Qoʻy chechagi: kunlar boʻyicha belgilari, emlash va emlanmagan suruvda avj olishi qanchaga tushishi

Qoʻy chechagi davolanmaydi: virus 3–6 haftada oʻzi oʻtib ketadi, emlanmagan suruvda qoʻzilar esa ommaviy nobud boʻladi. Kunlar boʻyicha belgilari, ektimadan farqi, qachon emlash kerakligi va 100 boshli sovliq suruviga tushadigan yoʻqotish hisobi — taxminan 37 mln soʻm (≈ 3 100 $).

Qoʻy chechagi — davolanmaydigan virusli kasallik: undan faqat yiliga bir marta qilinadigan tirik vaksina bilan emlash himoya qiladi. Emlanmagan suruvda chechak qoʻylarning koʻpchiligini tezda qamrab oladi, qoʻzilarda oʻlim 50 %dan yuqoriga chiqadi, xoʻjalikka esa kasallik davomida karantin qoʻyiladi va chorva sotish taqiqlanadi. Quyida — qoʻy chechagining kunlar boʻyicha belgilari, uni kontagioz ektimadan qanday farqlash, birinchi sutkada nima qilish kerak va 100 boshli sovliq suruviga tushadigan yoʻqotish hisobi.

Hisoblar 2026-yil sentyabr narxlarida, dollarga qayta hisoblash kursi — 11 825 soʻm (Oʻzbekiston Markaziy bankining 2026-yil 26-sentyabrdagi rasmiy kursi).

Qoʻy chechagi nima va u suruvga qanday kirib keladi?

Qoʻy chechagi — qoʻyning yuqumli virusli kasalligi (qoʻzgʻatuvchisi — kapripoksvirus), unda terida va shilliq qavatlarda tugunchalar, keyin esa qatqaloq-qobiqlar paydo boʻladi. Butunjahon hayvonlar sogʻligʻi tashkiloti (WOAH) qoʻy va echki chechagini davlatlar majburiy xabar berishi kerak boʻlgan kasalliklar roʻyxatiga kiritgan. Odam qoʻy chechagi bilan kasallanmaydi.

Virus kasal va sogʻlom qoʻy oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri aloqada, tiqiz qoʻtanda havo orqali, kasal qoʻylardan tushib qolgan qobiqlar orqali, shuningdek jun, toʻshama, oxur va choʻpon kiyimi orqali yuqadi. Quruq qobiqlarda va qorongʻi qoʻtanda virus oylab saqlanadi — veterinariya maʼlumotnomalariga koʻra, yopiq binoda yarim yilgacha, shuning uchun chechak oʻtgan qishda suruv kasal boʻlgan qoʻtanga «qaytib kelishi» mumkin.

Koʻpincha chechakni sogʻlom suruvga sotib olingan qoʻy yoki qoʻchqor olib keladi. Yashirin davr — yuqishdan birinchi belgilargacha — WOAH maʼlumotlariga koʻra odatda 8–13 kun, karantin va savdo qoidalarida esa WOAH bu muddatni 21 kunga teng deb qabul qilgan. Yangi qoʻyni ana shuncha muddat suruvdan alohida saqlashadi.

Qoʻyda chechak belgilari qanday boʻladi?

Qoʻyda chechak bosqichlar bilan oʻtadi. Choʻpon birinchi navbatda koʻradigani — harorat va jun boʻlmagan joylardagi tugunchalar: koʻz atrofida, lablar va burun teshiklarida, quloqlarda, dum ostida, yelin va moyakda, son ichki tomonida.

Kasallikning oʻzi 2–3 hafta davom etadi, terining bitishi va vazn tiklanishi esa uzoqroq. Boʻgʻoz sovliqlar chechak paytida bola tashlashi mumkin. Qoʻzilar va zaiflashgan qoʻylarda tugunchalar koʻpincha oʻpka va ichakka oʻtadi — asosiy oʻlim shundan kelib chiqadi.

Qoʻy chechagini kontagioz ektimadan qanday farqlash mumkin?

Kontagioz ektima (xalq orasida — «lab yarasi», ilmiy nomi orf) — boshqa virusli kasallik boʻlib, unda qobiqlar asosan lablarda va ogʻiz atrofida oʻsadi, koʻpincha qoʻzilarda uchraydi. Uni chechak bilan adashtirib qoʻyishadi, bu esa qimmatga tushadigan xato: suruv ektimani deyarli talafotsiz oʻtkazadi, chechak esa karantin va veterinarga xabar berishni talab qiladi.

Aniq tashxisni faqat veterinar qobiq yoki qon tahlili bilan qoʻyadi. Agar bir nechta qoʻyda bir vaqtning oʻzida harorat va yalangʻoch teridagi tugunchalar boʻlsa — veterinarni oʻsha kuni chaqiring.

Chechak avj olganda suruv qancha yoʻqotadi?

100 boshli sovliq va bahorda tugʻilgan, kuzga borib taxminan 30 kg vazndagi 90 boshli qoʻzidan iborat suruvni hisoblaymiz. Emlash qilinmagan, chechakni sotib olingan qoʻchqor olib kelgan. Ayova shtati universitetining oziq-ovqat xavfsizligi va hayvonlar sogʻligʻi markazi (CFSPH) maʼlumotlariga koʻra, qoʻy chechagida kasallanish darajasi bir necha boshdan 100 %gacha, kattalar oʻlimi odatda 10 %dan past, yosh qoʻzilarda esa 50–100 %gacha yetadi. Ehtiyotkor stsenariyni olamiz:

• podaning 70 %i kasallanadi;
• kasallangan qoʻzilardan har beshinchisi nobud boʻladi — 13 bosh; bizning qoʻyni yiliga boqish hisobiga koʻra qoʻzi 1,54 mln soʻm turadi;
• sovliqlardan 4 boshi nobud boʻladi — bu kasallanganlarning 5–6 %i; sovliq narxi goʻsht bahosida — 2,7 mln soʻm;
• kuzda sotish rejalashtirilgan 40 boshli qoʻzi kasallik va karantinning 60 kunida (2–3 hafta kasallik plyus kamida bir oy karantin) fermada qolib, sutkasiga taxminan 2 500 soʻmlik yem yeydi.

Hisobga boʻgʻoz sovliqlarning bola tashlashi, kasallikdan keyingi vazn yoʻqotishi, chandiq bilan buzilgan teri va asoratlarni davolash kirmagan. Ular bilan yoʻqotish yanada koʻp boʻladi. Yillik emlash narxini veterinardan aniqlashtiring: uning tashrifi bilan ham bu 36,8 mln soʻmlik yoʻqotish bilan solishtirib boʻlmaydi.

Qoʻyda chechakni davolab boʻladimi?

Yoʻq, qoʻy chechagi virusiga qarshi dori yoʻq. Qoʻy yo oʻzi 3–6 haftada tuzalib ketadi, yo asoratlardan nobud boʻladi. Veterinar antibiotik tayinlashi mumkin — ular virusga taʼsir qilmaydi, lekin tugunchalarning yiringlashi va oʻpka yalligʻlanishidan himoya qiladi, aynan shular qoʻzilarni oʻldiradi. Kasallikni oʻtkazgan qoʻyda umrbod immunitet paydo boʻladi.

Kasal qoʻylar uchun nima qilinadi:

• quruq, shamol tegmaydigan joyda, sogʻlomlaridan alohida saqlanadi;
• yumshoq yem va toza suv toʻyib beriladi — ogʻzida qobiq boʻlgan qoʻy yaxshi chaynay olmaydi;
• koʻz va burun yiringlasa, veterinar koʻrsatmasi bilan yuviladi;
• qobiqlar tushmaguncha qirqilmaydi va haydalmaydi.

Qoʻylarni chechakka qarshi qachon emlash kerak?

Qoʻy chechagiga qarshi tirik zaiflashtirilgan vaksina bilan emlanadi, uni Oʻzbekistonga, jumladan, rossiyalik ishlab chiqaruvchilar ham yetkazib beradi. Shu vaksinalar koʻrsatmasiga koʻra tartib quyidagicha:

• Butun suruvni — 12 oyda bir marta, barcha klinik sogʻlom qoʻylarni. Kasal, zaiflashgan va horigan qoʻylar emlanmaydi.
• Qoʻzilarni — 3 oylikdan boshlab. Baʼzi vaksinalar koʻrsatmasiga koʻra 6 oylikdan kichik qoʻzilar 2 hafta oraliq bilan ikki marta emlanadi.
• Sotib olingan qoʻylarni — agar sotuvchida emlash hujjati boʻlmasa, veterinar ularni suruvga qoʻshilishidan oldin, karantinda emlaydi.
• Boʻgʻoz sovliqlarni emlash mumkin, lekin oxirgi muddatlarda ularni jarohatlab qoʻymaslik uchun ehtiyotkorlik bilan tutish va ushlab turish kerak. Aniq cheklovlar — muayyan vaksina koʻrsatmasida.

Immunitet emlashdan 10–14 kun oʻtgach shakllanadi va kamida 12 oy saqlanadi. Sanchilgan joyda 1–5 sm zich shish paydo boʻlishi mumkin, u 3–15 kunda oʻtadi — bu normal reaksiya. Emlashni veterinariya shifokori qiladi: qaysi tumanlarda va qanday muddatlarda suruvlar chechakka qarshi emlanishini veterinariya xizmati hal qiladi, shuning uchun tuman veterinariya uchastkasiga savol berishdan boshlang.

Emlash sanasini har bir qoʻy boʻyicha yozib qoʻyish kerak — hech boʻlmasa daftarga. Suruv bir necha oʻnlab boshdan koʻp boʻlsa, QoyHunterdagi (qoʻylar hisobi uchun CRM va bazar.qoyhunter.com bozori) qoʻylarni emlash jurnalidan foydalanish qulayroq: u yerda keyingi ishlovning rejalashtirilgan sanasi qoʻyiladi va ilova bu haqda oldindan eslatadi. Xaridor kelib, qoʻy chechakka qarshi emlanganmi deb soʻraganda, javob qoʻlingizda boʻladi.

Suruvda chechak boʻlsa, nima qilish kerak?

Qoʻy chechagi — darhol davlat veterinariya xizmatiga xabar beriladigan kasallik. Birinchi sutkadagi tartib:

1. Tuman veterinariya shifokoriga qoʻngʻiroq qiling — bir nechta qoʻyda harorat va tugunchalarni koʻrgan kuningizning oʻzida.
2. Kasal qoʻylarni ajrating — alohida ogʻilxona yoki qoʻtan burchagiga, umumiy suvxona va yaylovga qoʻymang.
3. Hech kimni sotmang, sotib olmang va haydab oʻtkazmang. Kasal suruvdan qoʻy sotish chechakni boshqa xoʻjaliklarga tarqatadi, xaridor esa keyin daʼvo bilan qaytib keladi.
4. Kasal qoʻyni uyda goʻshtga soʻymang — kasal qoʻy tushasi va terisi veterinar koʻrsatmasiga koʻra utilizatsiya qilinadi.
5. Choʻpon kiyimini almashtirsin kasal qoʻylar turgan ogʻilxonadan chiqqanda va qoʻshni suruvlarga bormasin.

Keyin veterinariya xizmati namuna oladi va chechak tasdiqlansa, karantin eʼlon qiladi. Karantin veterinariya xizmati qarori bilan olib tashlanadi — oxirgi kasal qoʻyning qobigʻi tushgach, belgilangan muddat oʻtgach va yakuniy dezinfeksiya qilingach. Qoʻshni davlatlarning veterinariya qoidalariga koʻra bu muddat oxirgi holatdan keyin kamida 3–4 hafta, yarmarka va chorva olib kirishga cheklovlar esa yana oylab davom etadi. Shu davr mobaynida xoʻjalik chorva sota olmaydi, shuning uchun kuzgi avj olish qoʻzi sotuviga, bahorgisi esa Qurbon hayitga tayyorgarlikka zarba beradi.

Qoʻy sotib olishda chechakni suruvga qanday olib kirmaslik kerak?

Eng arzon yoʻli — chechakni suruvga olib kelmaslik. Sovliq va qoʻchqorlarni Oʻzbekistonda qoʻy va qoʻchqor sotuv eʼlonlari orqali sotib olayotganda, sotuvchidan soʻrang:

• suruv chechakka qarshi qachon emlangan va bu haqda yozuv yoki veterinar maʼlumotnomasi bormi;
• xoʻjalikda va qoʻshnilarda oxirgi bir yilda qoʻylar kasal boʻlganmi;
• qoʻylarning lab, qovoq, yelin va dum ostida qobiq yoʻqmi — sotib olishda oʻzingiz koʻring.

Keyin — suruvdan alohida 21 kun karantin va hujjat boʻlmasa emlash. Oʻzbekistonning veterinariya talablari chechakdan xoli boʻlmagan mamlakat va zonalardan chechakka qarshi emlanmagan qoʻylarni olib kirishni taqiqlaydi. Karantinni qanday tashkil qilishni yangi qoʻylar karantini: suruvni saqlab qoladigan 30 kun maqolasida koʻrib chiqqanmiz.

Ko'p beriladigan savollar

Chechak bilan kasallangan qoʻy goʻshtini yeyish mumkinmi?

Kasal qoʻy goʻshtini veterinar ruxsatisiz ishlatib boʻlmaydi: nosogʻlom suruvdan olingan tusha va terini veterinariya xizmati koʻzdan kechiradi va utilizatsiya qiladi yoki foydalanishga ruxsat beradi. Odam qoʻy chechagi bilan kasallanmaydi, lekin kasal suruvdan virus goʻsht, teri va jun bilan boshqa xoʻjaliklarga tarqaladi.

Qoʻylarni chechakka qarshi yiliga necha marta emlash kerak?

Qoʻy chechagiga qarshi vaksinalar koʻrsatmasiga koʻra suruv 12 oyda bir marta, qoʻzilar 3 oylikdan boshlab emlanadi (baʼzi vaksinalarda 6 oylikkacha qoʻzilar 2 hafta oraliq bilan ikki marta emlanadi). Emlash hujjati boʻlmagan sotib olingan qoʻylar suruvga qoʻshilishidan oldin, karantinda emlanadi. Emlashni veterinariya shifokori qiladi.

Qoʻy chechagi qoʻzilardagi lab yarasidan nimasi bilan farq qiladi?

Qoʻzilardagi lab yarasi koʻpincha kontagioz ektima boʻladi: qobiqlar qalin va doʻmboq, ogʻiz atrofida oʻsadi, qoʻzi tetik va harorat deyarli normal. Chechakda esa avval yuqori, 40–41 °C harorat boʻladi, tugunchalar esa butun tanada jun boʻlmagan joylarda — qovoq, quloq, yelin, dum ostida chiqadi. Aniq farqni faqat veterinar tahlili koʻrsatadi.

Emlangan qoʻy chechakka chalinishi mumkinmi?

Emlash sanchilgandan 10–14 kun oʻtgach chechakdan himoya qiladi, himoya esa kamida 12 oy saqlanadi. Shuning uchun bir yildan koʻp yoki ikki haftadan kam vaqt oldin emlangan qoʻy himoyasiz hisoblanadi. Agar qoʻy immunitet shakllanishidan oldin yuqtirib olgan boʻlsa, u kasallanishi mumkin, shuning uchun yangi qoʻylar umumiy suruvda emas, karantinda emlanadi.

Qoʻy chechagi boʻyicha karantin qancha davom etadi?

Qoʻy chechagi boʻyicha karantinni davlat veterinariya xizmati eʼlon qiladi va olib tashlaydi. Oxirgi kasal qoʻyning qobigʻi tushmaguncha, belgilangan kuzatuv muddati oʻtmaguncha va qoʻtanning yakuniy dezinfeksiyasi qilinmaguncha karantin olib tashlanmaydi. Kasallikning oʻzi bilan birga bu taxminan ikki oyni tashkil qiladi, shu davr mobaynida xoʻjalikdan chorva sotish va haydab oʻtkazish mumkin emas.