Fermada yem hisobi: qoʻy suruviga qancha yem kerak va zaxira nega muddatidan oldin tugaydi

100 boshli suruv oyiga taxminan 5 tonna pichan va 870 kg konsentrat yeydi — bu 2026-yil avgust narxlarida 8,78 mln soʻm (744 $) turadi. Yem hisobini qanday yuritish kerakligini koʻrib chiqamiz: guruhlar boʻyicha meʼyor, kirim va qoldiq, xarid chegarasini hisoblash formulasi va haqiqiy sarf nega hisobdan 10–20% koʻp boʻlishi.

Oʻzbekistonda 100 boshli qoʻy suruviga oyiga taxminan 5 tonna pichan va 870 kg konsentrat kerak boʻladi — bu butun xoʻjalik uchun sutkasiga 166 kg pichan va 29 kg don degani. Toshkent viloyati narxlarida, 2026-yil avgust holatiga koʻra, yem xarajati oyiga 8,78 mln soʻm (744 $) ga chiqadi. Fermada yem hisobi aynan shuning uchun kerak — bu xarajat oʻzicha oʻsib ketmasligi uchun: yozuvsiz haqiqiy sarf, bizning taxminlarimizga koʻra, meʼyordan 10–20% koʻp boʻladi, va xoʻjalik buni fevral oyida, pichan muddatidan oldin tugaganda bilib qoladi.

Yem hisobi — har bir yem turi boʻyicha uchta raqam: omborga qancha kirim boʻldi, yemlashga qancha chiqim boʻldi va bugungi kunga qancha qoldi. Quyida — hayvon guruhlari boʻyicha meʼyor, haqiqiy sarf hisobdan nega koʻp boʻlishining olti sababi, xarid chegarasini hisoblash formulasi va bu hisobning ilovada qanday koʻrinishi.

Qoʻy suruviga oyiga qancha yem kerak

Toshkent viloyatidagi odatiy 100 boshli xoʻjalikni misol qilib olamiz: 70 ta sovliq, 25 bosh oʻstirishdagi yosh qoʻy va 5 ta urchitish qoʻchqori. Meʼyorlar tabiiy yem boʻyicha, qochirish davridan, boʻgʻozlikning oxirgi haftalaridan va emizish davridan tashqarida berilgan: boʻgʻozlikda ehtiyoj 30–40% ga oshadi, qoʻzilagandan keyin esa deyarli ikki baravar ortadi.

Jadvaldagi meʼyorlar quyi chegara boʻyicha berilgan: 40 kg dan ogʻirroq yosh qoʻylarga allaqachon 1,5–1,6 kg pichan kerak, 110–120 kg li ogʻir dumbali qoʻchqorlarga esa — 2,0–2,5 kg pichan va 0,5–0,7 kg konsentrat, qochirish davrida konsentrat 1,2–1,5 kg gacha yetadi.

30 kunda bu 4 980 kg pichan va 870 kg konsentrat degani. Pulni Toshkent viloyatining 2026-yil avgust narxlari boʻyicha hisoblaymiz: arpa — eʼlonlar boʻyicha kilogrammi 3 800 soʻm, beda pichani — yozgi bozor moʻljaliga koʻra kilogrammi 1 100 soʻm. Oʻzbekiston Markaziy bankining 2026-yil 28-avgustdagi kursi — 1 dollar uchun 11 801,23 soʻm.

• pichan: 4 980 × 1 100 = 5,48 mln soʻm (464 $);
• konsentrat: 870 × 3 800 = 3,31 mln soʻm (280 $);
• jami: 8,78 mln soʻm oyiga (744 $), yoki bosh boshiga 88 ming soʻm (7,4 $).

Intensiv boʻrdoqida konsentrat koʻproq beriladi — sutkasiga bosh boshiga taxminan 0,8 kg, va yem xarajati shunga qarab oshadi.

Har bir turning narxi va xarid kanallari haqida 2026-yil avgustda omuxta yem va don narxlari sharhida batafsil yozgan edik.

Yem nega meʼyordan koʻp sarflanadi

Hisoblangan meʼyor — bu ideal holat, unda har bir kilogramm hayvonga yetib boradi deb hisoblanadi. Haqiqiy xoʻjalikda esa ombor bilan qoʻyning oshqozoni orasida olti xil «tuynuk» bor.

Oʻlchov bilan emas, koʻz bilan solinadi. «Bosh boshiga 1,8 kg pichan» meʼyori «bir panshaxa»ga aylanadi. Bitta choʻponning ikkita panshaxasi ogʻirligi boʻyicha sezilarli farq qiladi, va bu farq deyarli har doim koʻp tomonga: kam berishdan koʻra koʻp berish xavfsizroq koʻrinadi. Shu sabab bilan ortiqcha sarf, bizning hisob-kitoblarimizga koʻra, — 5–15%.

Oxurda yoʻqotish. Yerga tashlab yemlaganda pichanning 20–40% i oyoq ostida qoladi, panjarasiz oddiy oxurda esa — 10–15%. Bu olti tuynukning eng qimmati, va u intizom bilan emas, oxur konstruksiyasi bilan yopiladi — batafsil hisob-kitob oxurda yem yoʻqotilishi sharhida.

Yosh qoʻy oʻsadi, meʼyor esa oʻzgarmaydi. Mayga 1,2 kg pichan belgilangan qoʻzi avgustga kelib 10–15 kg ogʻirroq boʻladi, va unga toʻrtdan bir qism koʻproq yem kerak boʻladi. Daftardagi yozuv esa uch oy oldingidek turaveradi.

Hisobga olinmagan chiqim. Qoʻshniga bir qop arpa, oʻz echkilariga bir tuk pichan, parrandaga don. Har biri alohida arzimas koʻrinadi, ammo oyiga, bizning taxminlarimizga koʻra, zaxiraning 3–5% ini yeb qoʻyadi, va hisobda bu umuman koʻrinmaydi.

Tabiiy kamayish va buzilish. Namligi 16–17% boʻlgan holda solingan don 14% gacha quriganda 2–4% ogʻirligini yoʻqotadi, haqiqiy xom don (namligi 18–20%) esa — 5–7%. Siz aslida bir qismi suv boʻlgan kilogrammlar uchun pul toʻlagansiz. Hoʻl boʻlib qolgan pichan koʻkarib ketadi, va koʻkargan qatlamni chiqindiga chiqarish kerak: uni qoʻyga berib boʻlmaydi.

Suruv oʻzgardi, xarid esa yoʻq. Boʻrdoqiga 10 bosh yosh qoʻy qoʻshildi — sarf sutkasiga 12 kg pichanga, yaʼni oyiga 360 kg ga oshdi. Qoplarni esa oʻtgan yilgi odat boʻyicha buyurtma qilishadi.

Sezilmagan ortiqcha sarf qanchaga tushadi

Diapazonning oʻrtachasini olamiz — meʼyordan 15% ortiq. Bizning 100 boshli suruvimiz uchun bu har oyda 747 kg pichan va 130 kg konsentratning ortiqcha ketishi degani.

Quyidagi yillik hisob yil boʻyi oxurdan yemlantirishga moʻljallangan. Agar suruv yozda yaylovda boʻlsa, 12 ga emas, qoʻrada boqish davri uzunligiga koʻpaytiring: Oʻzbekistonning tekislik hududlarida bu 120–150 kun, yaʼni 4–5 shunday oy — mavsumiga taxminan 5,9 mln soʻm (503 $).

Yiliga ortiqcha ketadigan pichan deyarli 9 tonnaga, don esa 1,6 tonnaga yetadi. Toʻqqiz tonna pichan — butun suruv uchun deyarli ikki oylik dagʻal yem zaxirasiga teng. Bu pul birdaniga emas, ozdan-ozdan ketadi, shuning uchun kassada bu «yem qimmatlashdi» boʻlib koʻrinadi, ortiqcha sarf boʻlib emas.

Hisob ortiqcha sarfni oʻzicha yoʻqotmaydi. U uni koʻrinadigan qiladi: meʼyor (sutkasiga 166 kg) bilan haftalik haqiqiy chiqim (1 162 kg oʻrniga 1 340 kg) yonma-yon turganda, choʻpon bilan gaplashish «menimcha koʻp ketyapti» emas, aniq raqamlar asosida boʻladi.

Yem tugab qolmasligi uchun xarid chegarasini qanday hisoblash kerak

Kam qoldiq chegarasi — yetkazib berish yoʻlda boʻlgan paytda ombor boʻsh qolib ketmasligi uchun, yangi partiyani buyurtma qilish vaqti kelgan yem miqdori. Bu «koʻz bilan, yarim qop qoldi» emas, formula boʻyicha hisoblanadi:

Chegara = sutkalik sarf × (yetkazib berish muddati, kunlarda + 3 kunlik zaxira)

Bizning suruv uchun, yetkazib berish 5 kun boʻlganda:

• pichan: 166 × (5 + 3) = 1 328 kg, yaxlitlab 1 300 kg;
• konsentrat: 29 × (5 + 3) = 232 kg, yaxlitlab 250 kg.

Qishda va Qurbon hayiti oldidan yetkazib berish muddati oʻsadi: transport band, sotuvchida navbat turadi. Bu davrlarda muddatga yana 3–5 kun qoʻshiladi, aks holda yozgi meʼyor bilan hisoblangan chegara juda kech ishga tushadi. Takliflar va narxlarni oldindan solishtirish uchun eʼlonlar qulay — Toshkent viloyatida qoʻylar uchun omuxta yem va don sotib olish roʻyxatdan oʻtmasdan ham mumkin, narxi va hududi kartochkada koʻrsatilgan.

Chegaraning oʻzi qutqarmaydi: u haqida oʻz vaqtida bilish kerak. Xoʻjalikning barcha muddatlari boʻyicha — yem xarididan emlashgacha — eslatmalarni qanday qurish va shu bilan birga bildirishnomalarga choʻkib ketmaslik mumkinligi «Qoʻylarga emlash va ishlovlarni qanday oʻtkazib yubormaslik» maqolasida koʻrib chiqilgan.

Daftar, Excel yoki ilova: yem hisobini kim uddalaydi

Daftarni bu yerda hech kim «dafn qilmoqchi» emas. Agar sizda 20 ta qoʻy va bitta yem — pichan — boʻlsa, ombor koʻz bilan koʻrinadi, sarf esa aqlda hisoblanadi, va shuning uchun ilova ochishning maʼnosi yoʻq. Muammo yem uch-toʻrt xil boʻlib, sutkasiga ikki-uch marta yemlanadigan va xoʻjayin oʻzi emas, boshqa odam yemlaydigan joyda boshlanadi: shunda yozuvsiz qoldiq maʼlum raqam boʻlishdan toʻxtab, taxminga aylanadi.

QoyHunterda yem hisobini qanday yuritish kerak

QoyHunter — qoʻylarni hisobga olish uchun CRM tizimi va bazar.qoyhunter.com bozori. «Hayvonlar» boʻlimidagi «Yem» sahifasi ombor kabi tuzilgan: qoldiq va chegarasi koʻrsatilgan yemlar roʻyxati, shu bilan bir qatorda yemlash jadvali ham bir ekranda.

Har bir yem bir marta kiritiladi: nomi, oʻlchov birligi — kilogramm, qop, tuk, sizga qanday qulay boʻlsa, — kam qoldiq chegarasi va bir bosh uchun har yemlashda meʼyor. Yemlash jadvalini sozlaganingizda, ilova hayvonlar vazniga qarab meʼyorni tavsiya qiladi: «Tavsiya ~0,5 kg/kun · ~0,25 har yemlashga» — va uni bitta tugma bilan qoʻyib beradi, aqlda hisoblash oʻrniga.

Keyin uchta tugma ishlaydi:

• «Kirim» — xaridni omborga kiritish. Qoldiq oshadi, partiya narxi esa oʻzi xoʻjalik xarajatlariga tushadi, yaʼni yem ikkinchi daftarsiz moliyaga kiradi.
• «Yemlash» — jurnalda sarfni belgilash. Ombordagi qoldiq avtomatik hisobdan chiqadi.
• «Qoldiqni belgilash» — omborda qayta sanagandan keyin haqiqiy qoldiqni tuzatish, hisob voqelikka mos kelishi uchun.

Chegara esa oʻzi ishlaydi: yem belgilangan miqdordan kamayishi bilan xarid haqida eslatma keladi.

Yemlash jadvali vaqt va meʼyorni belgilaydi — butun xoʻjalik, guruh yoki alohida hayvon uchun. Ekranlarning batafsil, bosqichma-bosqich tavsifi — omborda yem va qoldiqlar hisobi imkoniyati sahifasida.

Qisqacha

• 100 boshli suruv (70 sovliq, 25 bosh oʻstirishdagi yosh qoʻy, 5 qoʻchqor) sutkasiga 166 kg pichan va 29 kg konsentrat yeydi — oyiga taxminan 5 tonna pichan va 870 kg don.
• Bunday suruvning 2026-yil avgustdagi yem xarajati — oyiga 8,78 mln soʻm (744 $).
• Koʻz bilan solish, oxurdagi yoʻqotish, oʻsib borayotgan yosh qoʻylar, hisobga olinmagan chiqim, buzilish va oʻzgargan bosh soni sababli haqiqiy sarf meʼyordan 10–20% koʻp boʻladi.
• 15% ortiqcha sarfda va yil boʻyi oxurdan yemlantirishda xoʻjalik yiliga 15,8 mln soʻm (1 338 $) yoʻqotadi — bu deyarli 9 tonna ortiqcha pichan va 1,6 tonna donga teng.
• Xarid chegarasi sutkalik sarf × (yetkazib berish muddati + 3 kun) formulasi boʻyicha hisoblanadi; qishda muddatga yana 3–5 kun qoʻshiladi.

Ko'p beriladigan savollar

100 boshli qoʻy suruviga oyiga qancha pichan kerak?

Taxminan 5 tonna. Aralash suruv uchun (70 ta sovliq sutkasiga 1,8 kg pichandan, 25 bosh oʻstirishdagi yosh qoʻy 1,2 kg dan, 5 ta urchitish qoʻchqori 2 kg dan) sutkalik ehtiyoj — 166 kg pichan, 30 kunda bu 4 980 kg boʻladi. Bunga yana 870 kg konsentrat qoʻshiladi. Boʻgʻozlikning oxirgi 6–8 haftasida sovliqlar meʼyori 30–40% ga oshadi, qoʻzilagandan keyingi dastlabki ikki oyda esa yem hajmi boʻyicha deyarli ikki baravar ortadi. Bu davrlar uchun zaxirani alohida qayta hisoblash kerak.

Qaysi qoldiqda yem xarid qilish vaqti kelganini qanday hisoblash mumkin?

Formula boʻyicha: sutkalik sarfni yetkazib berish muddatiga (kunlarda) koʻpaytirib, ustiga uch kunlik zaxira qoʻshiladi. Masalan, sutkasiga 166 kg pichan sarflansa va yetkazib berish 5 kun boʻlsa, chegara 166 × 8 = 1 328 kg boʻladi, yaʼni omborda taxminan 1,3 tonna qolganda buyurtma berish kerak. Qishda va Qurbon hayiti oldidan transport band boʻladi, shuning uchun yetkazib berish muddatiga yana 3–5 kun qoʻshiladi.

Yem nega meʼyordan koʻp sarflanadi?

Asosiy sabab oltita: yem oʻlchov idishi bilan emas, koʻz bilan solinadi (5–15% ortiqcha sarf); pichanning bir qismi oxurda yoʻqoladi; yosh qoʻylar oʻsadi, ammo yozuvlardagi meʼyor qayta koʻrib chiqilmaydi; ombordan oʻz echkilariga va parrandaga yem olinadi va yozilmaydi; nam don quriganda 2–4% ogʻirligini yoʻqotadi, xom don esa — 5–7%, hoʻllangan pichan esa koʻkaradi; bosh soni oshgan, xarid hajmi esa oʻzgarmagan. Jami bu hisobdan 10–20% ortiqcha boʻlib chiqadi.

Har bir yemlashni yozib borish shartmi?

Shart emas, ammo shunda ombordagi qoldiq raqam emas, taxmin boʻlib qoladi. Ishlaydigan minimal usul: har bir partiyaning kirimini yozib borish, haftada bir marta haqiqiy qoldiqni qayta sanab tekshirish va farqni meʼyor bilan solishtirish. Agar sutkasiga ikki-uch marta yemlansa va yollangan choʻpon yemlasa, sarfni yemlash paytida yozib qoʻyish uni hafta oxirida xotiradan tiklashdan osonroq.

Yem hisobini daftarda yuritish mumkinmi?

10–30 boshli, bir-ikki xil yemi bor xoʻjalik uchun — toʻliq yetadi. Bunday xoʻjalikda ombor koʻz bilan koʻrinadi, sarf esa aqlda hisoblanadi. Yem uch-toʻrt xil boʻlib, har birining oʻz oʻlchov birligi va chegarasi paydo boʻlganda, yemlaydigan odam esa yozuv yuritadigan odam boʻlmasa, daftar uddalay olmay qoladi: shunda qoldiq va pul birinchi oydayoq voqelikdan uzoqlashadi.