Goýuna günde näçe suw gerek: normalar, gyşda suw, ýitgi

Uly goýuna günde 3–6 litr suw gerek, yssyda 8–10 litre, ekiz emdirýän ene goýuna 20 litre çenli. Normalar, suwuň şorlugy, kaşarda gyşda suw bermek we goçuň sum ýitgisi.

Uly goýuna salkyn howada bir gije-gündizde 3–6 litr suw, yssy howada 8–10 litre çenli gerek; ekiz guzy emdirýän ene goýuna bolsa 20 litre çenli. Iým boýunça hasaplamak has aňsat: her kilogram gury iým (bede, saman, arpa) üçin goýun 2–3 litr suw içýär, yssy howada bolsa iki esse köp. Özbegistanda suw islendik iýmden arzan, ýöne iň köp ýetmeýän zat hut şol: goç boş ýalagyň ýanynda durýar, bedäni az iýýär we siziň puluny eýýäm tölän agram artyşyňyzy bermeýär.

Aşakda mal toparlary boýunça normalar, goýunlar üçin suwuň şorlugynyň çäkleri, kaşarda gyşda suw bermegiň düzgünleri we suw normadan az bolanda semredilýän goçuň näçe sum ýitirýäniniň hasaby bar.

Goýuna bir gije-gündizde näçe suw gerek

Norma üç zada bagly: malyň ýagdaýyna, howanyň temperaturasyna we iýmiň gurulygyna. Ýazky ýaşyl öri meýdanyndaky goýun ýalaga ýakynlaşmasa-da bolýar — otuň 70–80 göterimi suwdan ybarat. Şol bir goýun kaşarda bede bilen arpada bir gije-gündizde birnäçe litr suw içýär, onsuz iým paýy işlemeýär.

Bu çäkler mal suwy islänçe içip bilýän we iým paýy gury bolanda berilýär; olar Demirgazyk Dakotanyň (NDSU) we Ontarionyň oba hojalygy maslahat gulluklarynyň maglumatlary we FAO tablisalary boýunça ýygnaldy. Guzy emdirýän ene goýuna hemmeden köp suw gerek: goýun süýdüniň takmynan 80 göterimi suwdan ybarat, süýde gidýän zatlaryň hemmesini ene goýun ilki içmeli. FAO-nyň maglumatlaryna görä, guzy emdirýän ene goýun +15 gradusda takmynan 8,7 litr, +25 gradusda 12,9 litr, +35 gradusda bolsa bir gije-gündizde 20 litrden köp içýär. Salkyn ir bilen iýulyň günortanynyň arasyndaky tapawut — iki esse.

Suwy ýetmeýän goýun näme üçin iými az iýýär

Bu gözüň görmeýän iň esasy zady. Goýnuň uly garny — iými mikroblaryň siňdirýän açyş gaby, olar bolsa diňe çygly ýerde işleýär: garnyň içindäki zatlaryň hemmesi diýen ýaly suw, mal bir gije-gündizde birnäçe litr tüýkülik bölüp çykarýar. Suw az bolanda goýun gury iými özi az iýip başlaýar — beden iými däl, suwy tygşytlaýar.

Soňra zynjyr aňsat: iým az — agram artyşy az. Tomusda puluny töläp alan bedeňiz ýemlikde galýar, goç bolsa ýerinde durýar. Daşyndan seredeniňde bu «iým erbet» ýa-da «guzular şowsuz» ýaly görünýär, eýesi iým paýyny üýtgedip başlaýar, emma üýtgetmeli zat — ýalak.

Iýmiň näçe azalýanyny gurak howaly ýerlerde goýunlar bilen geçirilen synaglar görkezdi. Suw düýbünden berilmände Awasi we Naýdi tohumly ene goýunlaryň iým iýşi gyşda 62 göterim, tomusda bolsa nola golaý (96,5 göterime çenli) azaldy; diri agramyň ýitgisi gyşda 11 göterim, tomusda 18–21,5 göterim boldy. Bu iň agyr ýagdaý, ýöne ol adaty fermany düşündirýär: suw az bolan ýerde mal hem edil şeýle az iýýär, diňe haýal-haýal.

Ikinji zynjyr — gyşky we has gymmat. Gury bede iýýän, günde bir gezek buz ýaly suw berilýän bogaz ene goýun guzlamazdan öňki soňky 6 hepdede az iýýär. Hut şol hepdelerde garnyndaky guzy agramynyň esasy bölegini alýar. Iými ýetmedik ene goýun ownuk, ejiz guzy getirýär we agyz süýdüni az berýär — bu bolsa ilkinji günlerde guzularyň göni gyrylmagyna getirýär.

Suw ýetmese, semredilýän goç näçe sum ýitirýär

Sanlar umumy pikirlerden däl, synagdan: başlangyç agramy takmynan 38 kg bolan Naýdi tohumly goç toklulary 42 gün şol bir iým paýynda saklandy, ýöne suw olara dürli mukdarda berildi.

Sag sütüne üns beriň: suw gaty ýetmeýän wagty her kilogram agram artyşy üçin iki esse diýen ýaly köp iým gidýär. Şol bir bedäni, şol bir arpany iýdirýärsiňiz, ýöne netijäniň ýarysyny alýarsyňyz.

Muny biziň fermamyzda pula geçireliň. 90 gün semredilýän 40 kg-lyk goçy alalyň, adaty iýmlendirilende agram artyşy günde 250 gram — bu sany «Bir kilogram agram artyşy näçeden düşýär» makalamyzda jikme-jik seljerdik. Diri agramyň bahasyny seresaply alalyň: kilesi 55 000 sum (≈ 4,7 $; Özbegistanyň Merkezi bankynyň 2026-njy ýylyň 7-nji sentýabryndaky kursy — bir dollar 11 785 sum). Agram artyşynyň näçe peselýänini ýokardaky synagdan alýarys.

Bir baş üçin ýitgi kän däl ýaly görünýär. 50 baş bakylýan malda bolsa bu bir semretme möwsüminde eýýäm 12–38 mln sum (≈ 1 050–3 250 $), üstesine iým doly satyn alnyp iýdirilen. Tapawut diňe ýalakda suwuň bolup-bolmandygynda.

Şu ýerden islendik goşundydan gymmatly düzgün çykýar: ilki suw, soň iým paýy. Däne, şrot we bede gatnaşygyny täzeden gözden geçirmegiň manysy diňe mal suwy islänçe içýän wagty bar, ýogsam goýnuň iýip bilmejek iými üçin pul töleýärsiňiz. Ikinji ädim hökmünde bolsa goçlar üçin goşma iým, arpa we şrot nirede arzan satylýandygyna seretmek gerek: bazarda dürli satyjylaryň kilesiniň bahasy görünýär.

Goýunlara haýsy suwy bermeli däl

Goýunlar duzlumtyl suwy sygyrdan gowy götermeýär diýip bolmaz, tersine, olar sygyrdan çydamly. Ýöne çydamlylygyň hem çägi bar, ony tagamyndan bilip bolmaýar: mallar suwy içýär, soňra agram artyşy peselýär we içgeçme başlanýar. Bu Özbegistan üçin seýrek zat däl. Daşkentdäki suw baýlyklary konferensiýasynda (2011) getirilen maglumatlara görä, ýurduň ýerasty suw gorlarynyň diňe 40,4 göterimi süýji (1 g/l-e çenli), 47,6 göterimi az duzlumtyl (3 g/l-e çenli), 12 göterimiň minerallaşmasy bolsa 3 g/l-den ýokary. Esasy süýji suw gorlary Daşkent, Samarkant, Surhandarýa, Namangan we Andijan welaýatlarynda. Çöl zolagynda guýularyň suwy duzy has güýçli.

Umumy minerallaşma (eräp duran duzlaryň jemi) boýunça iş üçin ugurlar:

Goýunyň çydamlylyk çägi sygyryňkydan ýokary: FAO-nyň getirýän Awstraliýa standarty süýt bermeýän uly goýun üçin 12,8 g/l-e çenli suwa ýol berýär, et sygyrlary üçin bu 10 g/l, süýt sygyrlary üçin 7,1 g/l. Ýöne bu ýaşap galmagyň çägi, iş düzgüni däl: bogaz we guzusyny emdirýän ene goýunlara hem-de guzulara beýle suw berilmeýär. Ýerli zootehniki gollanmalarda hem gowy suw ýok wagty ýol berilýän hökmünde şuňa meňzeş sanlar bar: uly goýunlar üçin takmynan 5 000 mg/l gurak galyndy, ýaş mallar üçin 3 000 mg/l.

Aýratyn iki zada üns bermeli:

• Sulfatlar. Goýunlar üçin howpsuz derejesi 500 mg/l-e çenli hasaplanýar. Suw we iým bilen bilelikde 3 000–4 000 mg/l-den ýokary düşse, polioensefalomalasiýa, ýagny beýniniň agyr zeperlenmesi töwekgelçiligi artýar.
• Nitratlar. 100 mg/l-e çenli (nitrat azotuna hasaplanyşda) howpsuz, 100–300 aralygy ätiýaçlylyk talap edýär, esasanam iým hem nitratly bolsa; 300-den ýokary zäherlenme. Agylyň ýanyndaky, dökün saklanýan ýeriň ýa-da dökünlenen meýdanyň golaýyndaky çuň bolmadyk guýynyň suwy islendik duzlumtyl guýydan howply.

Etrap laboratoriýasynda suwuň synagy bir gezek edilýär we bir ölen goçuň bahasyndan ep-esli arzan durýar. Aýratyn hem hapa barada: yssyda saklanyp galan suw ýaşyl reňke geçýär, onda gök-ýaşyl suwotular köpelýär. Bu eýýäm zäherlenme, «diňe hapa gap» däl. Gap ýuwulýar, üstüne suw goşulmaýar.

Gyşda gap doňanda goýunlary nädip suwarmaly

Gyşda eýeler ünsüni gowşadýar: sowuk, goýun az içýär, «garda içer». Gyşky agram artyşy hut şu ýerde ýitýär.

• Buzly suw içilişi azaldýar. Goýunçylar üçin weterinar maslahatlary bir ýere jemlenýär: suw buzsuz we 8–10 gradusdan sowuk bolmaly däl; tomusda bolsa 20 gradusdan yssy bolmaly däl. Içen suwuny öz ýylysy bilen gyzdyrmaly goýun norma garanyňda az içýär.
• Suw gapda hemişe durmaýan bolsa, günde iki gezekden az suwarmaly däl. Günde bir gezek suwarmak eýýäm çäklendirme, düzgün däl.
• Gar suwy çalyşmaýar. Bir litr suw almak üçin mal takmynan on litr gowşak gar iýmeli we ony eretmäge ýylysyny sarp etmeli; eran suwda duz ýok. Bogaz we guzusyny emdirýän ene goýunlar hem-de semredilýän ýaş mallar üçin bu agram ýetmezçiligine we sowuklamaga ggöni ýol.
• Gaby irden we agşam barlaň. Gije doňan buz mallaryň ýarym gije-gündiz suw içmändigini aňladýar, hem-de olar gury ot iýýän wagtlarynda.
• Suwy aýagyň astyndan aýryň. Kaşarda dökülen suw çygly düşegi aňladýar, gyşda çyglylyk guzularda öýken sowuklamasyny, uly mallarda bolsa toýnak çüýremesini döredýär.

Süriniň üstüne näçe suw içilýän ýer gerek

Goýunlar topar bilen içýär, esasy ýalňyşlyk bolsa hemmesine bir gap goýmak. Gowşak we ýaş mallar uly mallar içýänçä suwa baryp bilmeýär; daşyndan seredeniňde «suw bar» ýaly görünýär.

• Suwa hemişe elýeterlilik bolanda (awtosuwaryjy, käse) Amerikanyň Midwest Plan gullugynyň normalary şeýle: bir suwaryjy 40–50 ene goýuna, 50–75 guzuya, ýöne diňe 10 goça, sebäbi uly goçlar köp we uzak içýär.
• Gapdan bir wagtda suw içilende her başa 20–25 sm gap uzynlygyny hasaplaň: suwa birden gelýän 40 goýunlyk topar üçin bu 8–10 metr ýa-da birnäçe gap. Yssyda has giň öň gerek.
• Topar üçin suw nokady iň az iki bolmaly: bir suwaryjy hut ony hiç kim barlamaýan gün bozulýar.
• Gyrkymdan, kowalamadan soň we satyn alnandan soňky ilkinji günlerde mallar adaty zatdan köp içýär; karantin topary üçin suwy aýratyn we ätiýaçly guýuň.

Suw, duz we ýaş goçlarda sidik daş keseli

Däne bilen semredilýän ýaş goçlarda suwuň ýetmezçiligi hemişe diýen ýaly bir netije berýär: sidik ýollarynda daşlar. Sidik goýulaşýar, duzlar çökýär, mal sidik edip bilmeýär we iki gije-gündizde heläk bolýar, eger kömek edilmese. Ilkinji alamatlarda, ýagny goç zorlanýar, sidik etmeýär, ynjalýar, iým iýmekden ýüz öwürýär, sagatlar möhüm: dessine weterinary çagyryň, bekilmäni özbaşdak aýryp bolmaýar. Mehanizmiň we bejerginiň düşündirilişi «Asidoz we goçlarda sidik daş keseli» makalasynda.

Öňüni alyş arzan we üç zada daýanýar: suw gije-gündiz, erkin elýeterli duz daşy (duz köpräk içirýär we sidigi suwuklandyrýar) hem-de rasionda kalsiniň fosfora gatnaşygy 2:1-den az däl. Däne konsentratlary özbaşdak fosfor tarapa agyrlyk berýär, şonuň üçin semredilýän malyň rasionynda bede we bor artykmaç zat däl. Suwuň özüni duzlamaly däl: goýunlar erbet içip başlaýar, netije tersine bolýar.

Eger goç zorlanyp, sidik etmesini goýan bolsa, bu gyssagly ýagdaý: weterinary çagyryň, sagatlar möhüm. Rasiondaky duzuň, boruň we islendik goşundynyň anyk mukdaryny hem onuň bilen ylalaşyň: hojalyklarda rasionlar, suw we tohumlar dürli.

Şu gün fermaňyzda nämäni barlamaly

1. Günüň ortasynda suwluga baryp görüň: suw barmy, arassamy, ähli mallar oňa ýetip bilýärmi?
2. Topara düşýän suw nokatlaryny sanaň: 40–50 sany ene goýuna bir suwluk, 10 sany goça bir suwluk, her toparda-da iň az iki nokat.
3. Gyşda irden suwuň gije doňmandygyny barlaň we ikinji gezek suw beriň.
4. Suwa iň köp mätäç bolanlary aýratyn barlaň: guzusyny emdirýän ene goýunlary, semredilýän mallary, höwre goýlandan soňky goçlary.
5. Suw guýudan alynýan bolsa we ony hiç haçan barlatmadyk bolsaňyz, duz mukdaryna, sulfatlara we nitratlara analiz tabşyryň.
6. Agram artyşyny iým bilen deňeşdiriň. Iým iýdirilýär, ýöne agram artmaýan bolsa, sebäpler sanawynda suw iým düzüminden ýokary durýar: süriniň agramyny we agram artyşyny hasaba alýan programma pesligi bir hepdäniň içinde görkezýär, mal satylýan günki däl.

Bularyň hemmesi baglanýan gyşky iým-ot meselesini «Goýunlary gyşda iýmitlendirmek» makalasynda agzap geçdik. QoyHunter goýunlary hasaba almak üçin ulgam we bazar.qoyhunter.com bazary: agram artyşy bilen iým telefondan ýazylýar, iým bilen weterinar dermanlaryny bolsa fermerler biri-birinden göni satyn alýarlar.

Köp berilýän soraglar

Bir goýuna günde näçe litr suw gerek?

Uly goýuna salkyn howada günde 3–6 litr, +30…+35 gradus yssyda 8–10 litr. Iň köp suwy iki guzusy bolan emdirýän ene goýun içýär: yssyda 13–20 litr. Iýmit boýunça aňsat ugur: her kilogram gury iýme 2–3 litr suw, yssyda iki esse köp.

Goýun suwsuz näçe wagt ýaşap bilýär?

Takyk norma ýok, we hiç bir möwsümde suwy «günaşyry» bermek bolmaýar. Dorper tohumly goçlarda saman iýmitinde dört gije-gündiz suwsuz galmak diri agramyň 16,3 göterimini aldyrdy. Awasi we Najdi tohumly ene goýunlarda suwuň doly kesilmegi iým iýşi gyşda 62 göterim azaltdy, tomusda bolsa diýen ýaly nola çenli gaçyrdy. Ýitgi ilkinji gije-gündizden başlanýar: ilki goýun diňe az iýýär.

Gyşda goýunlara suw ýerine gar bermek bolarmy?

Ýok. Bir litr suw almak üçin mal takmynan on litr ýumşak gar iýmeli we ony eretmek üçin öz ýylylygyny sarp etmeli, eräp suwda bolsa duzlar ýok. Goýunçylar üçin weterinar maslahatlary gar bilen suwarmagy göni maslahat bermeýär: ol soguklamaga we kesellere getirýär. Gury ot berilýän kaşarda suw suwlukda durmaly, onuň ýylylygy 8–10 gradusdan pes bolmaly.

Goýunlar üçin haýsy suw duzly hasaplanýar?

Umumy duzlulygy 1 000 mg/l çenli bolan suw gowy, 3 000 mg/l çenli suw ähli toparlar, şol sanda ýaş mallar üçin hem ýaramly. 3 000-den 5 000 mg/l çenli suwy ulularyna berýärler, guzulara we guzusyny emdirýän ene goýunlara bolsa bermeýärler. 7 000 mg/l-den ýokary bolsa mal suwdan ýüz öwrüp başlaýar we suwsuzlyk ýüze çykýar. Gysyr uly goýun has duzly suwa hem çydaýar (Awstraliýanyň standarty 12,8 g/l çenli rugsat berýär), ýöne bu ýaşamagyň çägi, ferma üçin işçi tertip däl.

100 baş süri üçin näçe suwluk gerek?

Suwa elmydama ýol açyk bolsa, 40–50 sany ene goýuna bir suwluk, ýagny ýüz ene goýuna 2–3 suw nokady, we islendik ýagdaýda iň az iki nokat. Goçlar üçin norma has berk: 10 baş üçin bir suwluk. Eger tutuş topar bir wagtda umumy suwlukdan içýän bolsa, suwa bir wagtda gelýän her baş üçin suwlugyň 20–25 sm uzynlygyny hasaplaň.