Арашан қўй зоти: қўчқорнинг вазни, нархи ва 2026-йилда Ўзбекистонда оқланадими

Арашан — ҳисори қўчқорлардан чиқарилган қирғиз думбали қўй зоти: қўчқор 140–210 кг, совлиқ 90–150 кг. 2026-йил октябрида Ўзбекистон эълонларида «арашан» қўчқор 9,5–20 млн сўм туради, Қирғизистондан элита — $5 000 дан. Оқланиш ҳисоби, олиб чиқиш қоидалари ва хариддан олдин нимани текшириш керак.

Арашан қўй зоти — қирғизларнинг гўштли-ёғли думбали зоти: ҳисори қўчқорлар ва маҳаллий совлиқлардан чиқарилган, 2021-йилда расман рўйхатдан ўтган. Вояга етган арашан қўчқори 140–210 кг тортади, совлиқ — 90–150 кг, энг яхши қўчқорларнинг яғрин баландлиги бир метрдан ошади. Ўзбекистонда 2026-йил октябрида эълонларда «арашан» деб ёзилган қўчқор одатда 9,5–20 млн сўм (≈ $800–1 680) туради, Қирғизистондан келтирилган элита синфидаги наслли арашан эса — $5 000 дан. Товар подада бундай қўчқор фақат ҳар бир қўзиси сотувга ҳисори қўчқордан олинган қўзига қараганда 1–1,5 кг оғир бўлсагина оқланади; минглаб долларлик элита наслдор — бу энди насл бизнеси, семиртириш эмас.

Қуйида: арашан қандай зот, қанча тортади ва қанча туради, уни Қирғизистондан келтириш мумкинми ва қўчқорнинг ўз подангизда оқланишини қандай ҳисоблаш керак. Қайта ҳисоблаш курси — 1 доллар учун 11 898 сўм (Ўзбекистон Марказий банки, 2026-йил 10-октябр).

Арашан қандай зот?

Арашан — Қирғизистонда яратилган ёш қўй зоти. Уни совет давридан бери Чуй вилоятида яратишган: 1977-йилда Тожикистондан келтирилган ҳисори қўчқорларни маҳаллий дағал жунли думбали совлиқлар билан чатиштириб, энг йирик авлодни танлаб боришган (24.кг маълумотига кўра). Зотни Қирғизистон Қишлоқ хўжалиги вазирлиги 2021-йил 15-апрелда буйруқ билан тасдиқлаган, селексия ютугига патент 2023-йилда берилган.

Ўзбекистондаги фермер учун асосий гап: арашан — бизнинг ҳисорининг қариндоши. Тожик олимлари арашанни умуман ҳисори зотининг тури деб ҳисоблайди, қирғиз томони рози эмас ва геном баҳолашига таянади. Хўжалик учун бу баҳсдан оддий хулоса чиқади: яхши ҳисоридан тубдан бошқача нарса кутманг. Бу — худди шу йирик думбали гўштли-ёғли тур, фақат янада каттароқ ўлчамга қараб танланган.

Зот думбали, дағал жунли, шохсиз. Қирғиз ОАВлари маълумотига кўра, 2026-йилда арашанлар сони тахминан 48 минг бош, мамлакатда 9 та наслчилик фермаси бор, Қирғизистон ҳукумати эса 2030-йилгача сонини 4–5 баробар оширишни режалаштирмоқда.

Арашан қанча тортади: қўчқор, совлиқ, тўқли

Синфлар бўйича вазн талабларини зотнинг ўзини етиштирувчилар эълон қилади (арашан.орг сайти). Бу — минимумлар: бундан енгил ҳайвон синфга ўтмайди.

Рекордчи қўчқорлар оғирроқ: қирғиз ОАВлари 2026-йилда 220 ва 236 кг келадиган наслдорларни айтган, энг яхшиларининг яғрин баландлиги — 1 метрдан ортиқ («Аттила» қўчқори — 104 см). Қирғизистон ветеринария хизмати маълумотига кўра, қўзилар 4–5 ойлигида 40–50 кг, бир ёшли ёш моллар — 80 кг гача тортади. Совлиқ йилига битта-иккита қўзи туғади.

Солиштириш учун: вояга етган ҳисори қўчқор 130–140 кг тортади. Демак, элита синфидаги арашан тахминан яхши ҳисори қўчқорга тенг, ўнлаб килограммлик фарқ фақат рекордчиларда пайдо бўлади.

Ҳалол огоҳлантириш: арашан бўйича чоп этилган илмий маълумот кам. Ўртача кунлик ўсиш, сўйим чиқими ва думба вазни бўйича рақамларни очиқ манбаларда топмадик, юқоридаги рақамлар эса етиштирувчилар ва ветеринария хизмати маълумотидир. Зотни ўз подангизда ўз тарозингизда текширишингизга тўғри келади.

2026-йилда арашан қанча туради?

Арашан нархи минтақадаги бошқа ҳар қандай қўй зотидан кўра кўпроқ тарқоқ: бир неча юз доллардан юз минглаб долларгача.

Қирғизистон нархлари — 24.кг ва «Азаттйк»нинг 2026-йил маълумотларига кўра, Ўзбекистон бўйича — ОЛХ.уз эълонлари, 2026-йил 12-сентябрдан 10-октябргача. Рекорд савдолар ҳақида батафсил Ўрта Осиёнинг энг қиммат қўчқорлари ҳақидаги мақолада ёзганмиз.

Қирғиз журналистларининг ўзи арашан атрофидаги шов-шувни пирамидага ўхшатади: ҳайвонларни кредитга сотиб олишади, қимматроққа қайта сотишга умид қилишади, кўргазмаларда эълон қилинган нархлар эса ҳар доим ҳам ҳақиқий битимни англатмайди. Ўзбекистондаги фермер учун бундан битта хулоса: арашан нархи — бренд ва насл-насаб нархи, гўшт нархи эмас. Гўшт килограммларда ҳисобланади, думбали қўчқорнинг гўшти зот номи қандай бўлишидан қатъи назар бир хил туради.

Арашанни Қирғизистондан Ўзбекистонга келтириш мумкинми?

Мумкин, лекин фақат наслли ҳайвон сифатида ва ҳужжатлар билан. Қирғизистон тирик чорвани олиб чиқишни тақиқлаган; 2026-йил 10-сентябрда бу тақиқ яна олти ойга узайтирилди. Наслли қўйлар 2026-йил 29-майдан Қирғизистон Вазирлар Маҳкамасининг 361-сонли қарори билан тақиқдан чиқарилган. Бу қарор матнида наслли қўйлар учун истисно давлат оператори — «Кйргйз Агроҳолдинг» ОАЖ орқали олиб чиқиш билан ёнма-ён ёзилган, шунинг учун олиб чиқиш тартибини сотувчидан олдиндан аниқланг.

«Азаттйк» ва тиме.кг келтирган соҳа вакилларининг айтишича, дастлабки икки ойда Ўзбекистонга 215 та наслли арашан кетган. Олиб чиқилаётган ҳар бир ҳайвоннинг ўнг қулоғига чип қўйилади ва насл картаси — келиб чиқиши кўрсатилган паспорт берилади.

Бундан амалий хулоса: 2026-йилда қонуний келтирилган арашаннинг чипи ва насл картаси бор. Ҳужжатсиз «арашан» қўчқор, эҳтимол, йирик маҳаллий ёки дурагай қўчқор. У яхши наслдор бўлиши мумкин, лекин унинг учун насл нодирлиги нархини эмас, яхши ҳисори нархини тўлаш керак. Олиб киришга ветеринария талабларини чегарада эмас, харидан олдин вилоятингиздаги ветеринария хизматидан аниқланг.

Арашан қўчқор ўз подангизда оқланадими: ҳисоб-китоб

Қўчқорнинг нархи ўзи ҳеч нарса демайди. Муҳими — у нечта қўзи беради ва улар қанчага оғирроқ бўлади. Дорпер зоти таҳлилидаги каби ҳисоблаймиз:

• эркин урчитишда қўчқор мавсумда тахминан 35 та совлиқни қоплайди;
• чиқим — 100 та совлиққа 105 та қўзи, мавсумда тахминан 37 та қўзи;
• қўчқор 4 мавсум ишлайди — жами тахминан 147 та қўзи;
• солиштириш базаси — 8 млн сўмлик наслли ҳисори қўчқор;
• қўзининг тирик вазни — кг учун 55 000 сўм (2026-йил кузи);
• охирида қўчқорни гўштга топширишни ҳисобга олмаймиз — бу захира.

6–7 ойда сотувга бир ярим килограмм — агар совлиқлар ем олса, йирик қўчқор учун реал рақам. Лекин элита қўчқордан товар подада 147 та қўзининг ҳар биридан 6,4 кг ҳеч ким ололмайди: бу сотувдаги қўзи вазнининг 15–20 %и. Минглаб долларлик элитани қўзини гўштга сотиш учун олишмайди, балки наслли ёш молларни наслли нархда сотиш учун олишади. Агар ҳужжатли насл етиштириб сотишга тайёр бўлмасангиз, бундай қўчқор оқланмайди.

Ҳисобга кирмайдиган хавф ҳам бор: майда совлиқларда йирик қўчқор. Жуда йирик қўчқордан қўзи йирикроқ туғилади, кичик совлиқ ёки биринчи марта туғаётган совлиқ учун бу қийин туғиш демак. Айнан маҳаллий совлиқларда арашан бўйича маълумот йўқ, шунинг учун биринчи мавсумда унга тўқлиларни эмас, катта йирик совлиқларни қўйинг.

«Арашан» қўчқорни эълон бўйича сотиб олишда хато қилмаслик учун

Пул беришдан олдин бешта текширув:

1. Чип ва насл картаси. 2026-йилда Қирғизистондан қонуний олиб чиқилган арашанда улар бор. Ҳужжат йўқ — оддий йирик қўчқор нархида савдолашинг.
2. Вазн ва синф. Уч ёшдан катта қўчқор 120 кг дан енгил бўлса, зотнинг иккинчи синфига ҳам ўтмайди. Кўз билан ишонманг, тортиб кўринг.
3. Ёши тишига қараб. Икки тишли ёш қўчқор сизда тўрт мавсум ишлайди, тиши тушганлари — бир мавсум. Ёшни қандай аниқлашни қўйнинг ёшини тишига қараб аниқлаш мақоласида таҳлил қилганмиз.
4. Ота-онаси. Ота ва онанинг вазнини сўранг, сотувчи маҳаллий бўлса, уларни кўрсатинг. Эълондаги «қирғиз» ва «тожик» сўзлари зот софлигини кафолатламайди.
5. Карантин. Янги қўчқорни ҳужжати билан ҳам подадан алоҳида камида 30 кун сақлашади.

Нодир ном учун пул тўлашдан олдин таниш зотлар наслдорларининг нархини солиштиринг. Наслли ҳисори қўчқор ва тўқлилар сотувда бўлимини алоҳида кўриш мумкин, умумий рўйхат эса — қўй ва наслчи қўчқорлар сотилади — эълонлар. У ерда жойлаштириш бепул: бу QoyHunter — қўйларни ҳисобга олиш учун CRM ва базар.қойҳунтер.cом бозорининг бўлими.

Арашан қўчқорни кимга олиш керак?

Арашан айнан сизда ишлашини бир мавсумда текшириш мумкин. Бир қисм совлиқни арашанга, бир қисмини ўз қўчқорингизга қўйинг, иккала гуруҳ қўзиларини ажратишда ва сотишдан олдин тортиб кўринг. Бунинг учун ҳар бир қўзининг отасини билиш керак. Дафтарда бу қўзилар бир неча ўнта бўлгунича туради; кейин ҳар бир ҳайвонда насл-насаби ва тортиш тарихи бор қўй карточкаси бўлгани қулайроқ, унда қўзининг отаси туғилганда ёзилади.

Кўп бериладиган саволлар

Арашан қўчқор қанча тортади?

Уч ёшдан катта вояга етган арашан қўчқори 140–210 кг тортади; етиштирувчилар талабига кўра, элита синфидаги қўчқор камида 140 кг, биринчи синф — 130 кг, иккинчи синф — 120 кг тортиши керак. Қирғизистондаги рекордчи қўчқорлар 2026-йилда 220–236 кг тортган. Совлиқлар — 90–150 кг.

Ўзбекистонда арашан қўчқор қанча туради?

2026-йил сентябр — октябр ойларида Тошкент ва вилоят бўйича ОЛХ.уз эълонларида «арашан» деб ёзилган қўчқор одатда 9,5–20 млн сўм (≈ $800–1 680) туради. Қирғизистондан элита синфидаги наслли арашан $5 000 дан (тахминан 59,5 млн сўм), энг юқори даражадаги наслдорлар — $100 000 ва ундан қиммат.

Арашан ҳисори зотидан нимаси билан фарқ қилади?

Арашан Қирғизистонда ҳисори қўчқорлар ва маҳаллий думбали совлиқлардан чиқарилган ва янада каттароқ ўлчамга қараб танланган. Бу худди шу гўштли-ёғли думбали тур: тожик олимлари арашанни ҳисори зотининг тури, қирғизлар эса алоҳида зот деб ҳисоблайди. Вояга етган ҳисори қўчқор 130–140 кг тортади, элита синфидаги арашан қўчқор — 140 кг дан.

Арашанни Қирғизистонда сотиб олиб, Ўзбекистонга келтириш мумкинми?

Ҳа, наслли ҳайвон сифатида. Қирғизистон чорвани олиб чиқишни тақиқлаган, лекин наслли қўйлар 2026-йил 29-майдан тақиқдан чиқарилган. Олиб чиқишда ҳайвоннинг қулоғига чип қўйилади ва насл картаси берилади. Олиб кириш учун ветеринария ҳужжатларини хариддан олдин вилоятингиздаги ветеринария хизматидан аниқланг.

Арашан оддий подада оқланадими?

15–20 млн сўмлик «арашан» қўчқор, агар унинг ҳар бир қўзиси сотувга 8 млн сўмлик ҳисори қўчқор қўзисидан 0,9–1,5 кг оғирроқ бўлса, оқланади. $5 000 ва ундан қиммат элита қўчқор товар подада оқланмайди: унга ҳар бир қўзига +6,4 кг керак. Бундай қўчқорни наслли ёш мол сотиш учун олишади.