Қўйларнинг яйловда заҳарланиши: пахта даласи ёнида нимадан заҳарланади ва биринчи соатда нима қилиш керак

Қўйлар ишлов берилган даладан дефолиант, кўкатдан нитрат ва судан ўтидан сиан кислотаси билан заҳарланади. Ҳар бир заҳар бўйича белгилар, ветеринар келгунича биринчи соатда нима қилиш кераклиги, яйловсиз 15 суткалик норма ва 100 бошли сурувдаги зарарлар ҳисоби.

Ўзбекистонда яйловдаги қўйлар асосан учта нарсадан заҳарланади: ишлов берилган далаларда қолган дефолиант ва пеститсид қолдиқларидан, ўғитланган участкалардаги кўкатдаги нитратлардан ҳамда қурғоқчиликдан кейин сўлиб қолган ёки қайта ўсган судан ўти ва жуғоридаги сиан кислотасидан. Белгилари ўхшаш: нафас қисиши, чайқалиб юриш, мушак титраши, кўпинча кучли сўлак оқиши. Оғиз ва кўз қовоғи шиллиқ пардасининг ранги заҳарни фош қилади — нитрат ва хлоратларда улар жигарранг ёки кўкариб туради, сиан кислотасида эса, аксинча, ёрқин қизил бўлади. Бундай ҳолатда нима қилиш керак: сурувни дарҳол участкадан олиб чиқинг, тоза сув беринг, ҳайвонларни югуртирманг ва ветеринарга қўнғироқ қилинг — ҳисоб соатлар билан, баъзи заҳарларда эса ўн дақиқалар билан боради.

Қуйида август охири ва сентябр нега яйлов учун энг хавфли ойлар эканини, пахта далалари яқинида қўйлар айнан нимадан заҳарланишини, биринчи соатда улгуриш керак бўлган ишларни ва бундай хатонинг 100 бошли сурувга қанчага тушишини кўриб чиқамиз. Нархлар — 2026-йил август ойига мўлжал, қайта ҳисоблаш курси — 1 долларга 11 850 сўм (Марказий банкнинг 2026-йил 23-августдаги курси), тирик вазн — 55 000 сўм/кг (≈ 4,6 $), бозорнинг қуйи чегараси.

Август охири ва сентябр нега яйлов учун энг хавфли ойлар?

Теримдан олдин ғўзага ишлов берилади — барг тўкилиши ва машина тоза толани олиши учун.

Дефолиант — ғўза теримидан олдин баргини тўктириш учун ишлатиладиган препарат. Дефолиация календар бўйича эмас, бутанинг ҳолатига қараб белгиланади: косакчаларнинг 40–55 %и очилганда. Жанубда, Сурхондарёда, бу август охирига тўғри келади, қолган вилоятларда — сентябрнинг биринчи ва иккинчи ўн кунлигига. Терим ишловдан 6–15 кун ўтгач бошланади.

Ўзбекистонда иккита асосий дефолиант гуруҳига рухсат берилган. Хлоратлар — магний хлорати, калсий ва магний хлоратлари аралашмалари; улар мамлакат ичида ишлаб чиқарилади ва кўп сарфланади, гектарига 6–13 литрдан. Номлар сони бўйича иккинчи гуруҳ каттароқ — тидиазурон ва унинг диурон билан аралашмаси (Дропп, Авгурон ва яна ўнлаб номлар), лекин унинг сарф нормаси ўнлаб марта камроқ.

Сурув учун ишлов берилган дала — кеча оддий ер бўлган жойда учта заҳар манбаи пайдо бўлиши дегани:

• участканинг ўзи — препарат баргга, қатор ораларидаги бегона ўтларга ва дала четидаги ўтга чўкади;
• ариқдаги сув — ишлов берилган даладан суғоришдан ёки ёмғирдан кейин оқиб келадиган сув;
• ғўзапоя — теримдан кейин далада қолган ғўза поялари. Сурувни терилган далага қўйиш — одатий ва деярли бепул амалиёт, лекин ишлов билан яйлов орасида вақт кам ўтган бўлса, бу бепул поя йилдаги энг қиммат озуқага айланади.

Хлоратлар кам токсик ҳисобланади, ва айнан шу одамни овунтиради. Қўй учун хлоратларнинг ўлим дозаси — тирик вазннинг ҳар килограммига 1,5–2,9 грамм (сиғир бунга сезгирроқ, унга 1,1 г/кг етади), яъни 45 кг қўчқорга 70–130 грамм модда керак. Улар куйдирувчи таъсир каби ишламайди: гемоглобинни метгемоглобинга айлантиради, шу сабабли қон кислород ташишни тўхтатади, эритротситларни бузади ва буйракка зарба беради. Белгилар метгемоглобин қоннинг 30–40 %ига етганда пайдо бўлади, ҳалокат эса унинг улуши 80 %дан ошганда юз беради.

Зараркунандаларга қарши ишловлар бутун ёз давомида ўтказилади, ва уларнинг қолдиқлари далада ўз муддатлари бўйича сақланади. Бу ерда фосфорорганик препаратлар ишлайди, улар эса тез ва аниқ билинадиган тарзда таъсир қилади.

Ишлов берилган далалар яқинида қўйлар нимадан заҳарланади?

Карбамид бу рўйхатда алоҳида туради, чунки бу энг ачинарли йўқотиш: препарат бегона даладан эмас, хўжаликнинг ўз омборидан кириб келади. Карбамиднинг ўлим дозаси — тирик вазннинг ҳар килограммига 1–1,5 грамм: 45 кг қўчқорга 45–70 грамм етади, қўзичоққа эса икки баробар кам. Муаммолар сезиларли даражада эрта, бош бошига бор-йўғи 15–20 грамдан бошланади. Белгилар 30–90 дақиқада намоён бўлади, ҳалокат — тўрт соат ичида. Қўра ёки омбор ёнидаги соябон остидаги ўғит қопи — бу тежамкорлик эмас, мина.

Заҳарланишни шишиш ва инфексиядан қандай фарқлаш мумкин?

Айнан шу иккиланишга энг қимматли вақт сарфланади. Учта савол деярли ҳар доим жавоб беради.

Дарҳол неча бош касал бўлди? Агар бир соат ичида бешдан-ўнтагача ҳайвон ёмон аҳволга тушса — бу деярли ҳар доим ем ёки яйлов, сурув бўйлаб кунлар давомида тарқаладиган юқумли касаллик эмас. Деярли — чунки бир истисно бор: кескин эм ўзгаришидан кейинги энтеротоксемия ҳам гуруҳни бирданига йиқитади. Бу ветеринарни чақириш учун яна бир сабаб, ўзингиз ҳал қилманг.

Шиллиқ пардалар қандай рангда? Оғиз ичи ва кўз қовоғи остига қаранг. Жигарранг, шоколадсимон, кўк туси — нитрат ёки хлоратлар белгиси. Кучли нафас қисиши билан ёрқин қизил ранг — сианидлар. Инфексияда ранг одатда бунчалик кескин ўзгармайди.

Қорин шишганми? Агар чап ён барабан каби шишган бўлса-ю, сўлак ва тораяган қорачиқ бўлмаса, бу эҳтимол заҳар эмас, бедадан тимпания — у ерда ўз биринчи ёрдами ва ўз ярим соати ҳисобга олинади, биз буни алоҳида «Қўйда тимпания» мақоласида кўриб чиққан эдик. Лекин карбамиддан заҳарланганда ҳам шишиш бўлади, уни сўлак, титраш ва тиш ғижирлатиш фарқлайди.

Ветеринар етиб келгунича биринчи соатда нима қилиш керак?

Ҳаракатлар тартиби қайси заҳар бўлишидан қатъи назар бир хил, чунки аниқ сабабни даланинг ўзида ҳеч ким аниқлай олмайди.

1. Сурувни участкадан олиб чиқинг. Секин, қадам билан. Югуртириб ҳайдаш мумкин эмас: заҳарланган ҳайвоннинг юраги ва ўпкасига тушаётган юк аллақачон чегарада.
2. Сувни алмаштиринг. Агар ишлов берилган даладан пастдаги ариқдан сув берилган бўлса, у ердан энди сув бериб бўлмайди — тоза сув олиб келинг.
3. Шубҳали барча емни беришдан тўхтатинг ва уни ташлаб юборманг. Бир қучоқ ўт, кўкат қопи, омухта ем қолдиғи — айнан шулар орқали кейинчалик заҳар аниқланади.
4. Аллақачон ётиб қолганларни ажратинг. Соя, тинчлик, сувга эркин кириш. Ёзилиб олиши учун сайр қилдириш шарт эмас.
5. Ветеринарга қўнғироқ қилинг ва уч нарсани айтинг: неча бош, охирги бир суткада нима еб қаерда боқилгани, қандай белгилар бор. Шунга қараб у қандай антидот олиб келишини ҳал қилади.
6. Қўшниларни айланиб чиқинг ва далага нима билан ва қачон ишлов берилганини сўранг. Препарат номи ветеринарнинг бир соатини тежайди.

Нима қилиш мумкин эмас. Биринчиси — эҳтиёт шарт деб оғзига сут, мой ёки ароқ қуйиш: баъзи заҳарланишларда ёғ заҳарнинг сўрилишини тезлаштиради, ётиб қолган ҳайвонни зўрлаб суғориш эса суюқликнинг ўпкага тушиши билан тугайди. Иккинчиси — ётиб қолган ҳайвонларни «нобуд бўлмасдан олдин» сўйиш. Пеститсид ёки дефолиант билан заҳарланган ҳайвоннинг гўшти дастурхонга чиқмайди: заҳарланишдан шубҳа қилинганда мажбурий сўйиш фақат ветеринар билан бирга ўтказилади, лаш қисмининг тақдири эса лаборатория экспертизаси натижаларига қараб ҳал қилинади.

Ветеринар нима билан даволайди: заҳар турига қараб антидотлар

Бу ўз-ўзини даволаш учун кўрсатма эмас — дозалар тирик вазн бўйича ҳисобланади, препаратларнинг бир қисми эса фақат томир ичига юборилади. Лекин нималар умуман мавжудлигини билиш фойдали: шунда сўрашингиз мумкин бўлади ва вақт йўқотмайсиз.

Барча бешта қатор учун умумий қоида: антидот қанча эрта юборилса, шунча яхши ишлайди. Сианид ва карбамидда ҳайвоннинг эртанги тонги йўқ.

Ўз кўкатингиз қачон заҳарга айланади

Иккита ўсимлик заҳари бегона далада эмас, айнан сизнинг далангизда яшайди.

Нитратлар. Тупроқ азот билан мўл-кўл озиқлантирилиб, кейин қурғоқчилик бошланиб, ўсиш тўхтаб қолганда ўсимлик уларни тўплайди. Шу маънода жуғори, маккажўхори, қанд лавлаги барглари, амарант ва серунум участкадаги оддий бегона ўтлар хавфли. Кавш қайтарувчилар нитратларга отлар ва чўчқаларга қараганда заифроқ: нитрат айнан рубетснинг ичида анча заҳарлироқ нитритга айланади. Лекин қўй буни сиғирга қараганда яхшироқ кўтаради — унга тахминан икки баробар кўпроқ доза керак. Ва сиан кислотасидан асосий фарқи шунда: нитратлар қуритилганда ҳеч қаерга йўқолмайди. Нитратли кўкатдан олинган пичан худди янги ўт каби хавфли, силосга қўйиш эса нитратни фақат ярмига камайтиради. У поянинг пастки қисмида тўпланади, шунинг учун маккажўхори ва жуғорини силосга оддий ҳолатдан баландроқ кесишади.

Сиан кислотаси. Жуғори ва судан ўтида сианоген гликозидлар бор — улар ўзи зарарсиз, токи шикастланган ўсимликда ферментлар ишга тушмагунча. Қурғоқчиликдан, совуқ уришидан, депсиб ташлангандан кейин ва ўримдан сўнг жадал қайта ўсганда хавф кескин ортади. Отава фақат пичан ёки силос ҳолида берилади: қуритиш ва бижғишда заҳарнинг катта қисми кетади, лекин ҳаммаси эмас — агар тик турган ўт жуда заҳарли бўлса, хавфли қолдиқ бўлиши мумкин. Силос эса солингандан кейин уч ҳафтадан олдин очилмайди, ишончлироқ бўлиши учун 6–8 ҳафта сақлаш керак.

Ривожланиш босқичидан кўра соддароқ амалий мезон бор: судан ўти қўйларга бута 30–38 смга кўтарилгандан олдин берилмайди, сорго-судан гибридлари — 60 смдан бошлаб. Кучли совуқ ургандан кейин 5–7 кун ва барглар жигарранглашгунча кутилади; агар совуқ енгил бўлиб, ўсимлик омон қолган бўлса — камида икки ҳафта, чунки янги новдалар эскиларига қараганда заҳарлироқ.

Иккала ҳолат учун ҳам арзон суғурта битта: оч сурувни янги участкага чиқармаслик. Яйловга чиқаришдан олдин ярим соат дағал ем берилса, ҳайвон бир йўлда оқибатни ҳал қиладиган порсияни емайди.

Бундай хато қанчага тушади ва профилактика қанчага тушади

100 бошли, ўртача тирик вазни 45 кг бўлган сурувда ҳисоблаймиз. Тирик вазн килограмми 55 000 сўм бўлганда битта бош тахминан 2,5 млн сўм (≈ 209 $) туради.

Фарқ — 12 баробар, ва бунга ветеринар чақируви, антидотлар ва ўзи билан бутун бўлажак қўзилашни олиб кетадиган нобуд бўлган совлиқлар кирмаган. Шундай икки ҳафтага дағал ем захираси — хўжаликдаги энг арзон суғурта; Тошкент вилоятида пичан ва омухта ем сотиб олиш айнан ёз охирида арзонроқ, йиллик захирани қандай ҳисоблаш ҳақида эса «Қўйга қишга қанча пичан керак» мақоласида ёзган эдик.

Қўшни далалар билан қандай тил топишиш мумкин

Яйловда заҳарланиш — деярли бутун профилактика бепул бўлган ва суҳбатлардан иборат бўлган кам учрайдиган ҳолат.

• Ишлов жадвалини билиб олинг — қўшнилардан ва даласи ёнида бўлган хўжаликдан. Сентябрда ҳафтасига битта қўнғироқ ҳар қандай йўқотишдан арзонроқ туради.
• 15 кунга риоя қилинг. Участкага пеститсидлар билан ишлов берилгандан кейин ўн беш сутка давомида ўт ўриш ҳам, чорва боқиш ҳам мумкин эмас — на даланинг ўзида, на унга туташ участкаларда, йўл четларида ва ариқлар бўйида; бу Пеститсидлар билан ишлов берилган участкаларда қишлоқ хўжалиги ишларини бажаришда меҳнат муҳофазаси қоидаларида ёзилган (Адлия вазирлиги томонидан 2014-йил 18-декабрда № 2637 рақами билан рўйхатга олинган). Ишлов берилган далада огоҳлантирувчи белгилар туриши керак. Бу муддатни «кутиш муддати» билан аралаштирманг — у ҳосил йиғиштиришгача ҳисобланади ва ғўза дефолиантларида атиги 6–15 кунни ташкил қилади. Препарат номини билиб бўлмаса, захира билан ҳисобланг: ўн беш кун ўрнига икки-уч ҳафта.
• Ишлов берилган далалар четида ва ариқлар бўйида ўт ўрманг — бу худди шу участка, фақат қўл билан йиғиб охурга олиб келинган.
• Сув қаердан келаётганини текширинг. Суғоришдан ва ёмғирдан кейин даланинг пастидаги ариқ — сувхона эмас.
• Ўғит ва препаратларни қулф остида, емлардан алоҳида сақланг ва ҳеч қачон омухта емни селитра қопига солманг.
• Ёзиб боринг. Қўшни далага ишлов берилган сана, участка қайта очиладиган кун ва яйлов жойини ҳеч бўлмаса телефон календарида сақланг: бир ойдан кейин буни ҳеч ким эсламайди, ветеринар билан таҳлил қилинганда эса айнан шу қаторлар ҳал қилади. Ўз ҳайвонларингизнинг эмлаш, дегелминтизация ва даволашини юритиш эса айнан шунинг учун биз қўйларни эмлаш ва ишловларни юритиш дастурини яратдик. QoyHunter — қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва фермерлар чорва сотадиган ҳамда ем сотиб оладиган базар.қойҳунтер.cом бозори.

Кўп бериладиган саволлар

Ишлов берилгандан неча кун ўтгач қўйларни далада боқиш мумкин?

Участкага пеститсидлар билан ишлов берилгандан кейин ўн беш сутка давомида на ўт ўриш, на чорва боқиш мумкин — на даланинг ўзида, на унга туташ участкаларда, йўл четларида ва ариқлар бўйида. Бу Пеститсидлар билан ишлов берилган участкаларда қишлоқ хўжалиги ишларини бажаришда меҳнат муҳофазаси қоидаларининг нормаси (Адлия вазирлиги, 2014-йил 18-декабр, № 2637). Уни кўпинча «кутиш муддати» билан аралаштиришади, лекин у ҳосил йиғиштиришгача ҳисобланади: ғўза дефолиантларида бу атиги 6–15 кун. Препарат номини билиб бўлмаса, захира билан ҳисоблаб икки-уч ҳафта кутган хавфсизроқ.

Теримдан кейин қўйларни пахта даласида боқиш мумкинми?

Мумкин, ғўзапоя Ўзбекистонда одатий яйлов озуқаси, лекин фақат икки шарт бажарилганда. Биринчиси: далага ишлов берилганидан бери камида ўн беш сутка ўтган бўлиши керак. Иккинчиси: сурув оч ҳолда ва дарҳол бутун кунга эмас, бир-икки соатдан бошлаб чиқарилади. Дала эгаси нима билан ва қачон ишлов берганини айта олмаса, бу далани четлаб ўтган маъқул.

Қўйлар касалланмай, заҳарланганини қандай билиш мумкин?

Асосий белги — оммавийлик ва тезлик. Заҳарланиш гуруҳ ҳайвонларни бир-икки соатда йиқитади, ва айнан бир участкада еганлар ётиб қолади. Юқумли касаллик эса сурув бўйлаб кунлар давомида тарқалади ва одатда бир-икки бош билан бошланади. Иккинчи белги — оғиз ичи ва кўз қовоғи остидаги шиллиқ пардалар ранги: жигарранг, шоколадсимон ёки кўк тус заҳарланишларда тез-тез, инфексияларда эса деярли бўлмайди. Битта истисно бор: кескин эм ўзгаришидан кейинги энтеротоксемия ҳам гуруҳни бирданига йиқитади, шунинг учун ташхис барибир ветеринарга қолади.

Заҳарланган ҳайвонни гўштга сўйиш мумкинми?

Йўқ, ўз билганингизча эмас. Пеститсид, дефолиант ёки ўғит билан заҳарланган ҳайвоннинг гўшти дастурхонга чиқмайди. Заҳарланишдан шубҳа қилинганда мажбурий сўйиш фақат ветеринар шифокор билан бирга ўтказилади, лаш қисмининг тақдири эса лаборатория экспертизаси натижаларига қараб ҳал қилинади. «Нобуд бўлмасдан улгурайлик» деб сўйишга уриниш чорва падежини оила ва харидорлар учун хавфга айлантиради.

Судан ўти ва жуғори қўйлар учун хавфли дегани ростми?

Хавфли бўлган экиннинг ўзи эмас, унинг ҳолати. Жуғори ва судан ўтида сианоген гликозидлар тўпланади, хавф эса қурғоқчиликда, совуқ ургандан кейин, депсиб ташланганда ва ўримдан кейинги ёш отавада кескин ортади. Судан ўти қўйларга бута 30–38 см га кўтарилгандан олдин берилмайди, сорго-судан гибридлари — 60 смдан бошлаб. Отава пичан ёки силос ҳолида берилади: қуритиш ва бижғишда заҳарнинг катта қисми кетади, лекин силос солингандан кейин уч ҳафтадан олдин очилмайди.