Койду кантип белгилөө 2026: милдеттүү бирка жана QR-код

2026-жылдын 7-августунан козуну туулгандан 14 күндө белгилөө керек. Ички номер жана QR-код: сатып алуучу скандаса, кочкордун тукуму, жашы, салмагы ачылат.

Короодогу ар бир койго кайталанбаган номери бар өзүнчө кулак биркасы тагылышы керек. 2026-жылдын 7-августунан баштап бул жөн эле ыңгайлуулук үчүн эмес: Өзбекстандын «Жаныбарларды идентификациялоо, каттоо жана көзөмөлдөө жөнүндө» мыйзамы (ЗРУ-1079) козуну туулгандан кийин 14 күндүн ичинде идентификациялоону милдеттендирет. Чарбаларда бирканы андан да эрте, биринчи 1–3 күндө тагышат, анткени ал кезде козу кайсы соолуктун жанында жүргөнү көрүнүп турат. Калган маалыматтын баары (тукуму, туулган күнү, энеси, кошумча салмагы, эмдөөлөр) номерге байланган жазууларда сакталат. Жүнгө сүйкөгөн боёк менен ат коюу жыйырма баш малда иштейт, жүз башта иштебей калат, ал эми кулактагы кесиктерди ачкычын билген адам гана окуйт.

Төмөндө мыйзам эмнени талап кыларын, мамлекеттик биркадан тышкары койду эмне менен белгилесе болорун, кайталанбаган ички номерди кантип түзүүнү жана биркадагы QR-код эмнени өзгөрткөнүн жазабыз. Макаладагы суммалар кысырлык боюнча биздин макаладан алынды жана 2026-жылдын июль айындагы баа менен эсептелди. Долларга 2026-жылдын 10-сентябрына карата Өзбекстан Борбордук банкынын курсу менен которулду: 1 доллар 11 798 сум.

2026-жылдан баштап жаныбарларды идентификациялоо боюнча мыйзам эмнени талап кылат

ЗРУ-1079 мыйзамына 2025-жылдын 6-августунда кол коюлган, ал 2026-жылдын 7-августунда күчүнө кирди. Ага ылайык, ири мүйүздүү мал, кой, эчки жана төөлөр милдеттүү түрдө идентификацияланып, катталышы керек. Жаныбарга кайталанбаган идентификациялык номер берилет, белгиси кулак биркасы (же микрочип), ал эми маалымат бирдиктүү электрондук базага киргизилет. Базаны Ветеринария жана мал чарбасын өнүктүрүү комитетинин алдындагы Жаныбарларды идентификациялоо, каттоо жана көзөмөлдөө борбору жүргүзөт.

Кой баккан адам үчүн негизги мөөнөттөр: козуну туулгандан кийин 14 күндөн кечиктирбей идентификациялоо, ал мөөнөттөн кийин бир айдан кечиктирбей каттоо. Бирка малдын кулагында өмүр бою калат. Идентификацияланбаган жана катталбаган малды кармоого жана көбөйтүүгө мыйзам тыюу салат. Тартибин жана каржылоону Министрлер Кабинети аныктайт.

Мамлекеттик номер менен өзүңүздүн ички номериңиз бири-бирине атаандаш эмес. Мамлекеттик бирка малды өлкөдө эсепке алуу жана алып-сатуу үчүн керек: ташуу, соода-сатык, ветеринардык документтер. Кыска ички номер күн сайын мал менен иштөө үчүн керек: короодо номерин үн чыгарып айтуу, таразага тартуу журналына жазуу, тизмеден табуу. Чарбаларда көбүнчө экөө тең болот, адамдын паспорту жана жумуштагы табель номери сыяктуу.

Ээси койлорун көрүп эле тааныса, эмне үчүн белгилөө керек

Отуз башка чейин ээси ар бир койду эстеп жүрөт. Бир түстөгү жүз соолукта эс эсеп болбой калат: «чаар кызыл» деген төрт башка соолук болуп чыгат да, бир жылдан кийин кайсынысы эгиз тууганын, кайсынысы үчүнчү жыл катары кысыр калганын эч ким айта албайт.

Жеке номери жок короодо төрт нерсе жоголот, төртөөнүн тең чыгымы акча менен өлчөнөт.

Кысыр соолукту бракка чыгара албайсыз. Кысыр кой ошол эле чөптү жейт, ошол эле дарылоолордон өтөт, сырткы көрүнүшү боюнча төл берген соолуктан айырмаланбайт. Кысыр соолуктар жана алардын зыяны жөнүндөгү макалабызга ылайык, кысыр соолук менен төлдөгөн соолуктун ортосундагы айырма бир башына жылына болжол менен 1,3 млн сум (≈ $110). Жүз соолуктуу кой тобунда кысырлык 8% эмес 20% болсо, жылына болжол менен 15,5 млн сум (≈ $1 310) жоголот. Мындай соолуктарды бирден гана табууга болот: номери жана төлдөө жазуусу боюнча.

Жакын тууган мал куутка түшө баштайт. Өз козусун тукумга калтырганда, тегин эч жерге жазбаса, эки мезгилден кийин жаш кочкор өзүнүн кыздарына кошулат. Зоотехникалык изилдөөлөргө ылайык, жакын тууган куут инбреддик депрессия берет: төлдүүлүк, төлдүн тирүүлөй салмагы жана козулардын аман калышы төмөндөйт. Тукум теги номерден жүргүзүлөт, ансыз кочкордун кимден туулганын билүү мүмкүн эмес.

Дарылоонун дареги жоголот. «Актардын бири аксап жүргөн» деген жазуу эмес. Эки жумадан кийин эле ошол койду дарылашканбы, курсту кайталашканбы, жалпы эле эмнеден дарылашканы белгисиз болуп калат.

Сатуу оозеки сөз менен гана болот. Башка райондон кочкор издеп келген сатып алуучу сиздин эмнени эстеп жүргөнүңүздү билбейт. Оозеки айтылган жашты жана салмакты текшерип отурбайт, тобокелдикти баага кошуп, баасын түшүрүп соодалашат.

Койду эмне менен белгилейт: ыкмалар жана кайсынысы кайсы жерде бузулат

Өзбекстандагы чарба үчүн негизги жол: мамлекеттик кулак биркасы жана ошол номер боюнча өзүңүздүн жазууларыңыз. Атайын белгилөө боёгу бир нече жумага убактылуу белги катары калат: бордоого коё турган топту бөлүү, көзөмөлдөгү соолуктарды белгилөө. Электрондук белгилер мал көп болгон жана колдон көп мал өтүп турган жерде өзүн актайт.

Коргоонун экинчи баскычы арзан: биркалаган күнү номерди капталга боёк менен кайталап жазыңыз. Бирка биринчи жумада эле үзүлүп кетсе да, мал тизмеден чыгып калбайт.

Козуга бирканы кайсы курагында тагуу керек

Мамлекеттик мөөнөт: туулгандан 14 күн. Чарбалар бул мөөнөткө оңой эле үлгүрөт: бирканы биринчи 1–3 күндө, козу төлдөтүү короосунда соолугу менен жүргөндө тагышат.

Эрте биркалоонун себеби бирөө жана ал мыйзамга байланыштуу эмес. Козу энесинин жанында жүргөндө кимдики экени көрүнүп турат. Бир айдан кийин жалпы короодо «козу — эне» байланышын калыбына келтирүүгө болбойт, ал эми ансыз тукум теги да, соолуктарды төлү боюнча баалоо да болбойт. Бирканы кечиктирсеңиз, бир мезгилдин маалыматы жоголот. 3–4 айлыкта козу ажыратканда биркага кайра кайрылышат, бирок жоголгон бирканы кайра тагуу жана номер окулабы, текшерүү үчүн гана.

Техникалык жактан кулакты биринчи жана ортоңку үчтөн бир бөлүгүнүн чегинен, эки узунунан кеткен кулак тамырынын ортосунан жана кемирчек кырларынын ортосунан тешишет. Четинен, жоон түбүнөн же чоң кан тамырдан эмес. Кычкачты жана тешиле турган жерди антисептик менен иштетишет: биркалоо — бул жара, ал аркылуу короого селейме да кирген учурлар болгон. Бирка тагылгандан кийин эле анын эки бөлүгүн аягына чейин ажыратып, эркин айланып жатканын текшеришет: тыгыз тартылган бирка этти кысып, кулактын некрозуна алып барат. Бир жумадан кийин кулакты карашат: бир аз шишик өзү басылат, ал эми ириң, жыт же шишик болсо, малды ветеринарга көрсөтүшөт.

Койдун биркесине кандай номер жазуу керек

Мамлекеттик номерди каттоодо беришет, аны өзүңүз тандабайсыз. Ал эми ички номерлөөнү чарба өзү түзөт, бул жерде беш эреже иштейт.

1. Бир малга өмүр бою бир номер берилет жана ал кайра колдонулбайт. Мал сатылгандан же өлгөндөн кийин бошогон номерди жаңы козуга беришпейт: бир жылдан кийин жазууларда бир номер менен эки башка мал жүрүп, бүт тарых чаташып калат.
2. Номер кыска — үч-төрт белги. Узун номер алыстан окулбайт, биркеге ири тамга менен батпайт да.
3. Туулган жылы — өзүнчө белги менен. Номердеги жылдын тамгасы же цифрасы жазууларды ачпай эле малдын жашын көрсөтүп турат: маалымат короодо туруп эле тез керек болгон учур дал ушул.
4. Биркеге атын, тукумун жана салмагын жазышпайт. Орун жетпей калат, ал эми маалымат өзгөрүп турат. Биркеде малды тааныткан белги гана болот.
5. Асыл тукум малга — экинчи кулагына да кошумча бирке. Асыл тукум кочкор менен мыкты соолуктар бир бирке түшүп калса эле номерсиз калбашы керек.

Иштеген форматтын мисалы: D-001, мында тамга эсепке коюлган жылды, ал эми үч цифра малдын иреттик номерин билдирет.

Номер кулакта бар, ал эми маалымат өзүнчө жатат

Андан ары чыныгы көйгөй башталат, ал биркеде эмес. Кулактагы номер — дарек гана. Маселе ошол дарек боюнча эмне ачылаарында жана канчалык тез ачылаарында.

Дептер. Ээси жазып турганда гана жазуу бар. Бирок дептер бирөө, ал эми мал үч жерде болушу мүмкүн: бир бөлүгү чабан менен жайлоодо, бир бөлүгү короодо, эки соолук тууганыңыздын үйүндө. Маалыматты кечинде эстен жазышат, кээ бир окуялар кагазга такыр түшпөй калат — мал санын кайра санаганда эсептегенден бир нече башка айырмаланып калганы дал ушундан (бирке боюнча малдын саны кантип дал келет). Анын үстүнө дептер сууга чыланат, жоголот, көчүрмөсү калбайт.

Excel. Номер боюнча издесе болот, суммалар өзү эсептелет. Бирок короодо ноутбук жок, ал эми телефондо 300 саптуу таблицаны барактоо кыйын. Натыйжада жазуулар кайра кечинде, кайра эстен жазылат. Эң негизгиси — таблицадан сатып алуучуга эч нерсе көрсөтө албайсыз: сиздин компьютериңиздеги файл ал үчүн далил эмес.

Баарын бир киши караган жыйырма баш кой үчүн дептер чындап эле жетет. Маселе болжол менен элүү баштан ашканда жана эки учурда олуттуу болот: малды ээсинен башка адамдар да караганда жана малды тааныбаган адамдарга сатканда.

QR-код биркеде эмнени өзгөртөт

QR-код — бул телефондун камерасы окуй турган төрт бурчтуу штрих-код, атайын сканер керек эмес. Биркеде ал номердей эле милдет аткарат, бирок маалыматты дароо ачат, дептерге жиберип койбойт.

QoyHunter — бул койлорду эсепке алуучу CRM жана bazar.qoyhunter.com базары. QR-бирке барагы түз эле «Жаныбарлар» бөлүмүнөн басылат: басып чыгаруу терезесинде керектүү малды бирке номери, аты же тукуму боюнча таап, малды тукуму, статусу жана жынысы боюнча чыпкалап, айрым койлорду белгилеп же «Баарын тандоо» баскычын басып коюуга болот — анан ар бир малга өз QR-коду бар, басып чыгарууга даяр PDF барагын жүктөп аласыз.

Андан ары код аны ким сканерлегенине жараша ар башка иштейт.

Кызматкериңиз сканерлесе — эсеп тутумунда малдын карточкасы ачылат: салмагы менен боюнун өлчөөлөрү графиктери менен, ветеринардык дарылоолор, тукум теги жана ушул кой боюнча жазуулар.

Сатып алуучу сканерлесе — аккаунтка кирбей, сырсөзсүз эле ачык паспорт-барак ачылат: малдын чоң сүрөтү, аты жана чарбанын аталышы, ылдыйда — бирке, тукуму, жынысы, жашы жана салмагы. Баары бир эле сканерден, чалып, түшүндүрүп отуруунун кереги жок.

Сатуучу үчүн бул баа тууралуу сүйлөшүүнүн өзүн өзгөртөт. Жашы менен салмагы ээсинин сөзү болбой калат — аны сатып алуучу өз телефонунан өзү ачып көрөт. Паспорттун шилтемесин түз эле беттен көчүрүп, мессенджерге жөнөтсөңүз болот, же сатып алуучу малды көргөнү келгенде биркени сканерлетип койсоңуз болот. Кантип иштээри өзүнчө бетте кадам-кадамы менен түшүндүрүлгөн: QR-биркелерди басып чыгаруу жана малдын паспорту.

Ушул эле маалымат боюнча — тукуму, жашы, салмагы, жынысы — сатып алуучу малды кой жана кочкор сатылат деген жарыялардан да тандайт. Ар бир номер боюнча бул сандар мурунтан жазылып турган чарба жарыяны бир мүнөттө даярдайт, кочкордун салмагын эстеп отурбайт.

Бул жумада эмне кылуу керек

Эгер койлоруңуз али номерлене элек болсо, дароо эки нерседен баштаган оң: райондук ветеринардык кызматтан малды мамлекеттик эсепке коюу тартибин билүү жана ички номердин форматын чечүү — жылдын белгиси жана «номер кайра колдонулбайт» эрежеси. Андан кийин бүт малды бир жолу баарын биркелеп, номерлерди ошол замат жалпы тизмеге көчүрүп, ал эми жакынкы төлдөөдөн баштап козуга биркени алгачкы суткада, энесинин номери менен кошо тагуу. Бир мезгилден кийин эс да, дептер да бере албаган нерсе пайда болот: чөбүн актабаган соолуктарды бирден атап бере аласыз.

Көп берилүүчү суроолор

Койго бирканы канча баштан баштап тагуу керек?

Бардык малга, туулгандан тартып тагуу керек: 2026-жылдын 7-августунан баштап козуну алгачкы 14 күндө идентификациялоо — кой тобунун чоңдугуна карабай мыйзамдын талабы. «Канча баштан» деген суроо биркага эмес, номер боюнча жазуу жүргүзүүгө тиешелүү: отуз башка чейин чарба ээси малды эсинде кармай алат, элүү баштан баштап эстен чыгара баштайт, ал эми жүз баштан ашса, жазуусуз короо койду башкаруу мүмкүн болбой калат: төлдөөнү көзөмөлдөй албайсыз, кысыр соолуктарды бракка чыгара албайсыз, сатып алуучуга малдын жашын далилдей албайсыз.

Козу биркасын жулуп алды — эмне кылуу керек?

Ошол эле номер менен жаңы бирка тагуу керек, кийинки бош номер менен эмес. Номер малга өмүр бою бекитилет, болбосо төлдөө, дарылоо жана таразага тартуу тарыхы экиге бөлүнүп калат. Эгер мамлекеттик бирка болсо, аны кантип алмаштырууну райондук ветеринардык кызматтан сурап билиңиз. Бирка жоголгондо бул кимдин кою экенин билиш үчүн экинчи белги керек: асыл тукум малдын экинчи кулагына кошумча бирка, же жалпы короодо капталына боёк менен белги.

QR-биркаларды кадимки кагазга басып чыгарса болобу?

Баракты PDF кылып жүктөп алып, каалаган принтерден басып чыгарса болот, бирок кадимки кагаз короодо көпкө чыдабайт. Калың кагазга же чаптама кагазга басып, нымдан коргогон жакшы: ламинаттап же биркага арналган пластик кармагычка салып коюңуз. Код таза турушу жана бүгүлбөшү керек: камера аны контраст боюнча окуйт.

QR-бирканы окуу үчүн атайын сканер керекпи?

Дээрлик эч качан. Дээрлик ар кандай азыркы смартфондун камерасы QR'ды өзү окуйт: iPhone — iOS 11'ден баштап, Android — тогузунчу версиядан баштап. Сатып алуучуга эч нерсе орнотуунун кереги жок: телефонду биркага тууралайт да, малдын паспорту ачылат; өтө эски телефондордо гана акысыз сканер-колдонмо керек болот. Өзүнчө сканер электрондук RFID-белгилер үчүн керек — бул башка технология.

Биркадагы QR'ды сканерлеген бөтөн адам эмнени көрөт?

Малдын жалпыга ачык паспортун гана: сүрөтүн, атын, чарбанын атын, бирка номерин, тукумун, жынысын, жашын, салмагын, боюн жана абалын — чарбада турабы же сатылып кеттиби. Каржыны, ветеринардык дарылоону жана калган жазууларды ушул чарбанын мүчөлөрү гана көрөт; бөтөн адам системага өз аккаунту менен кирсе да, ошол эле жалпыга ачык паспортту гана көрөт.