Qoʻchqorlarni semirtirish: vazn qoʻshish ratsioni va qishga tayyorgarlikni iyulda boshlash

Mahalliy yemlardan qoʻchqor boʻrdoqilashning ishchi ratsioni — beda, arpa, kunjara: bir boshga meʼyorlar, real qoʻshimcha vazn va qishga qancha xashak gʻamlash kerak.

Qoʻchqorning narxi — bu avvalo uning vazni. Bitta boqilgan dumbali qoʻchqor ikkita oriqdan qimmat turadi, qoʻshimcha vaznga ketadigan yem esa narx farqidan bir necha barobar arzon. Iyul — boʻrdoqilashni rejalashtirishning aynan toʻgʻri payti: Qurbon hayitidan keyin yosh mol arzon, yozgi yem arzon, oldinda esa — kuzgi talab va qishlov. Keling, mahalliy yemlardan ishchi ratsionni, real qoʻshimcha vaznni va arzon kunjara bilan hayvonga qanday zarar yetkazib qoʻymaslikni koʻrib chiqamiz.

Qoʻchqor aslida qancha qoʻshadi

Hisob-kitob aldamasligi uchun halol kutishdan boshlaymiz:

• Yaylovda boqishda voyaga yetgan qoʻylar va yosh mol — taxminan kuniga 120–200 g.
• Intensiv qoʻra boʻrdoqilashida dumbali zotlar — taxminan kuniga 150–250 g.

«Kuniga 300–350 gramm va undan koʻp» degan raqamlar fermerlar hikoyalarida uchraydi, lekin zootexnika meʼyorlarida tasdiqlanmaydi — biznesni pastki chegara boʻyicha hisoblang. Muhim qonuniyat: hayvon qancha ogʻir boʻlsa, qoʻshimcha vazn shuncha sekin boradi. 30–40 kg lik yosh qoʻchqor 60–80 kg lik boqilgandan ancha jadalroq oʻsadi, shuning uchun vaznni uzoq «quvlash» foydasiz — sotishning maqbul payti bor.

Ratsion nimalardan iborat

Yaxshi boʻrdoqilash ratsioni — bu uch qism:

1. Dagʻal yem (asos) — beda pichani, xar xil oʻt. Kletchatka va katta qorin (rubets) salomatligini beradi. Boʻrdoqilash oxirida ham uni butunlay olib tashlab boʻlmaydi.
2. Konsentratlar (qoʻshimcha vazn energiyasi) — arpa, maydalangan makkajoʻxori, bugʻdoy kepagi. Aynan ular tez oʻsish beradi.
3. Oqsil qoʻshimchasi — paxta kunjarasi yoki shroti. Arzon mahalliy oqsil manbai, lekin unda bir nozik jihat bor (pastga qarang).

Dumbali zotlarni boʻrdoqilash uchun taxminiy sutkalik meʼyorlar (zootexnika maʼlumotnomalari boʻyicha):

Mahalliy yemlardan namunaviy ratsion

Faol boʻrdoqidagi yosh qoʻchqorning sutkalik ratsioni shunday koʻrinishi mumkin (amaliyotchilar tajribasiga koʻra, moʻljal — oʻz hayvoningizga va semizligiga moslang):

• beda (sebarga) pichani — 1,5 kg;
• maydalangan arpa — 0,7 kg;
• maydalangan makkajoʻxori — 0,4 kg;
• bugʻdoy kepagi — 0,5 kg;
• tuz-yalagʻich va toza suv — yetarlicha.

Bunday ratsion butun guruhga va butun muddatga qoplab hisoblanadi: iyul-avgustda bitta xaridda arpa, makkajoʻxori va kepak sotib olish qishga qarab ozdan-ozdan olishdan arzon.

Boʻrdoqi oxiriga borib konsentratlar ulushini oshirishadi, dagʻal yemniki — kamaytirishadi, lekin butunlay olib tashlamaydi. Hayvonni bunday ratsionga bosqichma-bosqich oʻtkazish kerak (xatolar boʻlimiga qarang).

Paxta kunjarasi: arzon, lekin ehtiyot boʻling

Paxta kunjarasi va shroti — Oʻzbekistondagi eng arzon oqsil, lekin ular tarkibida gossipol bor — bu meʼyoridan oshib ketganda zaharli boʻlgan tabiiy modda. Xavfsizlik qoidalari:

• 4 oylikdan kichik qoʻzilarga paxta kunjarasi/shrotini berish mumkin emas — ularning oshqozoni hali gossipoldan himoya qilmaydi.
• 4 oylikdan katta yosh molga — ratsionning taxminan 10 % idan koʻp emas (ozuqaviylik boʻyicha); voyaga yetganlarga — meʼyorida, amaliyotchilar moʻljali bir boshga sutkasiga 200 g gacha.
• Kunjara (siqib olingan) odatda shrotdan (ekstraksiyadan) xavfsizroq — unda erkin gossipol kamroq.
• Gossipol miqdori xomashyoning aniq partiyasiga bogʻliq va «koʻz bilan» aniqlanmaydi.

Gossipol organizmda asta-sekin toʻplanadi, shuning uchun suruvingiz va xomashyo partiyasi uchun paxta kunjarasi meʼyorini veterinar yoki zootexnik tasdiqlashi kerak. Bu — maslahatga qisqartirilgan xarajat mollarga tushishi mumkin boʻlgan holat.

Suv va tuz — ular haqida unutishadi

Qoʻy oʻzi yeydigan quruq yemdan 2–3 barobar koʻp suv ichadi. Meʼyorida bu sutkasiga 3–4 litr, oʻzbek yozining jaziramasida esa — 6 litr va undan koʻp. Suv yetishmasligi qoʻshimcha vaznni darhol toʻxtatadi — suvloqlar doim toʻla boʻlishi kerak. Tuz (yalagʻich yoki ratsionda) — vaznga qarab sutkasiga 12–20 g.

Boʻrdoqilashning asosiy xatosi — birdan donga oʻtish

Eng koʻp uchraydigan va qimmat xato — qoʻchqorga birdan koʻp arpa berish. Kraxmalning keskin oshib ketishi katta qorinni (rubetsni) haddan tashqari yuklaydi va atsidozni keltirib chiqaradi — hayvon yeyishdan qoladi, holsizlanadi, oʻlishi mumkin. Qoida oddiy:

• konsentratlarga bosqichma-bosqich, 2–3 hafta oʻrgating;
• don ulushini kichik qadamlar bilan qoʻshing — taxminan har 3–5 kunda 5–10 % dan;
• ratsionda doim dagʻal yem qoldiring.

Agar qoʻchqor birdan yeyishdan qolsa, holsiz boʻlsa, qorni damlagan yoki ich ketishi boʻlsa — bu kutib turmasdan, zudlik bilan veterinarga murojaat qilish sababi.

Nega iyul — qishga tayyorgarlik payti

Boʻrdoqilash — ishning yarmi; ikkinchi yarmi — qishni yoʻqotishlarsiz oʻtkazish. Yozda pichan arzon va koʻp, qishda — qimmat va yetmasligi mumkin. Oldindan gʻamlang:

• qishlovga qancha bosh ketishini chamalang va pichanni zaxira bilan tayyorlang — dasht hududlarida qish uzoq;
• pichanni quruq va shiypon ostida saqlang: nam pichan mogʻorlaydi va ozuqaviyligini yoʻqotadi;
• kuchsiz va ortiqcha mollarni butun qish zarar koʻrib boqqandan koʻra, sovuqdan oldin, kuzda sotgan foydaliroq.

Kichik xoʻjalikning bu mavsumdagi oddiy strategiyasi: yozda yosh molni arzon olish → arzon yozgi yemda boqish → kuzda yoki keyingi Qurbon hayitigacha sotish, qishga faqat aniq boqa oladigan bosh sonini qoldirib. Qoʻy narxlarini alohida maqolada tahlil qilamiz.

Qisqacha

• Boʻrdoqidagi real qoʻshimcha vazn — sutkasiga 150–250 g; pastki chegara boʻyicha hisoblang.
• Ratsion: beda pichani + arpa/makkajoʻxori + ozgina paxta kunjarasi; dagʻal yemni olib tashlamang.
• Paxta kunjarasi — gossipolga eʼtibor bilan: 4 oylikkacha qoʻzilarga bermang, meʼyorni veterinar bilan kelishing.
• Donga bosqichma-bosqich, 2–3 hafta oʻtkazing — aks holda atsidoz.
• Suv va tuz — doim yetarlicha.
• Qish uchun pichanni yozda, zaxira bilan gʻamlang.

Boʻrdoqini raqamlar bilan yuriting: sutkalik vazn qoʻshimchasi hisobida tortishlarni bepul yozib borish va har bir qoʻchqorning qoʻshimcha vaznini telefondan koʻrish mumkin — yem qoʻshimcha vaznni oqlayaptimi va qachon sotish kerakligi darhol ayon. Yosh mol olish yoki boqilganlarni sotish — boʻrdoqiga yosh mol sotuvi eʼlonlarida.

Maqoladagi meʼyorlar — taxminiy, zootexnika maʼlumotnomalari va xoʻjaliklar tajribasiga koʻra. Oziqlantirish sxemasini va, ayniqsa, paxta kunjarasi meʼyorini veterinar yoki zootexnik bilan kelishing.