Goýunlaryň öride zäherlenmegi: ilkinji sagatda näme etmeli

Defoliant, ýaşyl otdaky nitrat, sudan otundaky sinil kislotasy: her zäheriň alamatlary, weterinar gelýänçä ilkinji sagat, 40 gün garaşmak, 100 baş sürä zyýany.

Özbegistanda öride goýunlar köplenç üç zatdan zäherlenýär: derman sepilen meýdanlarda galan defoliant we pestisid galyndylaryndan, dökün berlen ýerlerdäki gök otdaky nitratlardan we guraklykdan soň täzeden gögeren ýa-da solgun sudan otundaky we sorgodaky sinil kislotasyndan. Alamatlary meňzeş: dem gysýar, mal yranyp ýöreýär, myşsalary titreýär, köplenç agzyndan köp tüýkülik akýar. Zäheri agzyň we gabagyň içiniň reňki aýan edýär: nitratlarda we hloratlarda ol goňur ýa-da gögümtil, sinil kislotasynda bolsa, tersine, gyp-gyzyl. Şeýle ýagdaýda näme etmeli: sürini derrew şol ýerden çykaryň, arassa suw beriň, mallary ylgatmaň we weterinara jaň ediň. Wagt az: sagatlar, käbir zäherlerde bolsa onlarça minut galýar.

Aşakda awgustyň ahyry bilen sentýabryň näme üçin öri üçin iň howply aýlardygyny, pagta meýdanlarynyň ýanynda goýunlaryň nämeden zäherlenýändigini, ilkinji sagatda nämeleri etmäge ýetişmelidigini we şeýle bir ýalňyşlygyň 100 baş sürä näçä düşýändigini seljerýäris. Bahalar 2026-njy ýylyň awgust aýy üçin takmynan görkezijiler, hasaplamak üçin kurs — 1 dollar = 11 850 sum (Merkezi bankyň 2026-njy ýylyň 23-nji awgustyndaky kursy), diri agram — 55 000 sum/kg (≈ 4,6 $), bazaryň iň pes çägi.

Awgustyň ahyry bilen sentýabr näme üçin öri üçin iň howply aýlar?

Ýygymdan öň ýapragy dökülsin, maşyn arassa süýüm alsyn diýip, gowaça derman sepilýär.

Defoliant — pagta ýygymyndan öň gowaçanyň ýapragyny düşürmek üçin ulanylýan serişde. Defoliasiýany senä görä däl-de, gowaça seredip belleýärler: gozalaryň 40–55 %-i açylanda. Günortada, Surhandaryýada bu awgustyň ahyry, beýleki welaýatlarda — sentýabryň birinji we ikinji ongünlügi. Ýygym derman sepilenden 6–15 gün soň başlanýar.

Özbegistanda defoliantlaryň iki esasy topary rugsat berlen. Hloratlar — magniý hlorat, kalsiý we magniý hloratlarynyň garyndylary; olary ýurtda öndürýärler we köp sepýärler, gektara 6–13 litr. Ikinji topar markalarynyň sany boýunça köp — tidiazuron we onuň diuron bilen garyndysy (Dropp, Awguron we ýene ýigrimi töweregi at), emma ondan sepilýän mukdar onlarça esse az.

Düýn adaty ýer bolan meýdan derman sepilenden soň süri üçin zäheriň üç çeşmesine öwrülýär:

• meýdanyň özi — serişde ýapraga, hatarlaryň arasyndaky haram otlara we meýdanyň gyrasyndaky ota çökýär;
• ýapdaky suw — suwarylandan ýa-da ýagyşdan soň derman sepilen meýdandan akýan suw;
• gowaça çöpi — ýygymdan soň meýdanda galan gowaça baldaklary. Ýygylan meýdana sürini goýbermek — adaty we diýen ýaly mugt iş, emma derman sepilenden soň az wagt geçen bolsa, bu mugt çöp ýylyň iň gymmat iýmine öwrülýär.

Hloratlar az zäherli hasaplanýar, şonuň üçin adam seresaplylygy elden berýär. Goýun üçin hloratyň öldüriji dozasy — diri agramyň her kilogramyna 1,5–2,9 gram (sygyr has duýgur, oňa 1,1 g/kg ýeterlik), ýagny 45 kg goça 70–130 gram madda gerek. Olar ýakmaýar: gemoglobini metgemoglobine öwürýär, şonuň üçin gan kislorody daşamaýar, eritrositleri ýok edýär we böwreklere zeper ýetirýär. Alamatlar metgemoglobin ganyň 30–40 %-ini tutanda peýda bolýar, ölüm — onuň paýy 80 %-den geçende.

Zyýankeslere garşy derman tutuş tomus sepilýär, onuň galyndylary meýdanda her haýsy öz möhletinde saklanýar. Bu ýerde fosfororganiki serişdeler ulanylýar, olar çalt täsir edýär we aňsat tanalýar.

Derman sepilen meýdanlaryň ýanynda goýunlar nämeden zäherlenýär?

Karbamid bu sanawda aýratyn durýar, sebäbi bu iň ökünçli ýitgi: zäher goňşynyň meýdanyndan däl-de, hojalygyň öz ammaryndan gelýär. Karbamidiň öldüriji dozasy — diri agramyň her kilogramyna 1–1,5 g: 45 kg goça 45–70 gram ýeterlik, guza — iki esse az. Ýöne howp has ir, her başa 15–20 gramdan başlanýar. Alamatlar 30–90 minutda ýüze çykýar, ölüm — dört sagadyň içinde. Kaşarda ýa-da iýmiň ýanyndaky çardagyň aşagynda duran dökün haltasy — hojalyk etmek däl, mina.

Zäherlenmäni garnyň çişmesinden we ýokanç kesellerden nädip tapawutlandyrmaly?

Iň gymmat wagt şu ýerde ýitýär. Üç soraga jogap berseňiz, diýen ýaly hemişe düşünersiňiz.

Birden näçe baş syrkawlady? Bir sagadyň içinde bäş-on malyň ýagdaýy erbetleşse — bu hemişe diýen ýaly iým ýa-da öri, süriniň içinde günläp ýaýraýan ýokanç kesel däl. Hemişe diýen ýaly diýýäris, sebäbi aýratynlyk bar: iým birden üýtgände enterotoksemiýa hem birnäçe baş maly birden ýykýar. Bu, özbaşdak çözmegiň ýerine, weterinary çagyrmagyň ýene bir sebäbi.

Agzyň we gabagyň içi haýsy reňkde? Agzyna we gabagynyň aşagyna seredip görüň. Goňur, şokolad ýaly, gögümtil öwüşgin — nitratlaryň ýa-da hloratlaryň alamaty. Güýçli dem gysmasynda gyp-gyzyl — sianidler. Ýokanç keselde reňk adatça beýle birden üýtgemeýär.

Garny çişdimi? Çep gapdaly deprek ýaly çişen bolsa, tüýkülik akmaýan we göreç daralmadyk bolsa, zäherden däl-de, bededen timpaniýa bolmagy ähtimal. Onuň öz ilkinji kömegi we sanawly ýarym sagady bar, biz muny «Goýunlarda garnyň çişmesi (timpaniýa)» makalamyzda aýratyn seljerdik. Emma karbamid zäherlenmesinde-de garyn çişýär, ony tüýkülik, titreme we diş gyjyrdatmak tapawutlandyrýar.

Weterinar ýolda wagty, ilkinji sagatda näme etmeli?

Haýsy zäher bolsa-da, edilmeli işleriň tertibi birmeňzeş, sebäbi anyk sebäbini meýdanyň özünde hiç kim kesgitläp bilmez.

1. Sürini meýdandan çykaryň. Haýal, ädimläp. Ylgatmaň: zäherlenen malyň ýüregine we öýkenine düşýän ýük onsuz hem iň soňky çägine ýetendir.
2. Suwy çalyşyň. Dermanlanan meýdanyň aşagyndaky ýapdan içiren bolsaňyz, ol ýerden indi içirmäň, arassa suw getiriň.
3. Şübheli ot-iýmiň hemmesini mallara bermegi bes ediň, ýöne zyňmaň. Bir gujak ot, bir halta ýaşyl ot, galan goşma iým — zäheri soň şulardan anyklaýarlar.
4. Ýatyp galanlary aýryň. Kölegä salyň, rahat goýuň, suw ýanynda bolsun. Gezsin, ýazylsyn diýip ýöretmäň.
5. Weterinara jaň ediň we üç zady aýdyň: näçe baş, soňky gije-gündizde näme iýdi we nirede otlady, haýsy alamatlar bar. Ol özi bilen haýsy antidoty getirjegi şuňa bagly.
6. Goňşulara aýlanyp soraň, meýdana haçan we haýsy derman sepdiler. Dermanyň ady weterinaryň bir sagadyny tygşytlar.

Näme etmeli däl. Birinjisi — "her ehtimala garşy" diýip agzyna süýt, ýag ýa-da arak guýmak: käbir zäherlenmelerde ýag zäheriň siňmegini çaltlandyrýar, ýatan mala zor bilen bir zat içirseň bolsa, suwuklyk öýkene düşýär. Ikinjisi — ýatyp galan mallary "ölmänkä" soýmak. Pestisid ýa-da defoliant bilen zäherlenen malyň eti iýmäge ýaramaýar: zäherlenme şübhesi bolanda gyssagly soýmagy diňe weterinar bilen edýärler, etini näme etmelidigi barada karary bolsa laboratoriýa barlagynyň netijesine görä çykarýarlar.

Weterinar nämeler bilen bejerýär: zäheriň görnüşine görä antidotlar

Bu öz-özüňi bejermek üçin görkezme däl: dozalar diri agrama görä hasaplanýar, käbir dermanlar bolsa diňe damara goýberilýär. Ýöne nämeleriň bardygyny bilmek peýdaly: şonda weterinardan sorap bilersiňiz we wagt ýitirmersiňiz.

Bäş setiriň hemmesi üçin umumy düzgün: antidot näçe ir goýberilse, şonça gowy işleýär. Sianidde we moçewinada mal ertir irdene çenli garaşyp bilmez.

Öz ýaşyl otuňyz zäher bolanda

Iki ösümlik zäheri başga biriniň meýdanynda däl, siziň öz meýdanyňyzda ýaşaýar.

Nitratlar. Ýere azot dökünini köp berip, soň guraklyk bolup ösüş duranda, ösümlik nitratlary toplaýar. Bu babatda sorgo, mekgejöwen, şugundyr ýapragy, amarant we semiz ýerdäki adaty haşal otlar howply. Geýiş getirýän mallar nitratlara atdan we doňuzdan has gowşak: nitrat işkembäniň içinde has zäherli nitrite öwrülýär. Ýöne goýun olary sygyrdan gowy göterýär: oňa takmynan iki esse köp doza gerek. Sinil kislotasyndan esasy tapawudy: nitratlar guradylanda ýitmeýär. Nitratly ýaşyl otdan edilen bede täze ot ýaly howply, silosa basmak bolsa nitraty diňe ýarpa azaldýar. Ol sapagyň aşaky böleginde ýygnanýar, şonuň üçin mekgejöweni we sorgony silos üçin adatdakydan ýokarrakdan orýarlar.

Sinil kislotasy. Sorgoda we sudan otunda sianogen glikozidler bar — olar özleri zyýansyz, ýöne zeper ýeten ösümlikde fermentler işläp başlanda howply bolýar. Howp guraklykdan, doňdan, taptalandan soň we orakdan soň ot çalt ösüp çykanda birden artýar. Orakdan soň ösen oty diňe bede ýa-da silos edip berýärler: guradylanda we silosda turşanda zäheriň köp bölegi gidýär, ýöne hemmesi däl — ot orulmanka örän zäherli bolan bolsa, howply galyndy galyp biler. Silosy hem basylandan soň üç hepdeden ir açmaýarlar, 6–8 hepde saklasaň has ygtybarly.

Ösüş tapgyryna seretmekden aňsat ölçeg bar: goýunlara sudan otuny düýp 30–38 sm boý alanda berýärler, sorgo bilen sudan otunyň gibridini bolsa 60 sm-den başlap. Güýçli doňdan soň 5–7 gün we ýapraklar goňurlaşýança garaşýarlar; doň ýeňil bolup, ösümlik diri galan bolsa — iň azyndan iki hepde, sebäbi täze ösüntgiler könelerden zäherli.

Iki ýagdaý üçin hem arzan ätiýaçlyk birmeňzeş: aç sürini täze meýdana goýbermezlik. Örä çykarmazdan ozal ýarym sagat gödek ot-iým beriň — şonda mal ölüm howpuny döredýän mukdary bir oturymda iýmez.

Şeýle bir ýalňyşlyk näçä düşýär we öňüni almak näçä durýar

100 başlyk süri, ortaça diri agramy 45 kg diýip hasaplaýarys. Diri agramyň kilosy 55 000 sum bolanda, bir baş takmynan 2,5 mln sum (≈ 209 $) edýär.

Tapawut — 12 esse, özi-de weterinary çagyrmagy, antidotlary we geljekki ähli guzylaryny özleri bilen alyp gitjek ölen ene goýunlary hasaba almazdan. Şeýle iki hepde üçin gödek ot-iým ätiýaçlygy — hojalykdaky iň arzan ätiýaçlyk; Daşkent welaýatynda bede we goşma iým satyn almak tomsuň ahyrynda has arzan, ýyllyk ätiýaçlygy nädip hasaplamalydygyny bolsa «Goýuna gyşa näçe bede gerek» makalasynda düşündirdik.

Goňşy meýdanlar bilen nädip ylalaşmaly

Öride zäherlenmegiň öňüni almak diýen ýaly mugt we köplenç diňe gürrüňdeşlikden ybarat. Beýle ýagdaý seýrek bolýar.

• Meýdanlaryň haçan dermanlanýandygyny öwreniň: goňşulardan we ýanyňyzdaky meýdanyň hojalygyndan. Sentýabrda hepdede bir gezek jaň etmek islendik ýitgiden arzana düşýär.
• 15 gün garaşyň. Meýdan pestisid bilen dermanlanandan soň on bäş günläp ot orup hem, mal otladyp hem bolmaýar — meýdanyň özünde hem, ýanaşyk ýerlerde, ýol gyralarynda we ýaplaryň boýunda hem; bu «Pestisid bilen işlenen ýerlerde oba hojalyk işlerinde zähmet goraglylygy düzgünlerinde» ýazylan (Adalat ministrliginde 2014-nji ýylyň 18-nji dekabrynda hasaba alnan, № 2637). Dermanlanan meýdanda duýduryş belgileri goýulmaly. Muny «garaşma möhleti» bilen garyşdyrmaň — ol hasyl ýygnalýança hasaplanýar, gowaça defoliantlarynda bolsa ol diňe 6–15 gün. Dermanyň adyny bilip bolmasa, ätiýaç üçin köpräk garaşyň: on bäş günüň ýerine iki-üç hepde.
• Dermanlanan meýdanlaryň gyrasyndan we ýaplaryň boýundan ot ormaň — bu şol bir ýer, diňe ony eliňiz bilen ýygnap, ýemlige getirýärsiňiz.
• Suwuň nireden gelýändigine serediň. Suw tutulandan we ýagyşdan soň meýdanyň aşagyndaky ýap mal suwarylýan ýer däl.
• Dökünleri we dermanlary gulpda saklaň, ot-iýmden aýry, we goşma iými hiç wagt selitra haltasyna salmaň.
• Ýazyp goýuň. Goňşy meýdanyň dermanlanan senesini, ýeriň haçandan boşaýandygyny we mal otlan ýerini iň bolmanda telefonyň senenamasyna ýazyň: bir aýdan muny hiç kim ýatlamaýar, weterinar bilen sebäbini anyklanyňyzda bolsa şu ýazgylar hemme zady çözýär. Öz mallaryňyzyň sanjymlaryny, gurçuga garşy derman berlişini we bejergisini ýazmak üçin hem biz goýunlaryň sanjymlaryny we bejergilerini hasaba almak üçin programma döretdik. QoyHunter — goýun hasabyny ýöretmek üçin CRM we bazar.qoyhunter.com bazary, bu ýerde fermerler mal satýar we ot-iým satyn alýar.

Köp berilýän soraglar

Pestisid sepilenden soň goýunlary meýdanda näçe günden otladyp bolýar?

Ýer pestisid bilen dermanlanandan soň on bäş günläp ot orup hem, mal otladyp hem bolmaýar — meýdanyň özünde hem, ýanaşyk ýerlerde, ýol gyralarynda we ýaplaryň boýunda hem. Bu «Pestisid bilen işlenen ýerlerde oba hojalyk işlerinde zähmet goraglylygy düzgünleriniň» talaby (Adalat ministrligi, 2014-nji ýylyň 18-nji dekabry, № 2637). Ony köplenç «garaşma möhleti» bilen garyşdyrýarlar, ýöne ol hasyl ýygnalýança hasaplanýar: gowaça defoliantlarynda ol diňe 6–15 gün. Dermanyň adyny bilip bolmasa, ätiýaç üçin iki-üç hepde garaşmak has howpsuz.

Hasyl ýygnalandan soň goýunlary gowaçalykda otladyp bolarmy?

Bolar, gowaçalyk (gozapaýa) Özbegistanda mallar üçin adaty öri, ýöne diňe iki şert bilen. Birinjisi: meýdan dermanlanandan bäri azyndan on bäş gün geçen bolmaly. Ikinjisi: süri aç goýberilmeli däl we birbada bütin güne hem goýberilmeli däl, ilki bir-iki sagatdan başlanýar. Meýdanyň eýesi näme bilen we haçan dermanlandygyny aýdyp bilmese, şol meýdandan geçmek has gowy.

Goýunlaryň keselländigini däl-de, zäherlenendigini nädip bilmeli?

Esasy alamat — köp malyň birden we tiz ýykylmagy. Zäherlenende birnäçe mal bir-iki sagadyň içinde ýykylýar, özi hem şol bir ýerde otlanlar ýykylýar. Ýokanç kesel sürä birnäçe günüň dowamynda ýaýraýar we adatça bir-iki baş maldan başlanýar. Ikinji alamat — agzyň içiniň we göz gabagynyň aşagynyň reňki: zäherlenende goňur, şokolad ýa-da gögümtil öwüşgin köp bolýar, ýokanç keselde bolsa diýen ýaly bolmaýar. Diňe bir kadadan çykma bar: iým birden üýtgedilenden soň bolýan enterotoksemiýa hem birnäçe maly birbada ýykýar, şonuň üçin keseli anyklamak barybir weterinaryň işi.

Zäherlenen maly ete soýup bolarmy?

Ýok, muny özüňiz çözüp bilmersiňiz. Pestisid, defoliant ýa-da dökün bilen zäherlenen malyň eti saçaga goýulmaýar. Zäherlenmäge şübhe bolanda mal diňe weterinar lukmanynyň gatnaşmagynda mejbury soýulýar, leşi näme etmelidigini bolsa laboratoriýa barlagynyň netijesi çözýär. «Ölmänkä soýup ýetişeýin» diýen synanyşyk mal ölümini maşgalaňyz we alyjylar üçin howpa öwürýär.

Sudan oty we sorgo goýunlar üçin howply diýilýäni dogrymy?

Howply zat ekiniň özi däl-de, onuň ýagdaýy. Sorgo we sudan oty sianogen glikozidlerini ýygnaýar, howp bolsa gurakçylykda, sowuk urandan soň, depelenende we orulandan soň täzeden çykan ýaş otda birden artýar. Goýunlara sudan otuny düýbi 30–38 sm boý alýança bermeýärler, sorgo bilen sudan otunyň gibridini bolsa 60 sm-den başlap berýärler. Orulandan soň çykan ýaş oty gury ot ýa-da silos edip berýärler: guradylanda we turşadylanda zäheriň köp bölegi gidýär, ýöne silosy basylandan soň üç hepde geçmänkä açmaýarlar.