Goýunlara bellik: 2026 kanuny, gulak belligi we QR kod

7 awgust 2026-dan guzy doglanyndan 14 gün içinde bellenmeli. Gulak belligi, gaýtalanmaýan içki nomer we QR kod: alyjy goýnuň tohumyny, ýaşyny, agramyny görýär.

Süridäki goýunlary nomerli ýekebara gulak belligi bilen bellemek gerek, 7 awgust 2026-dan bolsa bu indi diňe amatlylyk meselesi däl: Özbegistanyň «Haýwanlary kesgitlemek, hasaba almak we yzarlamak hakynda» Kanuny (ZRU-1079) guzyny doglanyndan soň 14 gün içinde bellemegi talap edýär. Hojalyklarda bellik ondan hem ir dakylýar – ilkinji 1–3 gije-gündizde, guzynyň haýsy ene goýnuň aşagyndadygy entek görnüp durka. Galan zatlar – tohumy, doglan senesi, enesi, agram artyşy, sanjymlar – nomere bagly ýazgylarda saklanýar: ýüňe çalnan boýag we lakamlar ýigrimi baş malda ýaraýar, ýüz başda ýaramaýar, gulakdaky çentikleri hem diňe açaryny bilýän adam okap bilýär.

Aşakda kanunyň näme talap edýändigi, döwlet belliginden başga goýunlary näme bilen bellemelidigi, içki nomerlemäni gaýtalanmaz ýaly nähili gurmalydygy we belligdäki QR koduň näme üýtgedýändigi barada. Makaladaky pul mukdarlary biziň gysyrlyk baradaky seljermämizden alyndy we 2026-njy ýylyň iýul aýyndaky bahalar boýunça hasaplandy; dollara Özbegistanyň Merkezi bankynyň 2026-njy ýylyň 10-njy sentýabryndaky hümmeti boýunça öwrüldi – 1 dollar = 11 798 sum.

2026-njy ýyldan başlap haýwanlary kesgitlemek hakynda kanun näme talap edýär

ZRU-1079 Kanuny 2025-nji ýylyň 6-njy awgustynda gol çekildi we 2026-njy ýylyň 7-nji awgustynda güýje girdi. Oňa laýyklykda iri şahly mal, goýun, geçi we düýe hökmany kesgitlenmeli we hasaba alynmaly: haýwana gaýtalanmaýan kesgitleme nomeri berilýär, bellik hökmünde gulak belligi (ýa-da mikroçip) dakylýar, maglumatlar bolsa Weterinariýa we maldarçylygy ösdürmek komitetiniň ýanyndaky Haýwanlary kesgitlemek, hasaba almak we yzarlamak merkeziniň alyp barýan ýeke-täk elektron bazasyna girizilýär.

Goýun saklaýan üçin esasy möhletler: guzy doglanyndan iň gijä galanda 14 gün içinde kesgitlenmeli, hasaba alyş – şondan soň iň gijä galanda bir aý içinde. Bellik haýwanyň gulagynda ömürlik galýar. Kesgitlenmedik we hasaba alynmadyk haýwanlary saklamagy we köpeltmegi kanun gadagan edýär; tertibini we maliýeleşdirilişini Ministrler Kabineti kesgitleýär.

Döwlet nomeri bilen siziň içki nomeriňiz biri-biriniň ornuny tutmaýar. Döwlet belligi malyň ýurt boýunça hasabyny ýöretmek, satmak-daşamak üçin gerek: daşamak, söwda, weterinar resminamalary. Gysga içki nomer bolsa mal bilen her gün işlemek üçin gerek: agylda gygyryp aýtmak, agram çekiş depderine ýazmak, sanawdan tapmak. Hojalyklarda adatça ikisi hem bolýar – adamyň pasporty bilen işdäki tabel nomeri ýaly.

Eýesi goýunlaryň ählisini ýüzünden tanaýan bolsa, näme üçin bellemeli

Otuz başa çenli eýesi adatça her goýnuny ýadynda saklaýar. Bir reňkli ýüz sany ene goýunda ýat hasap bolmakdan galýar: «gyzyl, ýanyk tegmilli» diýseň, eýýäm dört dürli ene goýun çykýar, bir ýyldan soň bolsa olaryň haýsysynyň ekiz guzlandygyny, haýsysynyň üçünji möwsüm gysyr galýandygyny hiç kim aýdyp bilmez.

Ýekebara nomer bolmasa, süri dört zady ýitirýär, dördüsi hem pula düşýär.

Gysyr ene goýny süriden çykaryp bolmaýar. Boş goýun hem şol bir bedäni iýýär, şol bir bejergilerden geçýär, daşyndan hem guzlaýan goýundan tapawudy ýok. Biziň ene goýunlaryň gysyr galmagy we boş durmagyň bahasy barada seljermämize görä, gysyr ene goýun bilen guzlan ene goýnuň arasyndaky tapawut her baş üçin ýylda 1,3 mln sum töweregi (≈ $110), ýüz sany ene goýunly süri gysyrlyk 8% däl-de 20% bolanda ýylda 15,5 mln sum töweregi (≈ $1 310) ýitirýär. Bu goýunlary diňe birin-birin tapyp bolýar: nomeri we guzlama ýazgysy boýunça.

Ýakyn garyndaş mallar biri-birine goýberilýär. Öz guzyňyzy tohumlyga galdyranyňyzda, onuň nireden gelip çykanlygy hiç ýerde ýazylmadyk bolsa, iki möwsümden soň ýaş goç öz gyzlaryna çykýar. Zootehniki barlaglara görä, ýakyn garyndaş mallary çaknyşdyrmak inbred depressiýa getirýär: goýunlar az guzlaýar, ýaş malyň diri agramy peselýär we guzular az diri galýar. Nesil şejeresi nomer boýunça ýöredilýär – onsuz bu goçuň kimden önendigini bilip bolmaýar.

Haýsy mal bejerilendigi bilinmeýär. «Ak goýunlaryň biri agsaýardy» – bu ýazgy däl. Iki hepdeden soň şol goýna derman berlendigi, dermanyň gaýtadan berlendigi we umuman nämä garşy bejerilendigi eýýäm belli däl.

Satyş diňe sözüňize daýanýar. Başga etrapdan goýun almaga gelen alyjy siziň ýadyňyzdakyny bilmeýär. Agzyňyz bilen aýdan ýaşyňyzy we agramyňyzy ol barlap oturmaz – töwekgelçiligi bahanyň içine goşar-da, bahany aşak düşürjek bolup söwdalaşar.

Goýunlary näme bilen bellemeli: usullar we olaryň her biriniň kemçiligi

Özbegistandaky hojalyk üçin iş standarty – döwlet gulak belligi we şol nomer boýunça öz ýazgylaryňyz. Ýörite bellik boýagy birnäçe hepdelik wagtlaýyn bellik hökmünde galýar: semretmäge aýrylan topary bellemek, gözegçilikdäki ene goýunlary bellemek üçin. Elektron bellikler mal köp bolan we elden köp mal geçýän ýerlerde özüni aklaýar.

Ikinji ätiýaçlyk arzan düşýär: bellik dakylan gün nomeri malyň böwrüne-de boýag bilen ýazyň. Bellik ilkinji hepdäniň içinde ýyrtylyp gitse-de, mal sanawdan düşmez.

Guza gulak belligini haýsy ýaşda dakmaly

Döwlet möhleti – doglanyndan 14 gün. Hojalyklar bu möhlete emin-arkaýyn ýetişýär: bellik ilkinji 1–3 gije-gündizde dakylýar, guzy guzlama agylynda enesiniň ýanynda ýörkä.

Ir bellemegiň bir sebäbi bar, ol hem kanun bilen bagly däl. Guzy enesiniň aşagyndaka, onuň kimiňkidigi görünýär. Bir aýdan soň umumy agylda haýsy guzynyň haýsy enäniňkidigini anyklap bolmaýar, onsuz bolsa ne nesil şejeresi bolýar, ne-de ene goýunlara guzularyna görä baha berip bolýar. Bellik gijä galsa, bir möwsümiň maglumaty ýitýär. Guzular 3–4 aýlykka enesinden aýrylanda bellige diňe ýiten belligiň ornuna täzesini dakmak we nomeriň okalýandygyny barlamak üçin gaýdyp gelinýär.

Tehniki taýdan gulak birinji we orta üçden bir böleginiň serhedinden, gulagyň boýuna gidýän iki damaryň ortasyndan we kemirçek gyrlarynyň arasyndan deşilýär – gulagyň gyrasyndan, galyň düýbünden we uly damaryň üstünden däl. Gysgyç we deşiljek ýer antiseptik bilen arassalanýar: bellik dakmak ýara açmakdyr, şeýle ýara arkaly sürä tetanus ýokançlygy hem girýärdi. Bellik dakylan badyna onuň iki bölegi ahyryna çenli aýrylýar we erkin aýlanýandygy barlanýar: berk gysylan bellik gulagy gysyp, onuň ölmegine (nekroz) getirýär. Bir hepdeden soň gulak gözden geçirilýär – azajyk çiş öz-özünden geçýär, iriň, ys ýa-da çiş bolsa, mal weterinara görkezilýär.

Goýnuň gulak belligine haýsy nomeri ýazmaly

Döwlet nomeri hasaba alnanda berilýär, ony özüňiz saýlamaýarsyňyz. Emma içerki nomerlemäni ferma özi düzýär, munda bäş düzgün bar.

1. Nomer malyň bütin ömrüne bir bolýar we gaýtadan ulanylmaýar. Mal satylandan ýa-da öleninden soň boşan nomer täze guza berilmeýär: bir ýyldan ýazgylarda bir nomeriň aşagynda iki dürli mal bolar, bütin taryhy garyşar.
2. Nomer gysga — üç-dört belgi. Uzyn nomer uzakdan okalmaýar we ullakan harplar bilen bellige sygmaýar.
3. Doglan ýyly aýratyn belgi bilen. Nomerdäki ýyl harpy ýa-da sifri malyň ýaşyny ýazgylara seretmezden aýdyp berýär: maglumat agylyň içinde, derrew gerek bolanda edil şu kömek edýär.
4. Bellikde lakam, tohum we agram ýazylmaýar. Ýer gutarar, maglumat bolsa üýtgär. Bellikde diňe nomer bolýar.
5. Tohumlyk mallara — ikinji gulaga ikinji bellik. Tohumlyk goç we iň gowy ene goýunlar bir bellik ýitse, nomersiz galmaly däl.

Işe ýarar formata mysal: D-001, bu ýerde harp malyň hasaba alnan ýylyny aňladýar, üç sifr bolsa malyň tertip nomeri.

Nomer gulakda bar, emma maglumatlar aýry ýerde

Hakyky mesele mundan soň başlanýar, ol hem bellikde däl. Gulakdaky nomer diňe salgy. Iň esasy zat — şol salgy boýunça näme açylýar we nähili tiz açylýar.

Depder. Eýesi ýazyp ýörkä, ýazgy bar. Emma depder bir, mallar bolsa üç ýerde: bir bölegi öri meýdanynda çopanyň ýanynda, bir bölegi kaşarda, iki ene goýun garyndaşyňkyda. Maglumat agşam ýatdan ýazylýar, käbir wakalar kagyza asla düşmeýär. Şonuň üçin mallar sanalanda, sany hasapdakydan birnäçe baş tapawutly çykýar (bellikler boýunça süriniň hasaby nähili gabat gelýär). Mundan başga-da depder öllenýär, ýitýär, nusgasyny alyp bolmaýar.

Excel. Nomer boýunça gözläp bolýar, jemler özi sanalýar. Emma agylda noutbuk ýok, telefonda bolsa 300 setirli tablisany aýlap okap bolmaýar. Netijede ýazgylar ýene agşam we ýene ýatdan edilýär. Iň esasy zat bolsa, tablisadan alyja hiç zat görkezip bolmaýar: kompýuteriňizdäki faýl onuň üçin delil däl.

Ýigrimi baş goýunly süri üçin, ähli işi bir adam edýän bolsa, depder hakykatdan hem ýeterlik. Mesele takmynan elli başdan başlap we iki ýagdaýda ýüze çykýar: mallara diňe eýesi seretmeýän bolsa we mal tanamaýan adamlara satylanda.

QR-kod bellikde näme üýtgedýär

QR-kod — telefonyň kamerasy bilen okalýan inedördül ştrih-kod, munuň üçin aýratyn skaner gerek däl. Bellikde ol nomeriň işini edýär, emma depdere salgylanman, maglumaty derrew açýar.

QoyHunter — goýunlary hasaba almak üçin CRM we bazar.qoyhunter.com bazary. QR-bellikler listi göni „Mallar“ bölüminden çap edilýär: çap etmek penjiresinde gerek mallary bellik nomeri, lakamy ýa-da tohumy boýunça tapyp, mallary tohum, ýagdaý we jyns boýunça saýlap, goýunlary bir-birden belgiläp ýa-da „Hemmesini saýla“ düwmesine basyp, her mal üçin aýry QR-kody bolan, çap etmäge taýyn PDF listi ýükläp alyp bolýar.

Mundan soň kody kimiň skanirleýändigine görä, ol dürli işleýär.

Işgäriňiz skanirleýär — hasap ulgamynda malyň kartasy açylýar: agram we boý ölçegleri grafikler bilen, weterinar bejergileri, nesil şejeresi we şu goýun boýunça ýazgylar.

Alyjy skanirleýär — ulgama girmezden, parolsyz açyk pasport sahypasy açylýar: malyň uly suraty, lakamy we fermanyň ady, aşagynda bolsa bellik, tohum, jyns, ýaş we agram. Hemmesi bir skan bilen, jaň etmezden we düşündirmezden.

Satyjy üçin bu baha hakdaky gürrüňiň özüni üýtgedýär. Ýaş we agram eýesiniň sözi bolmakdan galyp, alyjynyň öz telefonynda özi açan sahypasyna öwrülýär. Pasportyň salgysyny göni sahypadan göçürip, messenjerde iberip bolýar, ýa-da alyjy mallary görmäge gelende, bellikdäki kody skanirletmek ýeterlik. Bu ädimme-ädim aýry sahypada düşündirilýär: QR-bellikleri çap etmek we malyň pasporty.

Alyjy satlyk goýun bildirişlerinde hem mal saýlanda şol maglumatlara — tohumyna, ýaşyna, agramyna, jynsyna seredýär. Bu sanlary her nomer boýunça eýýäm ýazyp goýan ferma bildirişi bir minutda taýýarlaýar, goçuň agramyny ýatlap oturmaýar.

Şu hepde näme etmeli

Eger süri nomerlenmedik bolsa, iki zatdan birden başlamaly: etrap weterinar gullugyndan mallary döwlet hasabyna almagyň tertibini bilmeli we içerki nomeriň görnüşini kesgitlemeli — ýyl belgisi we „nomer gaýtadan ulanylmaýar“ düzgüni. Soň ähli mallara bir gezekde bellik dakyp, nomerleri derrew umumy sanawa ýazmaly, iň ýakyn owlak-guzy möwsüminden başlap bolsa guza ilkinji günde, enesiniň nomeri bilen bilelikde bellik dakmaly. Bir möwsümden soň sizde ne ýat, ne depder berip bilmeýän zat peýda bolar: iýen bedesiniň hakyny çykarmaýan ene goýunlary bir-birden görkezip bilersiňiz.

Köp berilýän soraglar

Näçe baş goýundan başlap gulak belligi dakmaly?

Hemmesine, doglan badyna bellik dakmaly: 2026-njy ýylyň 7-nji awgustyndan başlap guzynyň ilkinji 14 günde belgilenmegi sürüsiniň ululygyna garamazdan kanunyň talabydyr. «Näçe başdan» diýen sorag bellige degişli däl-de, nomerler boýunça ýazgy ýöretmek ulgamyna degişlidir: otuz başa çenli eýesi mallaryny ýatda saklap bilýär, elli töweregi baş bolanda ýat ýalňyşyp başlaýar, ýüz başdan soň bolsa ýazgysyz süri dolandyrylmaýar: guzlamalary yzarlap, gysyr ene goýunlary süriden çykaryp, alyja ýaşyny subut edip bolmaýar.

Guzynyň gulak belligi gopdy — näme etmeli?

Täzesini şol bir nomer bilen dakmaly, indiki boş nomer bilen däl. Nomer mala ömürlik berkidilýär, bolmasa guzlamalaryň, bejergileriň we agram çekişleriň taryhy iki bölege bölünýär. Eger-de bu döwlet belligi bolsa, çalşyrmagyň tertibini etrap weterinar gullugyndan anyklaň. Bellik ýitenden soň bu goýnuň kimiňkidigini bilmek üçin bolsa ikinji bellik gerek: tohumlyk mallarda beýleki gulakda ikinji nusga, umumy sürüde bolsa böwrüne çalnan boýag.

QR-belliklerini ýönekeý kagyzda çap etse bolarmy?

Warak PDF görnüşinde ýüklenip alynýar we islendik printerde çap edilýär, emma ýönekeý kagyz kaşarda uzak durmaýar. Galyň kagyzda ýa-da ýelimli kagyzda çap edip, çyglylykdan goramak has amatly: laminirlemek ýa-da belligiň plastik tutujysyna salmak. Kod arassa bolmaly we epilmeli däl: kamera ony reňkleriň tapawudy boýunça okaýar.

QR-belligi okamak üçin aýratyn skaner gerekmi?

Hiç haçan diýen ýaly gerek däl. Islendik diýen ýaly häzirki zaman smartfonynyň kamerasy QR-i özi okaýar: iPhone — iOS 11-den başlap, Android — dokuzynjy wersiýadan başlap. Alyja hiç zat gurnamak gerek däl, telefony belligiň üstüne tutýar-da malyň pasportyna düşýär; diňe örän köne telefonlarda mugt skaner programmasy gerek bolar. Aýratyn skaner elektron RFID belliklerini okamak üçin gerek, ol başga tehnologiýa.

Başga adam belligiň QR-ini skanerlände näme görýär?

Diňe malyň açyk pasportyny: suraty, lakamy, fermanyň ady, belligiň nomeri, tohumy, jynsy, ýaşy, agramy, boýy we ýagdaýy, ýagny sürüde durandygy ýa-da satylandygy. Maliýe, weterinar bejergileri we beýleki ýazgylary diňe şu fermanyň agzalary görýär; hatda öz hasabyna girip gelen ýat adama-da şol bir açyk pasport görkezilýär.