Goýunda bit we gan sorujy: tapmak we gyşda bejermek

Goýunda bit we gan sorujy: alamatlary, ýüňden nädip gözlemeli, sürini näme bilen bejermeli (iwermektin, deltametrin), haçan gaýtalamaly we 2026-njy ýylda 100 ene goýny bejermegiň bahasy.

Goýunda bit we gan sorujy bütin sürini birbada bejermek we hökman gaýtalamak bilen aýrylýar: bite garşy 2–3 hepdeden, gan sorujya garşy 3–4 hepdeden gaýtalanýar. Birinji bejergi uly parazitleri gyrýar, ikinjisi bolsa şol wagtyň içinde ýumurtgadan we gabykdan çykanlaryny gyrýar. 1 % iwermektin sanjymy gan sorujyny we gan sorýan bitleri alýar, emma çeýnäp iýýän bitleri (tüý iýijileri) ynamly almaýar, olara garşy deltametrin ýa-da sipermetrin esasly daşyndan çalynýan derman gerek. Bir goýuna iki bejergä iwermektin dermany takmynan 600 sum (≈ 0,05 $) durýar, köne gözlegler bolsa gan sorujydan bejerilen we bejerilmedik guzularyň agramynyň arasyndaky tapawudyň her başa 2,5 kg çenli barandygyny görkezýär.

Aşakda: parazitleri ýüňüň içinden nädip tapmaly, olar biri-birinden nämesi bilen tapawutlanýar, 100 ene goýunlyk sürä näçeräk zyýan berýär we gyşda kaşarda haýsy bejergi shemasy işleýär. Bahalar 2026-njy ýylyň 6 noýabrynda bazar.qoyhunter.com-daky bildirişlerden alyndy, hasaplamak üçin kurs 1 dollar 12 055,90 sum (Özbegistanyň Merkezi banky, 17 oktýabr 2026), diri agramyň bahasy bolsa 2026-njy ýylyň güýzki hasaplamalarymyzdaky ýaly kilogramy 55 000 sum.

Goýun gan sorujysy näme we ol bitden nämesi bilen tapawutlanýar?

Goýun gan sorujysy (melofagoz) — Melophagus ovinus atly ganatsyz çybyn, ol bütin ömrüni goýnuň ýüňünde geçirýär we gan sorup iýmitlenýär. Ulusynyň uzynlygy takmynan 6 mm, gyzyl-goňur, alty sany berk ýapyşýan aýagy bar, ony göz bilen görmek bolýar (SDSU Extension). Urkaçysy ýumurtga goýmaýar: ol her gezek bir taýýar gurçuk dogurýar, gurçuk şol bada gabyga dönüp ýüňe ýelmeşýär, ýaş gan sorujy bolsa gabykdan 19–30 günden çykýar, bu wagt howanyň temperaturasyna bagly (Waýoming uniwersiteti). Urkaçysy 100–130 gün ýaşaýar we ömründe 12–15 gurçuk berýär.

Goýnuň bitleri has kiçi, olar hem ganatsyz mör-möjekler we hem diňe goýnuň üstünde ýaşaýarlar. Olaryň iki görnüşi bar we bejermek üçin bu tapawut örän möhüm:

• Çeýnäp iýýän bitler (tüý iýijiler), Bovicola ovis, deriniň gabyjaklary we ýag-der bilen iýmitlenýärler. Iwermektin sanjymlary olary ynamly almaýar we tüý iýijilere garşy hasaba alynmandyr.
• Gan sorýan bitler, Linognathus urugy, gan sorýarlar. Olara garşy sanjymlar hem, daşyndan çalynýan dermanlar hem täsir edýär.

Gan sorujy hem, bitler hem goýunsyz uzak ýaşamaýar: düşen gan sorujy adatça bir hepdä ýetmän ölýär (MSD Veterinary Manual), çeýnäp iýýän bitler adatça birnäçe günde ölýär, emma kaşarda ýüň bölekleriniň arasynda 2–3 hepdä çenli ýaşap bilýärler. Şonuň üçin esasan keselli goýun bilen galtaşmakdan ýokuşýar, boşadylan kaşary bolsa arassalaýarlar we oňa 3 hepde arassa goýun salmaýarlar.

Näme üçin goýunda bit we gan sorujy gyşda köpelýär?

Goýunda gan sorujy iň köp gyşda we ir bahar bolýar (MSD Veterinary Manual). Munuň üç sebäbi bar: gyşa çenli ýüň uzyn we ýyly bolýar, süri kaşarda gysylyşyp durýar we parazit her galtaşanda bir goýundan beýlekisine geçýär, tomusda bolsa gyrkym parazitleriň köpüsini ýüň bilen bile aýyrýar. SDSU Extension-yň getirýän maglumatlaryna görä (Evans, 1950 ýylky gözleg), gyrkym uly gan sorujylaryň 75–91 %-ini we gabyklaryň 70–94 %-ini aýyrýar.

Özbegistan üçin mundan şeýle netije çykýar: ýazky gyrkymdan soň sürüde parazit az bolýar, noýabr–dekabra çenli olar ýene köpelýär, fewral–mart aýlarynda, owlak-guzy möwsüminde bolsa ene goýunlar gan sorujyny guzulara geçirýär. Sürini guzlamadan soň däl-de, guzlamadan öň bejermek bähbitli.

Goýunda bit ýa-da gan sorujy bardygyny nädip bilmeli?

Ilkinji alamatlary weterinarsyz hem görmek bolýar:

• goýunlar diwara, ýemlige we biri-birine sürtünýär, gapdallaryny dişleýär;
• ýüň düwlenýär, bölek-bölek gopýar, gapdallarynda gaşanmakdan «ýüňsüz ýerler» peýda bolýar;
• ýüňde goňur tegmiller bar — bu gan sorujynyň poslugy;
• guzularyň we gowşak ene goýunlaryň gözüniň we agzynyň içi agarýar (gansyzlyk), guzular ösüşden galýar.

Sürini barlamak üçin ýüňi eliňiz bilen derä çenli açyň. Bitler üçin Awstraliýa usuly — boýundan budy çenli her tarapdan azyndan 10 ýerden 10 sm uzynlykda açyp görmeli. Ilkinji gabat gelenleri däl-de, iň köp sürtünýän 10 goýuny gözden geçirýärler. Gan sorujyny bedeniň aşaky ýarymynda gözläň: boýun, gapdallary, garyn, sagry. 10 santimetrlik her açylan ýerde bir bit görünse, bu bir goýunda 3 000–4 000 bit bar diýmekdir (PIRSA, Günorta Awstraliýa).

Goýunlar sürtünýän bolsa, ýüňüň aşagynda çygly sary gabyklar bolsa we ýüňi açanyňyzda parazit görünmese, bu gotur bolup biler. Onuň nämesi bilen tapawutlanýandygy we nähili bejerilýändigi goýunda gotur barada makalada düşündirilýär: onuň bejergi shemasy başga.

100 ene goýunlyk sürä bit we gan sorujy näçeräk zyýan berýär?

Gan sorujydan esasy ýitgi — guzularyň agram artyşy: parazit gan sorýar, guzuda bolsa gan az. SDSU Extension-yň getirýän köne gözleglerinde bejerilen we bejerilmedik guzularyň agramynyň tapawudy her başa 2,5 kg çenli bolupdyr (netijä iýmiň hem täsiri bolupdyr); agyr ýokuşanda guzular gyrylyp hem bilýär. Ikinji ýitgi — gön: gan sorujynyň çakan ýerinde deride gaty düwünçekler galýar we işlenen goýun derisini arzan alýarlar (Waýoming uniwersiteti).

Çeýnäp iýýän bitler diri agrama az täsir edýär, olaryň zyýany ýüňde: her goýundan arassa ýüň 0,3–0,8 kg az alynýar (Günbatar Awstraliýadaky gözleg, 1982). Ýüňi diýen ýaly hiç zada degmeýän gödek ýüňli gisar we edilbaý goýunlar üçin bu ownuk zat. Garaköli we inçe ýüňli goýunlar üçin bolsa ep-esli pul.

Ýitginiň bu sany daşary ýurt gözleglerinden alnan iň ýokary çäk, Özbegistan boýunça maglumat ýok. Emma hakyky ýitgi on esse az bolsa-da, bejergi öz çykdajysyny birnäçe esse ödeýär.

Goýunlary bitden we gan sorujydan näme bilen bejermeli?

Goýunlara haýsy derman gerekdigi ýüňde kimiň tapylandygyna bagly:

1. Diňe gan soruju ýa-da gan sorýan bitler — 1 % iwermektin sanjymy. Görkezmelerdäki adaty doza — deriniň aşagyna 50 kg diri agram üçin 1 ml, ýagny uly goýuna takmynan 1 ml. Şol sanjym tegelek gurçuklara hem täsir edýär; gotur (psoroptoz) bolanda bolsa derman görkezmesindäki aralyk bilen iki sanjym gerek. 2026-njy ýylyň 6-njy noýabryna bildirişlerde 100 ml-lik 1 % iwermektin çüýşesi 30 000 sum, 50 ml-lik çüýşe 20 000 sum durýar, şonuň üçin bir goýuna iki doza derman takmynan 600 sum (≈ 0,05 $) düşýär.
2. Gemirýän bitler (ýüň iýijiler) ýa-da kimdigi belli däl bolsa — deltametrin ýa-da sipermetrin esasly derman bilen daşyndan bejermek: sepmek, arkasyndan guýmak ýa-da ýuwundyrmak. Şotlandiýada (SAC) we Beýik Britaniýada (NADIS) sanjymlaryň gemirýän bitlere täsir etmeýändigini göni ýazýarlar; 2022-nji ýyldaky Efiopiýa barlagynda iwermektin olara garşy 81 göterim netije berdi. Daşky serişdeler bitleri hem, gan sorujyny hem ýok edýär.
3. Gaýtalamak hökman. Derman bitleriň ýumurtgalaryny we gan sorujynyň gurjaklaryny öldürmeýär. Ikinji bejergi derman görkezmesindäki möhletde edilýär. Takmynan: bitlerden — 2–3 hepdeden soň (MSD Veterinary Manual köplenç 2 hepdeden soň gaýtalamak gerekdigini ýazýar), gan sorujydan — 3–4 hepdeden soň, Waýoming uniwersiteti 19–30 gün maslahat berýär.

Dermany we dozany weterinar bilen ylalaşyň: ol ýüňde kimiň bardygyny tassyklar we bogaz ene goýunlara hem guzulara laýyk serişdäni saýlar.

Bitden we gan sorujydan taýýar derman — iwermektin, sepmek we ýuwundyrmak üçin sipermetrin konsentratlaryny — mal dermanlary we ot-iým satlygy bildirişlerinden tapyp bilersiňiz: 2026-njy ýylyň 6-njy noýabryna bölümde 176 bildiriş bar, bahalary satyjylar görkezen.

Gyşda sürini zyýan ýetirmän nädip bejermeli?

• Bütin sürini birbada, goçlary we guzulary hem goşup. Bejerilmedik goýun bir aýyň içinde bütin kaşary täzeden ýokaşdyrýar. Her goýuna doza diri agramyna görä hasaplanýar.
• Gyşda ýuwundyrmaň. Öl goýun sowukda we ýelde sowuklaýar. Gyşda sanjym ýa-da sepmek we arkasyndan guýmak saýlanýar, ýyly, ýelsiz günde, mümkin boldugyça az suw bilen.
• Daşyndan bejermegiň iň oňat wagty — gyrkymdan soň. Ýüň gysga bolýar, ergin deriniň özüne çenli ýetýär. Gyrkymdan soň azyndan 3 gün geçmänkä, kesikler bitmänkä ýuwundyrmaň — bu, mysal üçin, deltametrinli «Delsid» görkezmesinde ýazylan.
• Bogaz we gowşak goýunlar — görkezmä görä. «Delsid» görkezmesinde gowşak mallary we guzlamaga 2 hepdeden az galan bogaz ene goýunlary bejermek gadagan; beýleki dermanlaryň öz çäklendirmeleri bar.
• Et üçin garaşmaly möhlet. «Delsid» üçin soňky bejergiden 15 gün geçenden soň soýmaga rugsat, 1 % iwermektin üçin — derman görnüşine görä 21–28 gün, görkezmä serediň. Satmaga ýa-da Gurban baýramyna niýetlenen goçy öňünden bejerýärler, satmazdan bir hepde öň däl.
• Täze goýunlar — karantinden geçirilip. Satyn alnan goýuny sürä goşmazdan öň bejerýärler; karantiniň nädip guralýandygy täze goýunlaryň karantini barada makalada düşündirilen.

Bejergi seneleri aňsat ýitýär: ilkinjisi noýabrda bolupdy, gaýtalamagyň haçan gerekdigini we haýsy guzularyň ondan soň dogandygyny bir aýdan hiç kim ýatlamaýar. QoyHunter-de — goýun hasabyny ýöretmek üçin CRM-de we bazar.qoyhunter.com bazarynda — bejergi her goýnuň kartoçkasyna ýazylýar, gaýtalamak bolsa ýatlatma bolup çykýar, goýunlaryň saglygyny we bejergilerini hasaba almak bölümine serediň.

Köp berilýän soraglar

Goýun gan sorujysy adam üçin howplymy?

Goýun gan sorujysy diňe goýunda ýaşaýar we goýunsyz uzak ýaşamaýar: ýere ýa-da egin-eşige düşen gan soruju adatça bir hepdeden az wagtda ölýär. Ol gyrkym ýa-da gözden geçirme wagty adamy çakyp biler, ýöne onda ýaşamaz. Ýokaşan süri bilen işläp bolanyňyzdan soň eşigiňizi çalşyp, silkmek ýeterlik.

Diňe gaşanýan goýunlary bejersem bolarmy?

Bolmaz. Bitler we gan soruju goýundan goýuna degende geçýär, goýun entek gaşanmasa-da, süriniň bir böleginde parazit eýýäm bar. Bütin sürini, goçlary we guzulary hem goşup, bir günde bejerýärler, 2–4 hepdeden soň (derman görkezmesine görä) gaýtalaýarlar, ýogsam bejerilmedik goýunlardan parazitler bir aýda gaýdyp gelýär.

Iwermektin sanjymyndan soň näme üçin bitler galdy?

Ähtimal, bu gemirýän bitler (ýüň iýijiler). 1 % iwermektin sanjymy gan sorujyny we gan sorýan bitleri ýok edýär, ýöne gemirýän bitlere ynamsyz täsir edýär we olara garşy resmi hasaba alynmadyk. Deltametrin ýa-da sipermetrin esasly derman bilen daşyndan bejermek gerek — sepmek ýa-da arkasyndan guýmak, 2–3 hepdeden soň bolsa gaýtalamak.

100 goýuny gan sorujydan bejermek näçeräge düşýär?

2026-njy ýylyň 6-njy noýabryna bildirişlerde 100 ml-lik 1 % iwermektin çüýşesi 30 000 sum durýar. Uly goýuna takmynan 1 ml dozada 100 ene goýny iki gezek bejermek üçin 200 ml gerek, ýagny derman üçin takmynan 60 000 sum (≈ 5 $), ýa-da bir goýuna takmynan 600 sum. Gemirýän bitlere garşy daşky dermanlaryň bahasy görkezmä görä hasaplanýar, ol göwrümine we konsentrasiýasyna bagly.

Goýunlary gan sorujydan haçan bejermek has oňat?

Iki amatly wagt bar: ýazky gyrkymdan soň, parazit az we ýüň gysga bolanda, we giçki güýzde, kaşara salynmazdan we guzlamadan öň, ene goýunlar gan sorujyny guzulara geçirmez ýaly. Gyşda ýuwundyrmak däl-de, sanjym ýa-da ýyly günde sepmek saýlanýar.