoʻchqor don yegandan keyin yemay qoʻysa, yotib qolsa, katta qorin ishlamasa yoki ich ketsa, donni olib tashlang va veterinarni chaqiring. Donli boqishda ortiqcha yeganda katta qorinda nima sodir boʻlishi va dastlabki soatlarda nima qilish kerakligi qoʻchqorlar nega donli boqishda nobud boʻladi maqolasida batafsil yoritilgan.

Qoʻylar uchun bugʻdoyni maydalash kerakmi?

Voyaga yetgan qoʻylar uchun — yoʻq. Qoʻy butun donni yaxshi chaynaydi va kavshanganda yana ezadi. Avstraliya soha tashkiloti Meat & Livestock Australia (MLA) qoʻylarni boqish boʻyicha eslatmasida bugʻdoyni aynan butun don sifatida koʻrib chiqadi. Bugʻdoyni mayda tuyish ayniqsa zararli: un katta qorinda butun donga qaraganda ham tezroq bijgʻiydi, changni esa qoʻylar yomonroq yeydi. Bugʻdoy faqat tishlari yeyilgan keksa sovliqlar uchun va kichik qoʻzilarni qoʻshimcha boqishda yirik qilib maydalanadi.

Bugʻdoy angʻizi nimasi bilan xavfli?

Iyun–iyulda bugʻdoy yigʻib olingandan keyin qoʻylarni koʻpincha angʻizga chiqarishadi. Bu arzon yem, lekin dalada toʻkilib qolgan don qoladi va bunday angʻizga birinchi marta tushgan och poda atsidozgacha bugʻdoy yeb toʻyadi. Yangi Janubiy Uels shtatining birlamchi sanoat idorasi (NSW DPI) qoʻylarni donga oldindan oʻrgatishni va ochiq hayvonlarni tegilmagan angʻizga qoʻymaslikni tavsiya qiladi. Amalda: angʻizga chiqarishdan oldin podani pichan bilan toʻydiring, dastlabki kunlari 1–2 soatdan boqing va shundan keyingina kun boʻyi qoldiring.

100 ta qoʻchqorni boqishda bu qancha tejaydi?

Sutkasiga 1,0 kg beda pichani va 0,9 kg arpa ratsionidagi boqilayotgan qoʻchqorni olaylik. Arpaning uchdan biri, 0,3 kg, 0,28 kg bugʻdoyga almashtiriladi — energiya shuncha. 100 ta qoʻchqorda 90 kunlik boqishdagi tejash yoki ortiqcha xarajat arpa 3 500 soʻmdan boʻlganda bugʻdoy narxiga bogʻliq:

• bugʻdoy 3 200 soʻm/kg — tejash ≈ 1,26 mln soʻm (≈ 105 $);
• bugʻdoy 3 400 soʻm/kg — tejash ≈ 0,75 mln soʻm (≈ 62 $);
• bugʻdoy 3 700 soʻm/kg — deyarli nol (≈ 0,02 mln soʻm ortiqcha xarajat): foyda yoʻq;
• bugʻdoy 4 000 soʻm/kg — ortiqcha xarajat ≈ 0,79 mln soʻm (≈ 65 $).

Hisob shartli: u yetkazib berish va saqlashni hisobga olmaydi, vazn oshishi esa bir xil deb olingan, chunki ratsiondagi energiya bir xil. Xulosa: bugʻdoy energiya narxi boʻyicha arpadan kamida 5–10% arzon boʻlsa foydali, aks holda atsidoz xavfi tejalgan pulga arzimaydi. Don narxini xariddan oldin turli sotuvchilarda solishtirgan maʼqul, masalan chorva uchun bugʻdoy, arpa va makkajoʻxori sotuvda eʼlonlarida. Makkajoʻxorini arpa bilan shu mantiq boʻyicha qanday solishtirishni qoʻylar uchun makkajoʻxori maqolasida koʻrib chiqqanmiz.

Nega bugʻdoyda qoʻchqorlarda tosh paydo boʻladi?

Bugʻdoyda, har qanday donda boʻlgani kabi, kalsiy kam, fosfor koʻp. Agar boqilayotgan qoʻchqorlar va xasi qoʻchqorlar koʻp don va kam beda yesa, kalsiyning fosforga nisbati meʼyordan pasayadi va siydik yoʻllarida toshlar hosil boʻladi. Belgilari — qoʻchqor kuchanadi, tomchilab siyadi yoki umuman siymaydi. Veterinarsiz bunday qoʻchqor nobud boʻladi.

Oldini olish arpa va makkajoʻxoridagi kabi. Ratsiondagi kalsiy fosfordan kamida ikki baravar koʻp boʻlishi kerak: beda pichani odatda balansni oʻzi tenglashtiradi. Poxolda donga yemlik boʻr qoʻshiladi — konsentrat massasining taxminan 1,5%, yaʼni bir kilogramm donga 15 g; qoʻzilarni boqish uchun bunday dozani Yangi Janubiy Uels qishloq xoʻjaligi xizmati (NSW Local Land Services) tavsiya qiladi. Suv esa cheklovsiz, qishda iliq.

Qoʻylarga qanday bugʻdoy berib boʻlmaydi?

• Dorilangan urugʻlik. Ekiladigan donni zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashadi va odatda pushti, qizil yoki yashil rangga boʻyashadi. Bunday bugʻdoyni chorvaga oz-ozdan ham berib boʻlmaydi.
• Mogʻorlagan, qoʻlansa va qora shoxli. Nam yotgan donda mikotoksinli zamburugʻlar oʻsadi — ularni quritish bilan yoʻqotib boʻlmaydi. Don orasidagi qora-binafsha shoxchalar — ergot (sporyna), u zaharli. Bunday partiyani olishmaydi.
• Nam, quritilmagan. Namligi 14% dan yuqori don qopda qiziydi va mogʻorlaydi. Uni toʻkiluvchan holatgacha quritib, shundan keyingina saqlashga solishadi.

Bugʻdoydan olinadigan foydani qanday yoʻqotmaslik kerak?

Bugʻdoydan keladigan foyda — energiya narxining 5–13% i, va har bir partiya qanchaga olingani hamda qanchasi sarflangani maʼlum boʻlmasa, uni yoʻqotish oson. Don mavsumda bir marta olinsa, daftar yetadi.

Partiyalar koʻp va narxlar har xil boʻlsa, ularni fermada yem hisobi dasturida yuritgan qulayroq. Bu QoyHunter (qoʻylarni hisobga olish uchun CRM va bazar.qoyhunter.com bozori) boʻlimi: xarid darhol xoʻjalik xarajatlariga tushadi, boqish omborxonadan qoldiqni hisobdan chiqaradi, qoldiq kam boʻlsa esa xarid haqida eslatma keladi.

Ko'p beriladigan savollar

Qoʻylarga arpa oʻrniga bugʻdoy berish mumkinmi?

Mumkin, lekin toʻliq emas. Bugʻdoyda energiya arpadagidan taxminan 5% koʻproq (kilogrammiga 11,4 MJ va 10,8 MJ), oqsil esa 110 g va 103 g. Lekin uning kraxmali katta qorinda barcha donlardan tezroq bijgʻiydi, shuning uchun bugʻdoy konsentratning uchdan biridan koʻpini egallamaydi, qolganini arpa yoki makkajoʻxori tashkil qiladi.

Qoʻchqorga sutkasiga qancha bugʻdoy berish mumkin?

Boqilayotgan qoʻchqorga sutkasiga 0,25–0,3 kg bugʻdoy, 0,6 kg arpa va kamida 1 kg beda pichani bilan birga beriladi. Bugʻdoy 3–4 hafta davomida kiritiladi: boshiga 50 g dan boshlab, har 3–4 kunda qoʻshib boriladi, aks holda katta qorin atsidozi boʻlishi mumkin.

Bugʻdoy qaysi narxda arpadan foydaliroq?

Arpa kilogrammi 3 500 soʻmdan boʻlsa, 2026-yil kuziga kelib bugʻdoy taxminan 3 700 soʻm (≈ 0,31 $) dan arzon boʻlganda foydaliroq. Bugʻdoy shu chegaradan kamida 5–10% arzon boʻlsa, foyda seziladi: 3 400 soʻmda arpaning uchdan birini almashtirish 100 ta qoʻchqorni 90 kun boqishda taxminan 0,75 mln soʻm (≈ 62 $) tejaydi.

Qoʻylar uchun bugʻdoyni maydalash kerakmi?

Voyaga yetgan qoʻylar uchun yoʻq: ular butun donni yaxshi chaynaydi, bugʻdoyni mayda tuyish esa katta qorinda yanada tez bijgʻiydi va atsidoz xavfini oshiradi. Bugʻdoy faqat tishlari yeyilgan keksa sovliqlar va kichik qoʻzilar uchun yirik qilib maydalanadi.

Qoʻylar nega bugʻdoy angʻizida nobud boʻladi?

Yigʻim-terimdan keyin angʻizda toʻkilgan don qoladi, dalaga birinchi marta chiqarilgan och poda esa katta qorin atsidozigacha bugʻdoy yeb toʻyadi. Angʻizga chiqarishdan oldin qoʻylarni pichan bilan toʻydiring, dastlabki kunlari 1–2 soatdan boqing va shundan keyingina kun boʻyi dalada qoldiring.