Qoʻylarda kuydirgi: belgilari, emlash va qoʻy kutilmaganda nobud boʻlsa nima qilish kerak

Qoʻylarda kuydirgi soatlar ichida oʻtadi: qoʻyni allaqachon oʻlik holda topishadi, burni va ogʻzidan toʻq, ivimagan qon oqqan boʻladi. Nega bunday jasadni yorib, boʻlaklab boʻlmaydi, qoʻzilarni necha oyligidan emlash kerak, karantin qancha davom etadi va 100 bosh sovliqli podada tarqalish qancha tushadi.

Qoʻylarda kuydirgi deyarli har doim kutilmagan oʻlim koʻrinishida boʻladi: kechqurun qoʻy sogʻ edi, ertalab esa oʻlik yotibdi — shishgan, burni, ogʻzi yoki orqa chiqaruv teshigidan toʻq rangli, ivimagan qon oqqan. Qoʻyni davolashga odatda ulgurishmaydi — kasallik soatlar ichida, kamdan-kam hollarda bir-ikki sutkada oʻtadi. Shuning uchun himoya yagona: podani yaylovga chiqarishdan oldin butun qoʻy-echki sonini har yili emlash, qoʻy kutilmaganda nobud boʻlsa esa — uni yormang, terisini shilmang, goʻshtini boʻlaklamang, darhol tuman veterinariga xabar bering.

Quyida — qoʻylarda kuydirgini qanday bilish, nega jasad kasal tirik qoʻydan xavfliroq, Oʻzbekistonda podani qachon va nima bilan emlashadi va bitta tarqalish xoʻjalikka qancha tushishi haqida. Narxlar — 2026-yil oktyabr holatiga, Oʻzbekiston Markaziy bankining 2026-yil 14-oktyabrdagi kursi — 1 dollar = 11 913 soʻm.

Kuydirgi nima va yaylovda qayerdan paydo boʻladi?

Kuydirgi — hayvonlar va odamlarning oʻtkir yuqumli kasalligi, uni Bacillus anthracis bakteriyasi qoʻzgʻatadi. Xavfli joyi bakteriyaning oʻzi emas, uning sporalari: nobud boʻlgan hayvonning qoni bilan tuproqqa tushgan sporalar u yerda oʻnlab yillar yashaydi. Oʻzbekiston Davlat veterinariya qoʻmitasining baholashicha, qoʻzgʻatuvchi muhitda 100 yilgacha saqlanadi, shuning uchun nobud boʻlgan mollar koʻmilgan eski joylarni veterinarlar nazoratda ushlab, tuproq namunalarini tekshirib turadi.

Qoʻy yaylovda yuqtiradi: sporalarni oʻt va tuproq bilan yutadi yoki changdan nafas orqali oladi. Tarqalish koʻpincha iliq fasllarda, bahordan kuzgacha boʻladi. Jala, sel va yer ishlari ham xavfli: suv va texnika eski sporalarni yuzaga chiqarib yuboradi. Qurgʻoqchilikdagi past oʻt ham xavfli: qoʻy uni yerning oʻzidan tishlab, tuproqni ham qoʻshib yutadi.

Qoʻylarda kuydirgining belgilari qanday?

Qoʻy va echkilarda kuydirgi asosan juda oʻtkir kechadi: hayvon bir necha soatda yiqiladi, egasi koʻpincha allaqachon jasadni koʻradi. Yuqqandan keyingi yashirin davr odatda 3–7 kun, kamdan-kam hollarda 1 kundan 14 kungacha.

Tirik kasal qoʻyni koʻrishga ulgursangiz, belgilar shunday:

• yuqori harorat, 41–42 °C gacha;
• qoʻy titraydi, gandiraklaydi, tishini gijirlatadi, ogʻir va tez-tez nafas oladi;
• koʻz va ogʻiz shilliq pardalari koʻkimtir, mayda qon quyilishlari bilan;
• tutqanoq, soʻng yiqilish va oʻlim.

Kuydirgidan nobud boʻlgan qoʻyning belgilari:

Qoʻyning kutilmagan oʻlimini boshqa kasalliklar ham keltiradi — enterotoksemiya, oʻtkir zaharlanish, timpaniya. Ularni koʻz bilan ajratib boʻlmaydi: tashxisni faqat laboratoriya qon yoki quloq namunasiga qarab qoʻyadi, namunani veterinar jasadni yormasdan oladi. Shuning uchun qoida oddiy: qoʻyning sababi nomaʼlum har qanday kutilmagan oʻlimi tahlil chiqquncha kuydirgi deb hisoblanadi.

Nega qoʻy jasadini yorib, boʻlaklab boʻlmaydi?

Chunki yopiq jasad ichida kuydirgi bakteriyasi deyarli spora hosil qilmaydi va bir necha kunda chirish jarayonida oʻladi. Jasad yorilsa, kesilsa yoki terisi shilinsa, qon havoga chiqadi — bakteriyalar sporaga aylanadi va bu yerda oʻnlab yillar yashaydi. Nobud boʻlgan bitta qoʻyni boʻlaklash hovli yoki yaylovni uzoq vaqtga yuqumli qilib qoʻyadi.

Ikkinchi sabab — odamlar. Odam kuydirgini asosan kasal mollarni soʻyish va boʻlaklash paytida, qoʻldagi chizilgan joylar orqali yuqtiradi: shunday qilib kasallikning teri shakli — qora qoraqoshli yara paydo boʻladi. Oʻzbekistonda bunday tarqalishlar boʻlgan: 2014-yilda Sirdaryo viloyatining Xovos tumanida 30 dan ortiq odam kasalxonaga tushgan, ularning hammasi kasal molni soʻygan, uning goʻshtini sotgan yoki sotib olgan. Teri shakli odamlardagi holatlarning 99% gacha qismini tashkil qiladi. Davolanmasa, kasallanganlarning 20% gacha qismi oʻladi, oʻz vaqtida antibiotik bilan davolansa — 1% dan kam.

Qoʻy kutilmaganda nobud boʻlsa, nima qilish kerak:

1. Jasadga tegmang, uning yoniga itlarni, bolalarni va boshqa hayvonlarni yaqinlashtirmang. Yopadigan narsa boʻlsa, ustini yoping.
2. Darhol veterinarga qoʻngʻiroq qiling — tuman veterinariya xizmatiga nobud boʻlgani haqida xabar bering. Bu egasining majburiyati, tanlov emas.
3. Veterinar qaror chiqarguncha podadagi qolgan qoʻylarni sotmang va soʻymang, nobud boʻlgan qoʻyning goʻshti va terisini hech qanday koʻrinishda ishlatmang.
4. Jasad yotgan joyni suv bilan yuvib yerga oqizmang — uni veterinariya xizmati zararsizlantiradi.
5. Jasadni veterinariya xizmati yoʻq qiladi. Oʻzbekiston sanitariya-epidemiologiya xizmati talabiga koʻra kuydirgidan nobud boʻlgan hayvonlar yoqiladi, joy esa zararsizlantiriladi. Bunday qoʻyni oʻz uchastkangizdagi oddiy chuqurga koʻmish mumkin emas.

Qoʻylarni kuydirgidan nima bilan va qachon emlash kerak?

Jonli sporali vaksina bilan emlanadi. MDH mamlakatlarida 55-VNIIVViM shtammidan tayyorlangan vaksina qoʻllanadi, dunyoda esa Stern 34F2 shtammidan. Qoʻylar uchun sxema:

Eng yaxshi vaqt — bahor, podani yaylovga chiqarishdan oldin, shunda himoya kasallik avj oladigan mavsumga shakllanib ulguradi. Bahorgi kampaniyadan keyin tugʻilgan qoʻzilar 3 oyligi toʻlganda, kuzda emlanadi.

Ikki muhim eslatma:

• Antibiotiklar vaksinani soʻndiradi. Vaksina jonli: emlashdan bir necha kun oldin yoki darhol keyin podaga antibiotik yuborilsa, himoya shakllanmasligi mumkin. Davolash va emlashni muddat jihatidan ajrating — oraliqni veterinardan va vaksina yoʻriqnomasidan aniqlang.
• Zaif va kasal hayvonlar umumiy tartibda emlanmaydi — ular sogʻayganidan keyin emlanadi. Boʻgʻoz sovliqlar qoʻzilashdan oldingi oxirgi oyda emlanmaydi — bu vaksina yoʻriqnomasida koʻrsatilgan. Qattiq issiq yoki sovuqda ham emlanmaydi.

Oʻzbekistonda mollar kuydirgiga qarshi bahor va kuzdagi rejali kampaniyalarda emlanadi: Davlat veterinariya qoʻmitasi maʼlumotiga koʻra, 2020-yilda 36,7 mln bosh mol emlangan. Sanitariya-epidemiologiya xizmati egasi mollarni har yili emlashga majburligini eslatadi. Mol sotib olganda veterinariya xizmatining maʼlumotnomasini soʻrang. Oʻz veterinariya uchastkangizdan kampaniya sanalarini bilib oling va podangiz rejaga kiritilganini tekshiring — ayniqsa qoʻylarni yaqinda sotib olgan boʻlsangiz yoki yangi yaylovda boqayotgan boʻlsangiz.

Podada kuydirgi tarqalishi xoʻjalikka qancha tushadi?

Hisobni 100 bosh sovliqli podaga qilamiz. Hisob uchun qoʻyni chiqitga chiqarilgan, 50 kg vaznli sovliq narxida olamiz — jonli vazn kilogrammiga 48 000 soʻmdan, taxminan 2,4 mln soʻm (≈ 201 $), xuddi sotishdan oldin sovliqlarni semirtirish hisobimizdagidek.

Nobud boʻlish. Emlanmagan podada kuydirgi kamdan-kam hollarda bitta qoʻyni oladi. Veterinar kelguncha hech boʻlmaganda 5 bosh nobud boʻlsa, toʻgʻridan-toʻgʻri zarar — taxminan 12 mln soʻm (≈ 1 007 $).

Karantin. Nosogʻlom hovliga karantin joriy etiladi: MDH mamlakatlarining veterinariya qoidalariga koʻra u nobud boʻlishning oxirgi holatidan 15 kundan oldin olinmaydi, soʻng yakuniy dezinfeksiya oʻtkaziladi. Shu butun vaqt davomida qoʻylarni sotib, olib chiqib boʻlmaydi va goʻshtga soʻyib boʻlmaydi, bu hovliga yangi mol keltirilmaydi. Agar tarqalish kuzga toʻgʻri kelsa, poda eng yaxshi sotuv haftalarini boy beradi, yem-xashak esa odatdagidek ketaveradi.

Emlash. Shu yoʻqotishlarga qarshi — rejali kampaniyada yilda bosh boshiga bitta ukol. Vaksina va veterinar chiqishi uchun kim toʻlashini oʻz veterinariya uchastkangizdan aniqlang: oʻzingiz toʻlasangiz ham, butun podani emlash nobud boʻlgan bitta sovliqdan beqiyos arzon.

Butun podaga emlash sanasini yozib qoʻyish va keyingisini oʻtkazib yubormaslik uchun emlash va veterinar ishlovlari jurnali qulay — QoyHunter, qoʻylarni hisobga olish CRM tizimi va bazar.qoyhunter.com bozori, rejali sana haqida oldindan eslatadi. Oylar boʻyicha toʻliq emlash sxemasi — qoʻylarni emlash taqvimida.

Sotib olingan qoʻylar bilan kuydirgini qanday olib kirmaslik kerak?

Kuydirgi qoʻydan qoʻyga chechak yoki oyoq-ogʻiz kasalligi kabi oson yuqmaydi — qoʻylar asosan tuproqdan yuqtiradi. Lekin sotib olish baribir xavfli: qoʻy begona yaylovda yuqtirib, sizda nobud boʻlishi mumkin, xoʻjalik esa karantin oladi.

• Veterinariya maʼlumotnomasini va kuydirgiga qarshi oxirgi emlash sanasini soʻrang. 14 kundan kam oldin emlangan qoʻy hali himoyalanmagan.
• Sotib olingan qoʻylarni 30 kun alohida saqlang va oxirgi emlash bir yildan oldin boʻlgan yoki hujjat yoʻq boʻlsa, emlang. Bunday karantinni qanday tashkil qilishni «Yangi qoʻylar karantini» maqolasida yozganmiz.
• Majburiy soʻyilgan hayvonning goʻshti va terisini sotib olmang: «qoʻshni hovlidan» arzon tushani kuydirgining odamlarga yetib borishining eng koʻp uchraydigan yoʻli.

Kelib chiqishi maʼlum, emlangan qoʻylarni qoʻy va qoʻchqor sotish eʼlonlari orasidan qidiring: kelishuvdan oldin sotuvchidan emlash sanasi va veterinar maʼlumotnomasini soʻrang.

Ko'p beriladigan savollar

Kuydirgidan nobud boʻlgan qoʻyning goʻshtini yesa boʻladimi?

Yoʻq. Kuydirgidan nobud boʻlgan yoki sababi nomaʼlum holda kutilmaganda oʻlgan qoʻyning goʻshtini, terisini, junini va ichki aʼzolarini yeyish ham, sotish ham, itlarga berish ham mumkin emas. Boʻlaklash paytida odam qoʻldagi chizilgan joylar orqali yuqtiradi, qondagi sporalar esa yerda oʻnlab yillar qoladi. Jasadni veterinariya xizmati yoqib yoʻq qiladi.

Qoʻzilarni kuydirgiga qarshi necha oyligidan emlash kerak?

Qoʻzilar 3 oyligidan emlanadi, voyaga yetgan qoʻylar yilda bir marta qayta emlanadi — yaxshisi bahorda, yaylovga chiqarishdan oldin. Himoya ukoldan taxminan 10 kun keyin paydo boʻladi. Voyaga yetgan qoʻylarda u taxminan 12 oy, qoʻzilarda taxminan 6 oy saqlanadi, shuning uchun qoʻzilar veterinar koʻrsatmasiga koʻra qayta emlanadi. Bahorgi kampaniyadan keyin tugʻilgan qoʻzilar kuzda emlanadi.

Qoʻylarda kuydirgi davolanadimi?

Qoʻylarda deyarli hech qachon ulgurishmaydi: kasallik soatlar ichida, kamdan-kam hollarda bir-ikki sutkada oʻtadi. Antibiotiklar va kuydirgiga qarshi zardob faqat kasallikning eng boshida va faqat veterinar buyrugʻi bilan yordam beradi. Podaning asosiy himoyasi — davolash emas, har yilgi emlash.

Podada qoʻy kutilmaganda nobud boʻlsa, nima qilish kerak?

Jasadni yormang va boʻlaklamang, unga odam va hayvonlarni yaqinlashtirmang, darhol tuman veterinariga xabar bering. Qolgan qoʻylarni veterinar qaror chiqarguncha sotmang va soʻymang. Kuydirgi tasdiqlansa, hovliga karantin joriy etiladi, u MDH mamlakatlari qoidalariga koʻra nobud boʻlishning oxirgi holatidan 15 kundan oldin olinmaydi.

Kuydirgiga qarshi emlangandan keyin qoʻchqorni sotsa boʻladimi?

Tirikligicha — ha, emlash buni taqiqlamaydi. Emlangan hayvonni goʻshtga emlashdan keyin 14 kundan oldin soʻyish mumkin emas. Xaridorga emlash sanasi yozilgan veterinar maʼlumotnomasini koʻrsatgan maʼqul.