Qoʻchqorlarni semirtirish: vazn qoʻshish ratsioni va qishga tayyorgarlikni iyulda boshlash
Mahalliy yemlardan qoʻchqor boʻrdoqilashning ishchi ratsioni — beda, arpa, kunjara: bir boshga meʼyorlar, real qoʻshimcha vazn va qishga qancha xashak gʻamlash kerak.
Qoʻchqorning narxi — bu avvalo uning vazni. Bitta boqilgan dumbali qoʻchqor ikkita oriqdan qimmat turadi, qoʻshimcha vaznga ketadigan yem esa narx farqidan bir necha barobar arzon. Iyul — boʻrdoqilashni rejalashtirishning aynan toʻgʻri payti: Qurbon hayitidan keyin yosh mol arzon, yozgi yem arzon, oldinda esa — kuzgi talab va qishlov. Keling, mahalliy yemlardan ishchi ratsionni, real qoʻshimcha vaznni va arzon kunjara bilan hayvonga qanday zarar yetkazib qoʻymaslikni koʻrib chiqamiz.
Qoʻchqor aslida qancha qoʻshadi
Hisob-kitob aldamasligi uchun halol kutishdan boshlaymiz:
- Yaylovda boqishda voyaga yetgan qoʻylar va yosh mol — taxminan kuniga 120–200 g.
- Intensiv qoʻra boʻrdoqilashida dumbali zotlar — taxminan kuniga 150–250 g.
«Kuniga 300–350 gramm va undan koʻp» degan raqamlar fermerlar hikoyalarida uchraydi, lekin zootexnika meʼyorlarida tasdiqlanmaydi — biznesni pastki chegara boʻyicha hisoblang. Muhim qonuniyat: hayvon qancha ogʻir boʻlsa, qoʻshimcha vazn shuncha sekin boradi. 30–40 kg lik yosh qoʻchqor 60–80 kg lik boqilgandan ancha jadalroq oʻsadi, shuning uchun vaznni uzoq «quvlash» foydasiz — sotishning maqbul payti bor.
Ratsion nimalardan iborat
Yaxshi boʻrdoqilash ratsioni — bu uch qism:
- Dagʻal yem (asos) — beda pichani, xar xil oʻt. Kletchatka va katta qorin (rubets) salomatligini beradi. Boʻrdoqilash oxirida ham uni butunlay olib tashlab boʻlmaydi.
- Konsentratlar (qoʻshimcha vazn energiyasi) — arpa, maydalangan makkajoʻxori, bugʻdoy kepagi. Aynan ular tez oʻsish beradi.
- Oqsil qoʻshimchasi — paxta kunjarasi yoki shroti. Arzon mahalliy oqsil manbai, lekin unda bir nozik jihat bor (pastga qarang).
Dumbali zotlarni boʻrdoqilash uchun taxminiy sutkalik meʼyorlar (zootexnika maʼlumotnomalari boʻyicha):
| Tirik vazn | Quruq modda, kg | Hazm boʻluvchi oqsil, g | Tuz, g |
|---|---|---|---|
| 40 kg | ~1,9 | ~120 | 12 |
| 50 kg | ~2,2 | ~135 | 14 |
| 60 kg | ~2,6 | ~140 | 15 |
| 80 kg | ~3,0 | ~150 | 17 |
Mahalliy yemlardan namunaviy ratsion
Faol boʻrdoqidagi yosh qoʻchqorning sutkalik ratsioni shunday koʻrinishi mumkin (amaliyotchilar tajribasiga koʻra, moʻljal — oʻz hayvoningizga va semizligiga moslang):
- beda (sebarga) pichani — 1,5 kg;
- maydalangan arpa — 0,7 kg;
- maydalangan makkajoʻxori — 0,4 kg;
- bugʻdoy kepagi — 0,5 kg;
- tuz-yalagʻich va toza suv — yetarlicha.
Boʻrdoqi oxiriga borib konsentratlar ulushini oshirishadi, dagʻal yemniki — kamaytirishadi, lekin butunlay olib tashlamaydi. Hayvonni bunday ratsionga bosqichma-bosqich oʻtkazish kerak (xatolar boʻlimiga qarang).
Paxta kunjarasi: arzon, lekin ehtiyot boʻling
Paxta kunjarasi va shroti — Oʻzbekistondagi eng arzon oqsil, lekin ular tarkibida gossipol bor — bu meʼyoridan oshib ketganda zaharli boʻlgan tabiiy modda. Xavfsizlik qoidalari:
- 4 oylikdan kichik qoʻzilarga paxta kunjarasi/shrotini berish mumkin emas — ularning oshqozoni hali gossipoldan himoya qilmaydi.
- 4 oylikdan katta yosh molga — ratsionning taxminan 10 % idan koʻp emas (ozuqaviylik boʻyicha); voyaga yetganlarga — meʼyorida, amaliyotchilar moʻljali bir boshga sutkasiga 200 g gacha.
- Kunjara (siqib olingan) odatda shrotdan (ekstraksiyadan) xavfsizroq — unda erkin gossipol kamroq.
- Gossipol miqdori xomashyoning aniq partiyasiga bogʻliq va «koʻz bilan» aniqlanmaydi.
Gossipol organizmda asta-sekin toʻplanadi, shuning uchun suruvingiz va xomashyo partiyasi uchun paxta kunjarasi meʼyorini veterinar yoki zootexnik tasdiqlashi kerak. Bu — maslahatga qisqartirilgan xarajat mollarga tushishi mumkin boʻlgan holat.
Suv va tuz — ular haqida unutishadi
Qoʻy oʻzi yeydigan quruq yemdan 2–3 barobar koʻp suv ichadi. Meʼyorida bu sutkasiga 3–4 litr, oʻzbek yozining jaziramasida esa — 6 litr va undan koʻp. Suv yetishmasligi qoʻshimcha vaznni darhol toʻxtatadi — suvloqlar doim toʻla boʻlishi kerak. Tuz (yalagʻich yoki ratsionda) — vaznga qarab sutkasiga 12–20 g.
Boʻrdoqilashning asosiy xatosi — birdan donga oʻtish
Eng koʻp uchraydigan va qimmat xato — qoʻchqorga birdan koʻp arpa berish. Kraxmalning keskin oshib ketishi katta qorinni (rubetsni) haddan tashqari yuklaydi va atsidozni keltirib chiqaradi — hayvon yeyishdan qoladi, holsizlanadi, oʻlishi mumkin. Qoida oddiy:
- konsentratlarga bosqichma-bosqich, 2–3 hafta oʻrgating;
- don ulushini kichik qadamlar bilan qoʻshing — taxminan har 3–5 kunda 5–10 % dan;
- ratsionda doim dagʻal yem qoldiring.
Agar qoʻchqor birdan yeyishdan qolsa, holsiz boʻlsa, qorni damlagan yoki ich ketishi boʻlsa — bu kutib turmasdan, zudlik bilan veterinarga murojaat qilish sababi.
Nega iyul — qishga tayyorgarlik payti
Boʻrdoqilash — ishning yarmi; ikkinchi yarmi — qishni yoʻqotishlarsiz oʻtkazish. Yozda pichan arzon va koʻp, qishda — qimmat va yetmasligi mumkin. Oldindan gʻamlang:
- qishlovga qancha bosh ketishini chamalang va pichanni zaxira bilan tayyorlang — dasht hududlarida qish uzoq;
- pichanni quruq va shiypon ostida saqlang: nam pichan mogʻorlaydi va ozuqaviyligini yoʻqotadi;
- kuchsiz va ortiqcha mollarni butun qish zarar koʻrib boqqandan koʻra, sovuqdan oldin, kuzda sotgan foydaliroq.
Kichik xoʻjalikning bu mavsumdagi oddiy strategiyasi: yozda yosh molni arzon olish → arzon yozgi yemda boqish → kuzda yoki keyingi Qurbon hayitigacha sotish, qishga faqat aniq boqa oladigan bosh sonini qoldirib. Qoʻy narxlarini alohida maqolada tahlil qilamiz.
Qisqacha
- Boʻrdoqidagi real qoʻshimcha vazn — sutkasiga 150–250 g; pastki chegara boʻyicha hisoblang.
- Ratsion: beda pichani + arpa/makkajoʻxori + ozgina paxta kunjarasi; dagʻal yemni olib tashlamang.
- Paxta kunjarasi — gossipolga eʼtibor bilan: 4 oylikkacha qoʻzilarga bermang, meʼyorni veterinar bilan kelishing.
- Donga bosqichma-bosqich, 2–3 hafta oʻtkazing — aks holda atsidoz.
- Suv va tuz — doim yetarlicha.
- Qish uchun pichanni yozda, zaxira bilan gʻamlang.
Boʻrdoqini raqamlar bilan yuriting: QoyHunterda tortishlarni bepul yozib borish va har bir qoʻchqorning qoʻshimcha vaznini telefondan koʻrish mumkin — yem qoʻshimcha vaznni oqlayaptimi va qachon sotish kerakligi darhol ayon. Yosh mol olish yoki boqilganlarni sotish — QoyHunter bozorida.
Maqoladagi meʼyorlar — taxminiy, zootexnika maʼlumotnomalari va xoʻjaliklar tajribasiga koʻra. Oziqlantirish sxemasini va, ayniqsa, paxta kunjarasi meʼyorini veterinar yoki zootexnik bilan kelishing.