Койго күнүнө канча суу керек: нормалар, кышкы сугаруу жана суу жетпегендеги чыгым

Чоң койго күнүнө 3–6 литр суу керек, ысыкта 8–10 литрге чейин, эгиз эмизген соолукка — 20 литрге чейин. Топтор боюнча нормалар, суунун туздуулугу, короодо кышкы сугаруу жана суу жетпесе бордоодо канча сум жоголот.

Чоң койго салкын аба ырайында күнүнө 3–6 литр суу керек, ысыкта 8–10 литрге чейин; эгиз козу эмизген соолукка — 20 литрге чейин. Тоют аркылуу эсептесе оңой: ар бир килограмм кургак тоютка (чөп, саман, арпа) кой 2–3 литр суу ичет, ысыкта — эки эсе көп. Өзбекстанда суу кайсы тоюттан болбосун арзан, бирок эң көп жетпей калганы да ошол: кочкор бош науанын жанында турат, чөптү аз жейт, сиз акчасын төлөп койгон салмак кошулбайт.

Төмөндө — мал топтору боюнча нормалар, кой үчүн суунун туздуулук чеги, короодо кышында сугаруу эрежелери жана суу нормадан аз болгондо кочкор бордоодо канча сум жоголорунун эсеби.

Койго күнүнө канча суу керек

Норма үч нерсеге байланыштуу: малдын абалына, аба ырайына жана тоюттун кургактыгына. Жазгы жашыл жайытта жүргөн кой науага дээрлик барбай да калышы мүмкүн — чөптүн 70–80%ы суу. Ал эле кой короодо чөп менен арпа жеп турса, күнүнө бир нече литр ичет, суусуз рацион иштебейт.

Бул сандар сууга эркин жеткенде жана кургак рационго берилген; алар Түндүк Дакота (NDSU) менен Онтарионун айыл чарба кеңеш кызматтарынын маалыматтарынан жана FAO таблицаларынан алынган. Эң көп суу эмизген соолукка керек: койдун сүтүнүн болжол менен 80%ы суу, сүткө кеткендин баарын соолук алгач ичиши керек. FAO маалыматы боюнча, эмизген соолук +15 °C болгондо болжол менен 8,7 литр, +25 °C болгондо 12,9, ал эми +35 °C болгондо күнүнө 20 литрден ашык ичет. Салкын таң менен июлдун чак түшүнүн айырмасы — эки эсе.

Суу жетпеген кой эмне үчүн тоютту аз жейт

Бул көзгө көрүнбөгөн эң негизги нерсе. Койдун карыны ачыган казан сыяктуу: тоютту андагы микробдор сиңирет, алар нымдуу чөйрөдө гана иштейт — карындын ичиндеги заттын дээрлик баары суу, мал бир суткада бир нече литр шилекей бөлүп чыгарат. Суу аз болгондо кой кургак тоютту өзү азыраак жейт — организм тоютту эмес, сууну үнөмдөйт.

Андан аркысы жөнөкөй: тоют аз — салмак аз кошулат. Жайында сатып алган чөп акырда калат, ал эми кочкор ордунан жылбайт. Четинен караганда «тоют начар» же «козулар жаман чыкты» деп ойлойсуз да, рационду алмаштыра баштайсыз, чындыгында науага көңүл буруш керек.

Тоют жеш канчалык төмөндөгөнүн кургак климаттагы койлордогу тажрыйбалар көрсөттү. Суу таптакыр берилбегенде Авасси жана Найди тукумундагы соолуктардын тоют жеши кышында 62%га, жайында дээрлик нөлгө чейин (96,5%га чейин) төмөндөгөн; тирүүлөй салмагы кышында 11%га, жайында 18–21,5%га азайган. Бул — өтө кескин учур, бирок кадимки чарбада эмне болуп жатканын түшүндүрөт: суу жөн эле аз жерде мал дал ошондой эле, бирок акырындап тоюттан тартынып калат.

Экинчи чынжыр — кышкы жана кымбатыраак. Кургак чөптө турган, күнүнө бир эле жолу муздак суу менен сугарылган бооз соолук төлдөөгө чейинки акыркы 6 жумада тоютка тойбойт. Дал ушул жумаларда ичиндеги козу салмагынын негизги бөлүгүн алат. Тоютка тойбогон соолук майда, алсыз козу тууйт, уузу аз болот — ал эми бул алгачкы күндөрү эле козулардын кырылышы.

Суу жетпесе кочкор бордоодо канча сум жоготосуз

Бул сандар жалпы ой жүгүртүүдөн эмес, тажрыйбадан алынган: баштапкы салмагы болжол менен 38 кг Найди тукумундагы жаш кочкорлорду 42 күн бир эле рационго кармап, сууну ар кандай өлчөмдө беришкен.

Оң жактагы тилкеге көңүл буруңуз: суу катуу жетишпегенде 1 килограмм салмак кошууга дээрлик эки эсе көп тоют кетет. Сиз ошол эле чөптү, ошол эле арпаны берип жатасыз, бирок жыйынтыктын жарымын аласыз.

Муну биздин чарбадагы акчага которолу. Бордоодо 40 кг кочкорду 90 күн кармайбыз, кадимки тоюттандырууда салмак кошуу күнүнө 250 грамм — бул санды «Бир килограмм салмак кошуу канча турат» макаласында талдаганбыз. Тирүүлөй салмактын баасын этияттык менен бир килограммы 55 000 сумдан алабыз (≈ 4,7 $; Өзбекстандын Борбордук банкынын 2026-жылдын 7-сентябрындагы курсу — 1 доллар 11 785 сум). Салмак кошуу канчага төмөндөөрүн жогорудагы тажрыйбадан алабыз.

Бир башта жоготуу анча чоң эместей сезилет. Ал эми 50 баш бордоодогу малда бул бир бордоо мезгилинде 12–38 млн сум (≈ 1 050–3 250 $), анын үстүнө тоют толугу менен сатып алынып, берилип бүткөн. Айырма бир гана нерседе: науада суу болдубу же жокпу.

Ушундан кайсы гана кошумча азыктан болбосун баалуу эреже чыгат: адегенде суу, андан кийин рацион. Дан, күнжара жана чөптүн катышын кайра карап чыгуунун маңызы мал каалаганча суу ичкенде гана бар, болбосо кой жей албаган тоютка акча төлөйсүз. Экинчи кадам катары кочкорлорго аралаш тоют, арпа жана күнжараны каякта арзаныраак сатып алууга болорун карап көрүңүз: базарда ар кандай сатуучунун бир килограммынын баасы көрүнүп турат.

Койлорго кандай суу берүүгө болбойт

Койлор бир аз туздуу сууну уйларга караганда жакшыраак көтөрөт, бирок чыдамкайлыктын да чеги бар, аны даамына карап билүүгө болбойт: мал сууну ичет, анан кошумча салмак азайып, ич өтүү башталат. Өзбекстан үчүн бул сейрек көрүнүш эмес: Ташкенттеги суу ресурстары боюнча конференцияда (2011) берилген маалыматтарга ылайык, өлкөнүн жер астындагы суу запасынын 40,4% гана тузсуз (1 г/л чейин), 47,6% аз туздуу (3 г/л чейин) деп эсептелет, ал эми запастын 12%ында минералдашуу 3 г/л ашат. Негизги тузсуз суу запастары Ташкент, Самарканд, Сурхандарыя, Наманган жана Андижан облустарында; чөлдүү аймакта скважинанын суусу байкаларлык туздуураак.

Жалпы минералдашуу (сууда эриген туздардын жалпы өлчөмү) боюнча иш жүзүндө колдонулган чектер:

Койдун чыдамкайлык чеги уйдукунан жогору: FAO келтирген австралиялык стандарт козусун эмизбеген чоң койго 12,8 г/л чейинки сууну уруксат берет, ал эми эт багытындагы мал үчүн — 10 г/л, сүт багытындагы мал үчүн — 7,1 г/л. Бирок бул аман калуунун чеги, күндөлүк ичүүчү суу эмес: бооз койлорго, козусун эмизген соолуктарга жана козуларга мындай суу берилбейт. Ушуга окшош сандар — чоң койлор үчүн кургак калдык болжол менен 5 000 мг/л, жаш мал үчүн 3 000 мг/л — жакшы суу жок болгондо жол берилген деңгээл катары биздин зоотехникалык маалымдамаларда да кездешет.

Эки нерсеге өзүнчө көңүл буруу керек:

• Сульфаттар. Койлор үчүн 500 мг/л чейинки деңгээл коопсуз деп эсептелет; суу жана тоют менен жалпы келгени 3 000–4 000 мг/л ашканда полиэнцефаломаляция — мээнин оор жабыркоосу — коркунучу жогорулайт.
• Нитраттар. 100 мг/л чейин (нитраттык азот эсебинде) — коопсуз, 100–300 — этият болуу керек, айрыкча тоюттун өзүндө да нитрат көп болсо, 300дөн жогору — уулануу. Короонун, кык үйүлгөн жердин же жер семирткич чачылган талаанын жанындагы тайыз кудуктун суусу кандай гана туздуу скважина болбосун, андан кооптуураак.

Сууну райондук лабораторияда бир эле жолу текшертесиз, ал бир өлгөн кочкордун баасынан алда канча арзан. Кирдүү суу тууралуу өзүнчө: туруп калган суу ысыкта жашылданат, анда көк-жашыл балырлар көбөйөт — бул «жөн эле кир астоо» эмес, уулануу. Астоону жуушат, үстүнөн куя беришпейт.

Кышында астоодогу суу тоңгондо койлорго кантип суу берүү керек

Кышында мал ээлери сууга көңүл бурбай калышат: суук, кой аз ичет, «кардан ичип алат». Кышкы кошумча салмак дал ушундан жоголот.

• Муздак суу ичүүнү азайтат. Койчуларга арналган ветеринардык сунуштар бир пикирде: сууда муз болбошу жана 8–10 °C'тан муздак болбошу керек; жайында, тескерисинче, 20 °C'тан жылуу болбошу керек. Ичкен сууну өз денесинин жылуулугу менен жылытууга аргасыз болгон кой нормадан аз ичет.
• Күнүнө эки жолудан кем эмес сугаруу, эгер астоодо суу дайыма турбаса. Күнүнө бир жолу сугаруу — бул эми чектөө, жөнгө салынган тартип эмес.
• Кар сууну алмаштырбайт. Бир литр суу алуу үчүн мал болжол менен он литр борпоң кар жеши жана аны эритүүгө денесинин жылуулугун сарпташы керек; кар суусунда туз жок. Бооз кой, козусун эмизген соолуктар жана бордоодогу жаш мал үчүн бул салмак кошпой калууга жана суук тийүүгө түз жол.
• Астоону эртең менен жана кечинде текшерүү. Түнү тоңуп калган муз малдын жарым сутка суу ичпегенин билдирет — анан дал кургак чөп жеген сааттарда.
• Бут алдына суу төгүлбөсүн. Короодо төгүлгөн суу — нымдуу төшөнчү, ал эми кышкы нымдан козулар өпкө сезгенишине, чоң мал туяктын чиришине чалдыгат.

Кой тобуна канча суу ичкич керек

Койлор топ менен ичет, эң чоң ката — баарына бир эле астоо. Улуулары ичип жатканда алсыздар менен жаштар сууга жете албайт; сырттан караганда «суу бар» болуп көрүнөт.

• Суу дайыма турса (автоматтык суу ичкич, чөйчөк), Америкадагы Midwest Plan Service нормалары боюнча: бир суу ичкич 40–50 соолукка, 50–75 козуга, бирок 10 кочкорго гана — чоң кочкорлор көп жана узак ичет.
• Астоодон бардыгы бир убакта ичсе, башына 20–25 см астоо узундугун эсептеңиз: сууга чогуу келген 40 койдон турган топко бул 8–10 метр астоо же бир нече астоо. Ысык күндөрү астоо узунураак болушу керек.
• Бир топко суу ичүүчү жер эң аз дегенде экөө болсун: суу ичкич дал аны эч ким текшербеген күнү бузулат.
• Кыркуудан, айдап келгенден кийин жана сатып алгандан кийинки алгачкы күндөрү мал адаттагыдан көп ичет — карантиндеги топко суу өзүнчө жана ашыгы менен куюлат.

Суу, туз жана жаш кочкорлордо сийдик таш оорусу

Дан менен бордолгон жаш кочкорлор суу жетишсиз ичсе, дээрлик дайыма бир эле нерсе болот — сийдик жолунда таш пайда болот. Сийдик коюуланат, туздар чөгүп калат, мал сийбей калат да, жардам берилбесе, эки суткада өлөт. Алгачкы белгилери чыкканда — кочкор күчөнөт, сийбейт, онтойт, тоют жебей калат — эсеп сааттар менен жүрөт: ветеринарды дароо чакырыңыз, тыгынды өзүңүз ачууга болбойт. Эмне үчүн пайда болору жана дарылоосу «Карындын ацидозу жана сийдик таш оорусу» макаласында толук жазылган.

Алдын алуу арзан жана үч нерсеге таянат: суу күнү-түнү, жалама туз дайыма жеткиликтүү жерде (туз көбүрөөк ичирет жана сийдикти суюлтат) жана рациондо кальцийдин фосфорго катышы 2:1ден кем эмес. Дан жемдин өзү фосфорду көбөйтүп жиберет, ошондуктан бордоодогу малдын рационундагы беде чөбү менен бор — ашыкча чыгым эмес. Сууга туз салууга болбойт: койлор сууну начар ичип калат да, натыйжа тескери болот.

Кочкор күчөнүп, сийбей калса, бул шашылыш учур — ветеринарды чакырыңыз, бул жерде эсеп сааттар менен жүрөт. Туздун, бордун жана рациондогу башка кошулмалардын так өлчөмүн да ветеринар менен макулдашыңыз: ар бир чарбада рацион, суу жана тукум ар башка.

Бүгүн чарбаңызда эмнени текшерүү керек

1. Түш ченде суу ичүүчү науага барыңыз: суу барбы, тазабы, бардык мал жете алабы?
2. Ар бир топко канча суу ичүүчү жай бар экенин санаңыз: 40–50 соолукка бир суу идиши, 10 кочкорго бир, жана бир топко эки жайдан кем эмес.
3. Кышында эртең менен суу түнү тоңуп калган-калбаганын текшериңиз жана күнүнө экинчи жолу да сугарыңыз.
4. Сууну эң көп талап кылгандарды өзүнчө текшериңиз: эмизген соолуктарды, бордоодогу малды, куутка кошулгандан кийинки кочкорлорду.
5. Суу скважинадан болсо жана аны эч качан текшерткен эмес болсоңуз, минералдашуусуна, сульфатка жана нитратка анализ тапшырыңыз.
6. Салмак кошууну рацион менен салыштырыңыз. Тоют жедирилсе да салмак кошулбаса, себептердин тизмесинде суу рациондун курамынан мурда турат: кой тобунун таразага тартуусун жана салмак кошуусун эсепке алуучу программа салмактын түшкөнүн сатуу күнү эмес, бир жуманын ичинде эле көрсөтөт.

Бул кеңештер кышкы рационго байланыштуу, аны биз «Кышында койду тоюттандыруу» макаласында талдаганбыз. QoyHunter — койду эсепке алуучу CRM жана bazar.qoyhunter.com базары: салмак кошуу менен тоюттун эсебин телефондон жүргүзсөңүз болот, ал эми тоютту жана мал дарыларын малчылар бири-биринен түз эле сатып алышат.

Көп берилүүчү суроолор

Койго бир суткада канча литр суу керек?

Чоң койго салкын күндөрү суткасына 3–6 литр, +30…+35 °C ысыкта 8–10 литр керек. Эки козусу бар эмизген соолукка баарынан көп керек: ысыкта 13–20 литр. Тоют боюнча жөнөкөй эсеп: ар бир килограмм кургак тоютка 2–3 литр суу, ысыкта эки эсе көп.

Кой суусуз канча жашай алат?

Так нормасы жок, жылдын эч бир мезгилинде сууну «бир күн аралатып» берүүгө болбойт. Дорпер тукумундагы кочкорлорго саман рационунда төрт сутка суу бербегенде, алар тирүүлөй салмагынын 16,3% жоготкон. Авасси жана найди тукумундагы соолуктарга суу такыр берилбегенде, алардын тоют жеши кышында 62%га азайган, жайында дээрлик нөлгө чейин түшкөн. Жоготуу биринчи эле суткадан башталат: кой адегенде жөн эле азыраак жейт.

Кышында койго суунун ордуна кар берсе болобу?

Жок. Бир литр суу алыш үчүн мал болжол менен он литр борпоң кар жеп, аны эритүүгө өз денесинин жылуулугун коротушу керек, ал эми эриген сууда туз жок. Ветеринардык сунуштар койчуларга малды кар менен сугарбоону ачык эле айтат: андан мал үшүп, ооруга чалдыгат. Кургак чөп менен багылган кошарада суу науада турушу керек, суунун жылуулугу 8–10 °Cдан төмөн болбошу керек.

Койго кандай суу шор деп эсептелет?

Жалпы минералдашуусу 1 000 мг/л чейин болсо — жакшы суу, 3 000 мг/л чейин бардык топко, анын ичинде төлгө да жарайт. 3 000ден 5 000 мг/л чейинки сууну чоң малга берсе болот, ал эми козуларга жана эмизген соолуктарга болбойт. 7 000 мг/л ашканда мал суу ичпей калып, суусуздук башталат. Кысыр чоң кой андан да шор сууну көтөрө алат (австралиялык стандарт 12,8 г/л чейин уруксат берет), бирок бул тирүү калуунун чеги, чарбанын күнүмдүк тартиби эмес.

100 баш койго канча суу ичүүчү жай керек?

Сууга дайыма жете алса, 40–50 соолукка бир суу идиши, башкача айтканда жүз соолукка 2–3 суу ичүүчү жай, кандай болгон күндө да эң аз эки. Кочкорлорго талап катаалыраак: 10 башка бир суу идиши. Бүт топ бир эле убакта жалпы науадан ичсе, сууга бир маалда келген ар бир башка науанын 20–25 см узундугун эсептеңиз.